Кіріспе

500–600 жылдары алдыңғы қатардағы раввиндер тобы

Савора (арамейше: סבורא, "ойшыл", көпше түрі Савораим, Сабораим, סבוראים) – еврей заңнамасы мен тарихында Амораим кезеңінің аяқталуынан (шамамен 500 жыл) Геоним кезеңінің басталуына дейін (шамамен 600 жыл) өмір сүрген жетекші раввиндердің бірін білдіретін термин. Олар топ ретінде Раббину Севорай немесе Рабаннан Саборай деп те аталады және Талмудқа қазіргі түрін беруде маңызды рөл атқарған болуы мүмкін. Заманауи ғалымдар Гемарада авторлығы нақты көрсетілмеген мәлімдемелерді жасағандарды білдіру үшін көпше түрінде Stammaim (иврит; "жабық, белгісіз немесе авторсыз көздер") терминін де қолданады.

Талмудтың қалыптасуындағы рөлі

Классикалық раввиндік әдебиеттің көп бөлігі Вавилон Талмуды шамамен 550 жылы соңғы түріне дейін толықтырылғанын жалпы түрде мойындайды. Талмудта Равина мен Рав Аши (екі аморай) «оқытудың соңы» деп көрсетілген, көптеген адамдар бұл олардың Вавилон Талмудын жинақтағанын білдіреді деп түсінеді. Маймонид Равина мен Рав Аши Талмудтағы соңғы даналар ұрпағы болғанын және Вавилон Талмудын Рав Аши жазғанын айтты. Дегенмен, классикалық раввиндік әдебиеттегі кейбір мәлімдемелер және олардың кейінгі талдауы көптеген ғалымдарды Вавилон Талмудын Савораимдер жұмыстарын аяқтағанына, бірақ ішінде ештеңе өзгертілмегеніне сендірді. Талмудтың өзінде Равина мен Рав Ашиден кейінгі ұрпақтар туралы сілтемелер бар. Шерира Гаон (шамамен 987 ж.) Талмуд Равина мен Рав Ашиден кейін көп ұрпақтар өткен соң ғана соңғы түріне келгенін көрсетеді.