Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Синджар (سنجار; ) – Солтүстік Ирактағы Ниневия провинциясының Синджар ауданындағы қала. Ол Синджар тауларының оңтүстігіне қарай шамамен бес шақырым қашықтықта орналасқан. 2013 жылғы мәліметтер бойынша, халқы 88 023 адамды құрады, олардың көп бөлігі – езидтер.
Sinjar (سنجار; , ) is a town in the Sinjar District of the Nineveh Governorate in northern Iraq. It is located about five kilometers south of the Sinjar Mountains. Its population in 2013 was estimated at 88,023, and is predominantly Yazidi.
Ежелгі дәуір
Біздің заманымыздың 2-ші ғасырында Синджар Сингара деп аталатын әскери базаға айналды және Рим лимесінің бөлігі болды. 360 жылы Сасанидтер шабуыл жасап қаланы қиратқанға дейін Рим империясының құрамында болды. 5-ші ғасырдың соңынан бастап Синджардың төңірегіндегі таулар Бану Таглиб араб тайпасының мекеніне айналды. 6-шы ғасырдың басында онда күрд немесе араб тегінен шыққан қадишаие (Кадисиной) тайпасы қоныстанды. Қадишаие тайпасы бұтқа табынушылықпен айналысты. Ерте ислам әдебиетінің деректеріне сәйкес, Сингара Сасанид және Византия империялары арасында ұзақ жылдар бойы талас тудырған және бірнеше рет екі империяның қолынан өтті. 6-шы ғасырға жататын деректе Сингара халқының құрамында бұтқа табынушылар, христиандар және яһудилер болғаны айтылады. Ежелгі Сингара қаласының көрінетін іздері өте аз.
In the 2nd century AD, Sinjar became a military base called Singara and part of the Roman limes. It remained part of the Roman Empire until it was sacked by the Sasanians in 360. Starting in the late 5th century, the mountains around Sinjar became an abode of the Banu Taghlib, an Arab tribe. At the beginning of 6th century, a tribe called Qadišaiē (Kαδίσηνοι), who were of either Kurdish or Arab origin, dwelt there. The Qadišaye practiced idolatry. According to the early Islamic literary sources, Singara had long been a bone of contention between the Sasanian and Byzantine empires and several times switched hands between the two empires. A 6th century source describes the population of Singara as being composed of Pagans, Christians and Jews. There are few visible traces of the ancient town of Singara.
Ислам дәуірі
Синджарды 630-640 жылдары Ияд ибн Ганм бастаған араб мұсылмандары жаулап алды, содан кейін ол Джазира провинциясының Дияр Рабиа ауданына қосылды. 970 жылы қаланы Бану Тағлиб тайпасының бір тармағы – Хамданид әулеті басып алды. Ғасыр соңында тағы бір араб әулеті – Укайлидтер қаланы жаулап алып, онда қамал салды. 