Нозиктың «Тәжірибе машинасы» ойындық тәжірибесі

Кіріспе

Роберт Нозик ұсынған ой эксперименті
Тәжірибе машинасы немесе ләззат машинасы – философ Роберт Нозиктің 1974 жылғы «Анархия, мемлекет және утопия» кітабында ұсынған ой эксперименті. Бұл, күнделікті өмір мен сырттай көріне жақсырақ симуляцияланған шындық арасындағы таңдау арқылы этикалық гедонизмді жоққа шығаруға жасалған әрекет. Гедонизмнің басты тезисі – «ләззат – жақсылық», осыдан өмірдегі ләззатсыз кез келген нәрсе адамның жай-күйін тікелей жақсартпайды деген тұжырымға келінеді. Бұл пікірді көптеген құндылықтар теориясының мамандары, әсіресе классикалық утилитаристер қолдайды. Нозик бұл тезиске ой эксперименті арқылы қарсы тұрады. Егер ол ләззаттан өзге де құндылық бар екенін және оның жай-күйді жақсартатынын көрсетсе, гедонизм жоққа шығарылады.

Ой эксперименті

Нозик адамның қалаған жағымды немесе ләззатты тәжірибелердің кез келгенін ұсына алатын машинаны сипаттайды. Осы ой экспериментінде психологтар адам миын солай стимуляциялауға болатынын анықтады, осылайша пайда болатын жағымды сезімдерді адам машинасыз басынан өткерген сезімдерден ажырата алмайды. Содан кейін ол сұрақ қояды: егер таңдау болса, субъект нағыз өмірден гөрі машинаны таңдай ма? Нозик сондай-ақ, ләззат – жалғыз ішкі құндылық болса, адамдардың "тәжірибе машинасына" қосылуының басты себебі болар еді, себебі ол жағымды сезімдерді қамтамасыз етеді.

Қосылмау себептері

Нозик машинаға қосылмаудың үш себебін келтіреді. Біз белгілі бір істерді істегіміз келеді, оларды істегендей сезіну ғана емес. "Кейбір тәжірибелер үшін, біз алдымен сол істерді жасағымыздықтан, оларды жасаудың немесе жасағанбыз деп ойлаудың тәжірибесін қалаймыз". Біз белгілі бір адам болуды қалаймыз. "Бакта жүзіп жүрген адам – белгісіз, пішінсіз масса. Ол батыл ма, мейірімді ме, ақылды ма, қызық ма, сүйгіш пе? Бұл тек анықтау қиындығы ғана емес, ол мүлде мүмкін емес. Машинаға қосылу – өзіне-өзі қол жұмсаудың бір түрі." Тәжірибе машинасына қосылу бізді адам жасаған шындықпен шектейді (біз өндіре алатынымызбен ғана шектейді). "Нақты, терең шындықпен байланыс жоқ, бірақ оның сезімін имитациялауға болады."

Қосымша

Бұларды Нозик өзі келтірмейді, оның орнына басқа философтар ұсынған немесе бөліскен қосымша себептер. Адамдар өзгеріске қарсы болады, әсіресе, егер оларды сымдармен тікелей байланыстыру туралы ой келсе. Бізге белгісіз болғанымен, біз жақындарымыз бен достарымызды ешқашан көре алмайтын едік. Еркектік туралы ұғым тұманды болып қалады. Технологиялық бұзушылықтармен бұрынғы тәжірибелер; адамдар машиналарға сенімсіздікпен қарайды.

Гедонизмге қарсы дәлел

Гедонизмнің негізгі қағидасы – өмірде қуатын тұрарлық нәрселер – ең жоғары жақсылық, яғни адамды ұзақ және қысқа мерзімде бақытты ететін нәрселер. Бақыт – адам өміріндегі ең жоғары құндылық. Тәжірибе машинасы гедонистік болып табылады, бірақ адамдар жоғарыда аталған себептерге байланысты оған қосылудан бас тартады. Демек, жеке бақыт – әрбір адам үшін ең үлкен құндылық емес деген қорытындыға келуге болады.

