Кіріспе

Синджар (سنجار; ) – Солтүстік Ирактағы Ниневия провинциясының Синджар ауданындағы қала. Ол Синджар тауларының оңтүстігіне қарай шамамен бес шақырым қашықтықта орналасқан. 2013 жылғы мәліметтер бойынша, халқы 88 023 адамды құрады, олардың көп бөлігі – езидтер.

Ежелгі дәуір

Біздің заманымыздың 2-ші ғасырында Синджар Сингара деп аталатын әскери базаға айналды және Рим лимесінің бөлігі болды. 360 жылы Сасанидтер шабуыл жасап қаланы қиратқанға дейін Рим империясының құрамында болды. 5-ші ғасырдың соңынан бастап Синджардың төңірегіндегі таулар Бану Таглиб араб тайпасының мекеніне айналды. 6-шы ғасырдың басында онда күрд немесе араб тегінен шыққан қадишаие (Кадисиной) тайпасы қоныстанды. Қадишаие тайпасы бұтқа табынушылықпен айналысты. Ерте ислам әдебиетінің деректеріне сәйкес, Сингара Сасанид және Византия империялары арасында ұзақ жылдар бойы талас тудырған және бірнеше рет екі империяның қолынан өтті. 6-шы ғасырға жататын деректе Сингара халқының құрамында бұтқа табынушылар, христиандар және яһудилер болғаны айтылады. Ежелгі Сингара қаласының көрінетін іздері өте аз.