1106/07 жылы түрікмен атабегі Джикирмиш билігіне өткеннен бастап, Синджар 13 ғасырдың ортасына дейін ең гүлденген тарихи кезеңге енді. Зенгид билеушісі Нур ад Дин 1169 және 1171 жылдары аймақты жаулап алды; екінші жылы Синджарда Зенгидтердің тармақшасы құрылды. Ғалым Ибн Шаддад (1186 жылы қайтыс болды) Синджардың екі қабырғамен қоршалғандығын айтты, біріншісі – Укайлидтер салған ескі қабырға, екіншісі – жергілікті Зенгид билеушісі Қутб ад Дин Мұхаммед салған жаңа қабырға. Ибн Шаддад сондай-ақ екі мешіт, Ханафи және Шафии мектептері үшін алты медресе (Ислам құқығы мектептері), Әли ибн Әби Талибқа арналған мәшхад (қасиетті орын) және үш ханка (суфилер жиналатын орын) туралы айтты. Ибн әл-Адим (1262 жылы қайтыс болды) зауия (суфи ложасы) туралы да мәлімдеді. Бұл дәуірден сақталған мешіт минаретіне 19 ғасырдың эпиграфисі Макс ван Берхем 1201 жылы минаретті Қутб ад Дин салғанын жазған жазу орналастырылған. Саладин билік еткен кезде қала Әйюбидтердің билігіне көшті және Джазираның Дияр-Бәкр ауданының Әйюбид билеушісі әл-Ашраф Мұзаффар әл-Дин басқарды. Кейін қаланы Мосул билеушісі Бадр әл-Дин Лулу биледі. 1262 жылы Ильханид моңғолдары Синджардың екі қабырғасын және Әлидің мәшхадын қиратты; мәшхад кейін Ильханидтердің аймақтың парсы губернаторы Мұхаммед әл-Яздимен қайта салынды. Ибн әл-Адим мен әл-Дхаби (1348 жылы қайтыс болды) Синджардан шыққан бірнеше ислам ғалымдарын, соның ішінде полимат Ибн әл-Акфаниді (1348 жылы қайтыс болды) тізімдеді. Географ Закария әл-Казвини (1283 жылы қайтыс болды) Синджарды «кішкентай Дамаск» деп атады, әсіресе Синджардың мозаикамен әшекейленген едендері мен қабырғалары және сегізбұрышты тас бассейндері бар сәнді моншаларының ұқсастығын атап өтті. Қалаға келген Ибн Баттута (1369 жылы қайтыс болды) қала тұрғындарының күрдтер екенін айтты және оларды «батыл және жомарт» деп сипаттады. Ол сондай-ақ Синджардың қалалық мешітінің айналасын жыл бойы су ағысы қоршап тұрғанын атап өтті. Тимуридтер Ильханидтердің мұрагерлері Евлия Челебидің (1682 жылы қайтыс болды) ауызша дәстүрлеріне сәйкес жеті айлық қоршаудан кейін Синджарды басып алды. Кейін қала 1507-08 жылдары Иранның Сәфәүи әулеті басып алғанға дейін Ақ Қоюнлы және Қара Қоюнлы түрікмен тайпаларының бірінен соң бірі басып алынды. Османлы-Сәфәүи соғысы (1532-1555) кезінде Синджар 1534 жылы Константинополь (Истанбул) қаласындағы Осман империясымен басып алынды. Қала Диярбекир аймағы (Диярбекир провинциясы) ішіндегі өзінің санджағының (ауданының) орталығы болды. Кейін ол Мардин санджағының нахиясының (кіші ауданның) әкімшілік орталығына дейін төмендетілді. 17 ғасырда Евлия Челеби Синджар қаласының халқы курдтар мен арабтардан, Бану Тай тайпасынан тұратынын, ал Синджар тауларында 45 000 езид және бабури күрдтері тұратынын жазды. 1830 жылдан кейін Синджар нахиясы Мосул санджағының құрамына кірді. 19 ғасырда Синджар тауларының езидтері аймақтағы саяхатшыларға қауіп төндірді. Бағдадтың губернаторы Дауд-паша (1816-1831 жылдары қызмет еткен) езидтерді басып тастай алмады және 1850-1864 жылдардағы езидтік көтерілістер Осман мемлекет қайраткері Мидхат-пашаның дипломатиялық күш-жігерінен кейін тоқтатылды.