Қарсы дәлелдер

Психолог және философ Джошуа Грин тәжірибе машинасы туралы түйсіктерге статус-квоға бейімділік әсер етуі мүмкін екенін айтады және ой экспериментін осыған қарсы келетін түрінде қайта формулилеуді ұсынады. Оның нұсқасы бойынша:

Сіз қарапайым ақ бөлмеде оянасыз. Сіз басқа құрылғы орнатылған тірегі бар креслода отырсыз. Сіздің үстіңізде ақ халат киген әйел тұр. «Жыл 2659», - деді ол. «Сіз білетін өмір – бұл 40 жыл бұрын сіз таңдаған тәжірибе машинасының бағдарламасы. Біз IEM-де клиенттердің қанағаттануын қамтамасыз ету үшін он жыл сайын бағдарламаларды тоқтатамыз. Біздің деректеріміз бойынша, сіздің алдыңғы үш тоқтатылуыңызда сіз бағдарламаңызға қанағаттандыңыз және жалғастыруды таңдадыңыз. Бұрынғыдай, егер сіз бағдарламаңызды жалғастыруды таңдасаңыз, сіз осы тоқтатылуды еске түсірмей, сіз білетін өміріңізге ораласыз. Сіздің достарыңыз, жақындарыңыз және жобаларыңыз бар. Әрине, егер сіз қандай да бір себеппен қанағаттанбасаңыз, бағдарламаңызды тоқтатуға болады. Сіз бағдарламаңызды жалғастыруды жоспарлап отырсыз ба?» Оқырман оқиғаның осы нұсқасын Нозик ұсынған нұсқадан өзгеше қабылдаса, Гриннің пікірінше, бұл статус-квоға бейімділіктен туындайды. Философ Фелипе де Бригардтың зерттеулері. Негізгі эксперименттен өзгеше, Де Бригард 72 АҚШ университеттерінің студенттерінен машинада болғанда олардың одан ажырағысы келе ме деп сұрады. Олардың «нағыз» өмірі туралы оларға үш оқиға айтылды: а) ештеңе жоқ; б) олар қатаң күзетпен қамтылған түрмеде тұтқын; немесе в) олар Монакода тұратын миллионер суретшілер. «Нағыз» өмірі туралы ештеңе айтылмағандардың 54% машинасынан ажырағысы келді. Тұтқынға түскендердің тек 13% ғана ажырағысы келді. Бұл адамның өмір сапасы машинаға қарағанда жақсырақ болса, оны таңдауы ықтимал екенін көрсетеді. Монакодағы байлар екендіктерін айтқандардың жартысы ажырағысы келді, бұл «нағыз» өмірі туралы ақпарат берілмегендермен салыстыруға болады. Де Бригард өз зерттеулерін статус-квоға бейімділікпен байланыстырады. Ол машинаға кірмеу туралы шешімнің қазіргі өмірді симуляциядан артық көрумен емес, жай-күйін сақтау қалауымен байланысты екенін айтады. Де Бригард Нозик үшінші жорамалын эмпирикалық түрде тексермегенін атап өтеді. Нозик өзінің талаптарын тексермеді, олардың табиғи түрде осылай болуы керек деп сақтады. Кейінірек философтар мен психологтар бұл пікірді өздерінің сенімдерімен сәйкестендірді. Бұрынғы тәжірибелерді қайта жасай алатын машиналар туралы фильмдердің мысалдары: 1983 жылғы «Брейнсторм» және 1995 жылғы «Страндж Дэйз». Стандартты адам өмірін таңдау және одан да күшті ләззат ала алатын жаратылысқа айналу Клиффорд Симақтың «Қала» романының басты сюжеттік бұрылыстарының бірі. Бұл оқиғада Нозик пікірінен өзгеше, көптеген адамдар ләззат өмірін таңдайды, себебі олар күрделі тілдік әдіс арқылы алатынын толық бағалай алады, сондықтан таңдау шарттары жақсы таңдалуы және тәжірибе маңызды болуы үшін толық түсінілуі керек. Бұл 1999 жылғы «Матрица» фильмінің де тақырыбы. Агент Смит Матрицаның ерте тарихы туралы айта келіп, адамдар оларға жұмақ ұсынатын виртуалды шындықты қабылдамайтынын айтады; бірақ кейінірек оның хабаршысы Сайфер өзінің әріптестеріне сатқындық жасайды, себебі ол симуляциядан тыс қатал шындықта өмір сүруден гөрі (кемде-кем кемелді емес) Матрицаға бай және табысты адам ретінде қайта оралуды жөн көреді. Матрицаның бұл кейінгі нұсқасы сөзбе-сөз мағынада жұмаққа ұқсамайды, бірақ ол ләззат әкелетін тәжірибе машинасына ұқсас болуы мүмкін, себебі Сайферге осы жаңа симуляцияда билік пен байлыққа ие болу мүмкіндігі беріледі. Ол симуляцияланған мейрамханада тамақтана отырып былай дейді: «Білесіз бе, мен бұл стейк жоқ екенін білемін. Мен оны аузыма салғанда, Матрица миыма оның шырынды және дәмді екенін айтады. Тоғыз жылдан кейін мен не түсіндім? Білімсіздік – бақыт». Нозик тәжірибе машинасының тағы бір мысалы – Кристофер Ноланның «Бастапқы» фильмінде ұсынылған PASIV құрылғысы. Басты кейіпкерге тәжірибе машинасының таңдауын тікелей ұсынған фильм – «Виртуалды революция». Фильмнің болашақ халқының көп бөлігі эксперименттің гедонистері: «Қосылғандар», яғни нағыз өмірінен гөрі виртуалды өмірді таңдағандар. Тәжірибелер бейне ойындарға ұқсас тақырыптармен «әмбебаптарға» бейімделген, бірақ бес сезімге деректер жіберу және нағыз шындықты тоқтату үшін ми-компьютер интерфейсі арқылы жақсартылған.