Ислам дәуірі

Синджарды 630-640 жылдары Ияд ибн Ганм бастаған араб мұсылмандары жаулап алды, содан кейін ол Джазира провинциясының Дияр Рабиа ауданына қосылды. 970 жылы қаланы Бану Тағлиб тайпасының бір тармағы – Хамданид әулеті басып алды. Ғасыр соңында тағы бір араб әулеті – Укайлидтер қаланы жаулап алып, онда қамал салды. 1106/07 жылы түрікмен атабегі Джикирмиш билігіне өткеннен бастап, Синджар 13 ғасырдың ортасына дейін ең гүлденген тарихи кезеңге енді. Зенгид билеушісі Нур ад Дин 1169 және 1171 жылдары аймақты жаулап алды; екінші жылы Синджарда Зенгидтердің тармақшасы құрылды. Ғалым Ибн Шаддад (1186 жылы қайтыс болды) Синджардың екі қабырғамен қоршалғандығын айтты, біріншісі – Укайлидтер салған ескі қабырға, екіншісі – жергілікті Зенгид билеушісі Қутб ад Дин Мұхаммед салған жаңа қабырға. Ибн Шаддад сондай-ақ екі мешіт, Ханафи және Шафии мектептері үшін алты медресе (Ислам құқығы мектептері), Әли ибн Әби Талибқа арналған мәшхад (қасиетті орын) және үш ханка (суфилер жиналатын орын) туралы айтты. Ибн әл-Адим (1262 жылы қайтыс болды) зауия (суфи ложасы) туралы да мәлімдеді. Бұл дәуірден сақталған мешіт минаретіне 19 ғасырдың эпиграфисі Макс ван Берхем 1201 жылы минаретті Қутб ад Дин салғанын жазған жазу орналастырылған. Саладин билік еткен кезде қала Әйюбидтердің билігіне көшті және Джазираның Дияр-Бәкр ауданының Әйюбид билеушісі әл-Ашраф Мұзаффар әл-Дин басқарды. Кейін қаланы Мосул билеушісі Бадр әл-Дин Лулу биледі. 1262 жылы Ильханид моңғолдары Синджардың екі қабырғасын және Әлидің мәшхадын қиратты; мәшхад кейін Ильханидтердің аймақтың парсы губернаторы Мұхаммед әл-Яздимен қайта салынды. Ибн әл-Адим мен әл-Дхаби (1348 жылы қайтыс болды) Синджардан шыққан бірнеше ислам ғалымдарын, соның ішінде полимат Ибн әл-Акфаниді (1348 жылы қайтыс болды) тізімдеді. Географ Закария әл-Казвини (1283 жылы қайтыс болды) Синджарды «кішкентай Дамаск» деп атады, әсіресе Синджардың мозаикамен әшекейленген едендері мен қабырғалары және сегізбұрышты тас бассейндері бар сәнді моншаларының ұқсастығын атап өтті. Қалаға келген Ибн Баттута (1369 жылы қайтыс болды) қала тұрғындарының күрдтер екенін айтты және оларды «батыл және жомарт» деп сипаттады. Ол сондай-ақ Синджардың қалалық мешітінің айналасын жыл бойы су ағысы қоршап тұрғанын атап өтті. Тимуридтер Ильханидтердің мұрагерлері Евлия Челебидің (1682 жылы қайтыс болды) ауызша дәстүрлеріне сәйкес жеті айлық қоршаудан кейін Синджарды басып алды. Кейін қала 1507-08 жылдары Иранның Сәфәүи әулеті басып алғанға дейін Ақ Қоюнлы және Қара Қоюнлы түрікмен тайпаларының бірінен соң бірі басып алынды. Османлы-Сәфәүи соғысы (1532-1555) кезінде Синджар 1534 жылы Константинополь (Истанбул) қаласындағы Осман империясымен басып алынды. Қала Диярбекир аймағы (Диярбекир провинциясы) ішіндегі өзінің санджағының (ауданының) орталығы болды. Кейін ол Мардин санджағының нахиясының (кіші ауданның) әкімшілік орталығына дейін төмендетілді. 17 ғасырда Евлия Челеби Синджар қаласының халқы курдтар мен арабтардан, Бану Тай тайпасынан тұратынын, ал Синджар тауларында 45 000 езид және бабури күрдтері тұратынын жазды. 1830 жылдан кейін Синджар нахиясы Мосул санджағының құрамына кірді. 19 ғасырда Синджар тауларының езидтері аймақтағы саяхатшыларға қауіп төндірді. Бағдадтың губернаторы Дауд-паша (1816-1831 жылдары қызмет еткен) езидтерді басып тастай алмады және 1850-1864 жылдардағы езидтік көтерілістер Осман мемлекет қайраткері Мидхат-пашаның дипломатиялық күш-жігерінен кейін тоқтатылды.

Қазіргі заман

1974–1975 жылдары Ирак президенті Саддам Хусейннің «модернизация» деп аталатын науқаны барысында Синджар қаласындағы бес аудан арабтандырылды; Бар Барож, Сараие, Калхей, Бурж және Баршай аудандарының тұрғындары жаңа қалаларға немесе Ирактың басқа жерлеріне көшіріліп, олардың орнына арабтар қоныстандырылды. 2010 жылға дейін Синжар тауларына қоныс аударған арабтардың көпшілігі аймақта қалды. 2009 жылдың 13 тамызында Синджар қаласының Калаа ауданындағы кафеде болған қанағатсыздық шабуылы салдарынан 21 адам қаза тауып, 32 адам жарақаттанды. 2010 жылдың 14 тамызында «Әл-Қаида» Ирактағы Қахтания және әл-Жазира қалаларында (екеуі де Синджар ауданында) жүк көліктерімен жасалған жарылыстарда 326 езид қаза тауып, 530 адам жарақат алды. 2013 жылғы Синджар ауданының статистикалық мәліметтері бойынша, Синджар қаласының халқы 77 926 адамды құрады. Қаланың этникалық құрамына күрдтер, арабтар, түрікмендер және ассириялықтар кірсе, діни құрамы езидтер, суннит мұсылмандары және христиандардан тұрды. Қалада 23 бастауыш мектеп, 3 орта мектеп және 7 жоғары мектеп, бір аурухана, 2 денсаулық сақтау мекемесі, 3 қоғамдық саябақ және 2 спорт алаңы болды. Қалада үш шіркеу болды: Сирия православие шіркеуі, Сирия католик шіркеуі және Армения апостол шіркеуі. Олардың барлығы Ирак және Левант Ислам мемлекеті (ИМ) тарапынан қиратылды.