Sinjar was conquered in the 630s–640s by the Arab Muslims led by the commander Iyad ibn Ghanm and thereafter incorporated into the Diyar Rabi'a district of the Jazira province. In 970, the city was conquered by the Hamdanid dynasty, a branch of the Banu Taghlib tribe. Toward the end of the century, another Arab dynasty, the Uqaylids captured the city and erected a citadel there. Beginning with the rule of the Turkmen atabeg Jikirmish in 1106/07, Sinjar entered its most prosperous historical period lasting through the mid 13th century. The Zengid ruler Nur ad Din conquered the area in 1169 and 1171; in the latter year, a cadet branch of the Zengids was established in Sinjar under Zengi II , whose court was noted for its high culture. The scholar Ibn Shaddad (d. 1186) noted that Sinjar was protected by a double wall, the first being the original wall built by the Uqaylids and the newer wall built by the local Zengid ruler Qutb ad Din Muhammad Also noted by Ibn Shaddad were two mosques, six madrasas (schools of Islamic law) for the Hanafi and Shafi'i schools of jurisprudence, a mashhad (shrine) dedicated to Ali ibn Abi Talib and three khanqas (buildings for Sufi gatherings) and Ibn al Adim (d. 1262) further notes a zawiya (Sufi lodge). A surviving mosque minaret from this era, remarked on by the 19th century epigraphist Max van Berchem, contains an inscription crediting Qutb ad Din as the minaret's builder in 1201. The city came under Ayyubid rule during the reign of Saladin and was controlled by the Ayyubid ruler of the Diyar Bakr district of the Jazira, al Ashraf Muzaffar al Din It later was controlled by the ruler of Mosul, Badr al Din Lu'lu'. The Ilkhanid Mongols destroyed the double wall of Sinjar and the mashhad of Ali in 1262; the mashhad was rebuilt afterward by the Ilkhanid's Persian governor of the area Muhammad al Yazdi. Ibn al Adim and al Dhahabi (d. 1348) list several Islamic scholars who hailed from Sinjar, including the polymath Ibn al Akfani (d. 1348). The geographer Zakariya al Qazwini (d. 1283) referred to Sinjar as "little Damascus", noting in particular the similarities of Sinjar's ornate bathhouses with their mosaic laced floors and walls and octagonal stone pools. During his visit of the city, Ibn Battuta (d. 1369) mentioned that the inhabitants of the city were Kurds, whom he describes as "brave and generous". He also remarked that Sinjar's congregational mosque was encircled by a perennial stream. The Timurid successors of the Ilkhanids captured Sinjar after a seven month siege according to oral traditions cited by Evliya Çelebi (d. 1682). The city was later conquered successively by the Turkmen tribes of Ak Koyunlu and Kara Koyunlu before being taken by the Safavid dynasty of Iran in 1507/08. During the Ottoman–Safavid War (1532–1555), Sinjar was captured by the Constantinople (Istanbul) based Ottoman Empire in 1534. The city became the center of its own sanjak (district) within Diyarbekir Eyalet (province of Diyarbakir). It was later reduced to being the administrative center of its own nahiya (subdistrict) of the Mardin Sanjak. Writing in the 17th century, Evliya Çelebi noted that the population of the city of Sinjar was composed of Kurds and Arabs from the Banu Tayy tribe, while the Sinjar Mountains were inhabited by 45,000 Yazidi and Baburi Kurds. After 1830, the nahiya of Sinjar became part of the Mosul Sanjak. During the 19th century, the Yazidis of the Sinjar Mountains often posed a threat to travelers in the region. The governor Dawud Pasha of Baghdad (in office in 1816–1831) was unable to suppress the Yazidis and the Yazidi revolts of 1850–1864 were ended after the diplomatic efforts of the Ottoman statesman Midhat Pasha enabled the authorities to tax and impose customs in the area.
Қазіргі заман
1974–1975 жылдары Ирак президенті Саддам Хусейннің «модернизация» деп аталатын науқаны барысында Синджар қаласындағы бес аудан арабтандырылды; Бар Барож, Сараие, Калхей, Бурж және Баршай аудандарының тұрғындары жаңа қалаларға немесе Ирактың басқа жерлеріне көшіріліп, олардың орнына арабтар қоныстандырылды. 2010 жылға дейін Синжар тауларына қоныс аударған арабтардың көпшілігі аймақта қалды. 2009 жылдың 13 тамызында Синджар қаласының Калаа ауданындағы кафеде болған қанағатсыздық шабуылы салдарынан 21 адам қаза тауып, 32 адам жарақаттанды. 2010 жылдың 14 тамызында «Әл-Қаида» Ирактағы Қахтания және әл-Жазира қалаларында (екеуі де Синджар ауданында) жүк көліктерімен жасалған жарылыстарда 326 езид қаза тауып, 530 адам жарақат алды. 2013 жылғы Синджар ауданының статистикалық мәліметтері бойынша, Синджар қаласының халқы 77 926 адамды құрады. Қаланың этникалық құрамына күрдтер, арабтар, түрікмендер және ассириялықтар кірсе, діни құрамы езидтер, суннит мұсылмандары және христиандардан тұрды. Қалада 23 бастауыш мектеп, 3 орта мектеп және 7 жоғары мектеп, бір аурухана, 2 денсаулық сақтау мекемесі, 3 қоғамдық саябақ және 2 спорт алаңы болды. Қалада үш шіркеу болды: Сирия православие шіркеуі, Сирия католик шіркеуі және Армения апостол шіркеуі. Олардың барлығы Ирак және Левант Ислам мемлекеті (ИМ) тарапынан қиратылды.