you wake up in a plain white room. You are seated in a reclining chair with a steel contraption on your head. A woman in a white coat is standing over you. 'The year is 2659,' she explains, 'The life with which you are familiar is an experience machine program selected by you some forty years ago. We at IEM interrupt our client's programs at ten year intervals to ensure client satisfaction. Our records indicate that at your three previous interruptions you deemed your program satisfactory and chose to continue. As before, if you choose to continue with your program you will return to your life as you know it with no recollection of this interruption. Your friends, loved ones, and projects will all be there. Of course, you may choose to terminate your program at this point if you are unsatisfied for any reason. Do you intend to continue with your program? If a reader feels differently about this version of the story compared to the form that Nozick offers, according to Greene this is due to status quo bias. by philosopher Felipe de Brigard. In contrast to the main experiment, De Brigard asked 72 US university undergraduates whether they would like to disconnect from the machine given that they were already in it. About their "real" life, they were told one of three stories: (a) nothing; (b) that they were prisoners in a maximum security prison; or (c) that they were multimillionaire artists living in Monaco. Of those who were told nothing of their "real" lives, 54% wished to disconnect from the machine. Of those who were told they were prisoners, only 13% wished to disconnect. This implies that one's real life quality impacts whether it is preferred to the machine. Of those told they were rich inhabitants of Monaco, half chose to disconnect, comparable to the proportion given no information about their "real" life. De Brigard attributes his findings to status quo bias. He argues that someone's decision not to step into the machine has more to do with wanting the status quo than with preference of the current life over the simulated one. De Brigard points out that Nozick never empirically verified his third premise. Nozick never tested his claims, arguing instead that it must naturally be the case. Later philosophers and psychologists then matched this with their own beliefs. Examples of movies centering on machines capable of replaying experiences previously recorded include the 1983 film Brainstorm and the 1995 film Strange Days. The choice between standard human life and transforming into creatures that can experience a much more intense pleasure life is also one of the main twists of the classic novel City, by Clifford Simak. In that story, as opposed to Nozick's argument, most people opt for the pleasure life, mostly because they can fully appreciate what they can gain in the process thanks to a sophisticated language method, suggesting that the terms of the choice have to be well chosen and fully understood for the experience to be significant. It also is a running theme of the 1999 film The Matrix. Agent Smith's account of the early history of the Matrix includes the idea that humans reject a virtual reality that offers them paradise; however, later his informant Cypher is willing to betray his colleagues because he would prefer to be reinserted into an (admittedly less perfect) Matrix as a wealthy and successful man than continue to live in the harsh realities outside the simulation. While this later version of the Matrix is not a paradise like reality in the literal sense, it may be argued that it is a lot like a pleasure inducing experience machine, since Cypher is given the opportunity to have a prominent position of power and wealth in this new simulation. As he says while dining at a simulated restaurant: "You know, I know this steak doesn't exist. I know that when I put it in my mouth, the Matrix is telling my brain that it is juicy, and delicious. After nine years, you know what I realize? Ignorance is bliss. "Another example of Nozick's experience machine would be the PASIV Device presented within Christopher Nolan's Inception. A film that directly confronts the protagonist with the choice of an experience machine is Virtual Revolution. The majority of the film's future population are the hedonists of the experiment: 'Connected', that is having chosen a virtual existence over their real one. The experiences are customized into 'verses with themes much like modern video games (fantasy questing, first person shooting), but upgraded via a brain computer interface to send data to all five senses and to block out true reality.