Солтүстік Иракқа шабуыл (2014)

2014 жылдың тамызында Солтүстік Иракқа жасаған екінші шабуыл барысында Ирак және Левант Ислам мемлекеті (ИЛІМ) Ниневия провинциясының үлкен аумақтарын басып алды. Курд Пешмергасының кері шегінуінен кейін олар 3 тамызда Синджар қаласын басып алды. Келесі күндері ИЛІМ жауынгерлері Синджарда қырғын жасап, 2000 езид еркегін өлтіріп, езид әйелдерін құлдыққа алып кетті, бұл езид халқының жаппай қашуына әкеп соқты. Біріккен Ұлттар Ұйымының мәліметіне сәйкес, ИЛІМ-нің тамыз айындағы шабуылы кезінде 5000 езид бейбіт азаматы қаза тапты. Бұл ИЛІМ жасаған езидтерге қарсы геноцид ретінде танылды. Геноцидке ИЛІМ шабуылынан Пешмерганың қашуы да себеп болды, бұл езидтерді қорғанышсыз қалдырды. 2014 жылдың 20 желтоқсанындағы түнде Синджарды ИЛІМ шабуылшыларынан қайтару мақсатындағы алғашқы шабуыл барысында күрд күштері қалаға енді. Дегенмен, күрд күштерінің Синджарға ілгерілеуі тоқтап қалды, себебі олар қаланың оңтүстік жартысында ИЛІМ жауынгерлерінің қатты қарсылығына тап болды. 2015 жылдың 13 қарашасында, ірі екінші шабуыл басталғаннан кейін бір күн өткен соң, күрд күштері мен АҚШ әуе шабуылдарымен қолдау көрсеткен езид жасақтары қалаға кірді және ИЛІМ-нен толық бақылауды қайта алды. Синджарды қайта басып алғаннан кейін, қаланың шығысындағы Солах ауылында күрд күштері Кочо ауылынан шыққан кем дегенде 78 езид әйелінің дене қалдықтарын тауып алды, олардың ИЛІМ жауынгерлерімен өлтірілгені болжанып отыр. Синджарды қайта басып алғаннан кейін, езид топтары сунниттерге қарсы тонаулар мен өртеулер жасады, сондай-ақ кек алу мақсатында кісі өлтірулерге қатысты.

Аутономиялық декларация

2017 жылдың тамызында Синджардың езидтері баспасөз конференциясында өз үкіметін автономиялық деп жариялады. 2017 жылдың 17 қазанында Пешмерга күштері Синджардан шығып кетті, бұл Ирак армиясы мен Халықтық жұмылдыру күштеріне (PMU) қалаға кіруге мүмкіндік берді. Пешмерганың шығуынан кейін қаланың басқаруы PMU қолдаған "Лалеш бригадалары" деп аталатын езид тобына берілді. 2020 жылдың маусым айында АҚШ-тың Халықаралық діни бостандық жөніндегі комиссиясы Түркияны "Қарлы бүркіт" және "Қарлы жолбарыс" операциялары барысында қалаға үйлеріне қайтуға тырысқан езид отбасыларын қорқытқан деп айыптады. Түркия бұл айыптауларды жоққа шығарды. 2021 жылы Ирак үкіметі Синджардағы жергілікті езид қорғау күштерін (ИХШМ-мен күрескен) кетуге шақырды, бірақ езид әкімшілігі бұл шақыруды қабылдамады. Бұл халықаралық қауымдастықтың Ирак армиясын аймақтан деэскалация жасап, шығуға шақыруына әкеп соқты.