In 1974–1975, five neighborhoods in the city of Sinjar were Arabized during a campaign by the Iraqi government of President Saddam Hussein dubbed as a "modernization drive"; the neighborhoods were Bar Barozh, Saraeye, Kalhey, Burj and Barshey, whose inhabitants were relocated to the new towns or elsewhere in Iraq and replaced by Arabs. The majority of the Arabs resettled in the Sinjar Mountains have remained in the region as of 2010. On 13 August 2009, a suicide bombing killed 21 people and wounded 32 in a cafe in the Kalaa neighborhood of Sinjar. On 14 August 2010, a series of truck bombings by al Qaeda in Iraq in the towns of Qahtaniya and al Jazira, both in the Sinjar District, killed 326 Yazidis and injured 530 more. According to statistical survey of the Sinjar District in 2013, the city of Sinjar had a population of 77,926. The ethnic composition of the city consisted of Kurds, Arabs, Turkmens, and Assyrians and the religious composition consisted of Yazidis, Sunni Muslims, and Christians. There were 23 primary schools, three intermediate schools and seven secondary schools, a hospital, two other health care facilities, three public parks and two sports fields. The town had three churches, a Syriac Orthodox Church, Syriac Catholic Church, and Armenian Apostolic Church, all of which were destroyed by the Islamic State of Iraq and the Levant.
Солтүстік Иракқа шабуыл (2014)
2014 жылдың тамызында Солтүстік Иракқа жасаған екінші шабуыл барысында Ирак және Левант Ислам мемлекеті (ИЛІМ) Ниневия провинциясының үлкен аумақтарын басып алды. Курд Пешмергасының кері шегінуінен кейін олар 3 тамызда Синджар қаласын басып алды. Келесі күндері ИЛІМ жауынгерлері Синджарда қырғын жасап, 2000 езид еркегін өлтіріп, езид әйелдерін құлдыққа алып кетті, бұл езид халқының жаппай қашуына әкеп соқты. Біріккен Ұлттар Ұйымының мәліметіне сәйкес, ИЛІМ-нің тамыз айындағы шабуылы кезінде 5000 езид бейбіт азаматы қаза тапты. Бұл ИЛІМ жасаған езидтерге қарсы геноцид ретінде танылды. Геноцидке ИЛІМ шабуылынан Пешмерганың қашуы да себеп болды, бұл езидтерді қорғанышсыз қалдырды. 2014 жылдың 20 желтоқсанындағы түнде Синджарды ИЛІМ шабуылшыларынан қайтару мақсатындағы алғашқы шабуыл барысында күрд күштері қалаға енді. Дегенмен, күрд күштерінің Синджарға ілгерілеуі тоқтап қалды, себебі олар қаланың оңтүстік жартысында ИЛІМ жауынгерлерінің қатты қарсылығына тап болды. 2015 жылдың 13 қарашасында, ірі екінші шабуыл басталғаннан кейін бір күн өткен соң, күрд күштері мен АҚШ әуе шабуылдарымен қолдау көрсеткен езид жасақтары қалаға кірді және ИЛІМ-нен толық бақылауды қайта алды. Синджарды қайта басып алғаннан кейін, қаланың шығысындағы Солах ауылында күрд күштері Кочо ауылынан шыққан кем дегенде 78 езид әйелінің дене қалдықтарын тауып алды, олардың ИЛІМ жауынгерлерімен өлтірілгені болжанып отыр. Синджарды қайта басып алғаннан кейін, езид топтары сунниттерге қарсы тонаулар мен өртеулер жасады, сондай-ақ кек алу мақсатында кісі өлтірулерге қатысты.
In the course of their second Northern Iraq offensive in August 2014, the Islamic State of Iraq and the Levant (ISIL) took over large areas of Nineveh province. Following the withdrawal of the Kurdish Peshmerga they captured the city of Sinjar on 3 August. During the following days, IS militants perpetrated the Sinjar massacre, killing 2,000 Yazidi men and taking Yazidi women into slavery, leading to a mass exodus of Yazidi residents. According to a United Nations report, 5,000 Yazidi civilians were killed during ISIL's August offensive. It is also known as the genocide of Yazidis by ISIL. The genocide was enabled partly as a result of the Peshmerga flight from the ISIL offensive, which left the Yazidis defenseless. On the night of 20 December 2014, in the course of a first offensive to retake Sinjar from ISIL militants, Kurdish forces pushed into the city. However, the Kurdish advance into Sinjar was stalled, as they faced stiff resistance from ISIL militants inside the southern half of the city. On 13 November 2015, a day after launching a major second offensive, Kurdish forces and Yazidi militias backed by US airstrikes, entered the city and fully regained its control from ISIL. Following the recapture, in the nearby hamlet of Solagh, east of Sinjar city, Kurdish forces found a mass grave with the remains of at least 78 Yazidi women from Kocho village believed to be executed by ISIL militants. Following the recapture of Sinjar, Yazidi groups engaged in revenge looting and burnings targeting Sunni Muslims, as well as reprisal killings.
Аутономиялық декларация
2017 жылдың тамызында Синджардың езидтері баспасөз конференциясында өз үкіметін автономиялық деп жариялады. 2017 жылдың 17 қазанында Пешмерга күштері Синджардан шығып кетті, бұл Ирак армиясы мен Халықтық жұмылдыру күштеріне (PMU) қалаға кіруге мүмкіндік берді. Пешмерганың шығуынан кейін қаланың басқаруы PMU қолдаған "Лалеш бригадалары" деп аталатын езид тобына берілді. 2020 жылдың маусым айында АҚШ-тың Халықаралық діни бостандық жөніндегі комиссиясы Түркияны "Қарлы бүркіт" және "Қарлы жолбарыс" операциялары барысында қалаға үйлеріне қайтуға тырысқан езид отбасыларын қорқытқан деп айыптады. Түркия бұл айыптауларды жоққа шығарды. 2021 жылы Ирак үкіметі Синджардағы жергілікті езид қорғау күштерін (ИХШМ-мен күрескен) кетуге шақырды, бірақ езид әкімшілігі бұл шақыруды қабылдамады. Бұл халықаралық қауымдастықтың Ирак армиясын аймақтан деэскалация жасап, шығуға шақыруына әкеп соқты.
In August 2017, the Yazidis of Sinjar declared their government autonomous at a press conference. Peshmerga forces withdrew from Sinjar on 17 October 2017, allowing the Iraqi Army and the Popular Mobilisation Units (PMU) to enter the town. The control of the town was handed over to the PMU backed Yazidi group called "Lalesh Brigades" after Peshmerga's withdrawal. In June 2020, the United States Commission on International Religious Freedom accused Turkey that during the Operations Claw Eagle and Claw Tiger, Turkey threatened Yazidi families who attempted to return to their homes in the town. Turkey rejected the claims. In 2021 the Iraqi government called for the local Yazidi protection forces (who had fought ISIS), in Sinjar to withdraw, which was rejected by the Yazidi administration. This has led to international calls for the Iraqi army to de escalate and withdraw from the region.