Кіріспе
Типаса, кейде Мавританиядағы Типаса деп ерекшеленеді, Рим провинциясы Мавритания Цезариенсисіндегі колония болған. Қазіргі кезде Типаза деп аталатын бұл қала, Алжирдің орталық жағалауында орналасқан. 1982 жылдан бері ЮНЕСКО-ның Дүниежүзілік мұра тізіміне енгізілген. 2002 жылы қауіп астындағы Дүниежүзілік мұра ретінде жарияланған, бірақ 2006 жылы консервациялық жұмыстардан кейін қауіпті тізімнен шығарылды.
Пуни сауда бекеті
Бастапқыда қала кішкентай ежелгі пуни сауда бекеті болған.
Римдік колония
Ежелгі Римнің қол астына түсіп, император Клавдий Мавритания патшалықтарын жаулап алу үшін әскери колонияға айналдырды. Кейіннен ол Colonia Aelia Augusta Tipasensium деп аталатын муниципалитетке айналды, ол төртінші ғасырда тарихшы Гселлдің айтуынша 20 000 тұрғынына жетті. Римдік қала теңізге қарай орналасқан үш төбеге салынған, олар Цезареядан (Мавритания Цезариенсисінің астанасы) шамамен 20 шақырымдай шығысқа қарай орналасқан. Үйлердің көпшілігі орталық төбеде тұрды, олардың іздері қалмады; бірақ батыс төбедегі үш шіркеудің қираған жері бар – Ұлы базилика және Александр базиликасы, ал шығыс төбедегі Санкт-Сальса базиликасы, екі зират, моншаханалар, театр, амфитеатр және нимфеум. Қамалдың сызығы анық көрінеді және шығыс төбенің етегінде ежелгі портың қалдықтары бар. Базиликалар мозайкамен қапталған, тастан жасалған сандықтарға толы зираттармен қоршалған. Стефан Гселл қазба жасаған Санкт-Сальса базиликасы бір негізгі бөлік пен екі қанаттан тұрады және әлі күнге дейін мозаика бар. Ұлы базилика ғасырлар бойы карьер ретінде пайдаланылды, бірақ ғимараттың жеті қанатқа бөлінген жоспарын әлі де көруге болады. Ғимараттың іргетасы астында қатты тастан қазылған қабірлер орналасқан. Олардың бірі дөңгелек пішіндес, диаметрі 18 метр, 24 табутқа арналған. Типаса сауда жағынан маңызды болғанмен, өнер мен білім саласында ерекшеленбеді. Христиандық ерте кезеңде таралды, ал үшінші ғасырда Типаса епископтық орынға айналды. Тұрғындардың көпшілігі христиан емес болып қалды, аңыз бойынша, Салса атты христиан қыз олардың жылан құдайының басын теңізге лақтырып жіберді, содан кейін ашуланған халық оны таспен өлтірді. Теңізден керемет түрде табылған дене портың үстіндегі төбедегі кішкентай шіркеуде жерленді, кейіннен ол сәнді базиликаға орын берді. Сальса төртінші ғасырда шейит болды. 484 жылы вандалдар патшасы Хунерик (477-484) Типазаға ариандық епископты жіберді; содан кейін көптеген тұрғындар Испанияға қашып кетті, ал қалғандарының көбі қатыгездікпен қудаланды.
Most of the inhabitants continued to be non Christian until, according to the legend, Salsa, a Christian maiden, threw the head of their serpent idol into the sea, whereupon the enraged populace stoned her to death. The body, miraculously recovered from the sea, was buried, on the hill above the harbour, in a small chapel which gave place subsequently to the stately basilica. Salsa's martyrdom took place in the 4th century. In 484 the Vandal king Huneric (477‑484) sent an Arian bishop to Tipaza; whereupon many of the inhabitants fled to Spain, while many of the remainder were cruelly persecuted.
Құлдырау
Типаса 430 жылы вандалдар тарапынан ішінара қиратылды, бірақ бір ғасырдан кейін Византиялықтар оны қайта салды. Типаса VI ғасырда Византиялықтардың билігі кезінде қысқа мерзімге қайта жаңғырды, бірақ арабтар келген соң оған Тефасед деген арабша атау берілді. Бұл термин "ауыр зақымдалған" дегенді білдіреді. Үшінші ғасырда Типасадағы римдес берберлер мен римдік отарлаушылардың барлығы христиан дінін қабылдады. Осы кезеңнен бастап Рим Африкасындағы ең көне христиан эпитафиясы – 237 жылғы 17 қазанмен даталанған. Типасада қазіргі Алжирдегі ең ірі базиликалар салынды: Александр базиликасы және Сент-Сальса базиликасы. VII ғасырдың соңында арабтар қаланы толығымен қиратты және оны қираған күйіне дейін жеткізді.
Альберт Камюға арналған құрметті сөз
Римдік қираған үйінділердің ішінде, теңізге және Ченуа тауына қарайтын жерде, 1961 жылы Альберт Камюдің құрметіне, оның "Noces à Tipasa" шығармасынан алынған француз тіліндегі мына сөздермен стела орнатылды: «Мен мұнда даңқ деп аталатын нәрсені түсінемін: шексіз сүйіспеншілікке құқық» («Je comprends ici ce qu'on appelle gloire : le droit d'aimer sans mesure.»).
Қазіргі заманғы қала
1857 жылы Типаза қаласының құрылуымен бұл аймақ қайтадан қоныстандырылды, қазір оның шамамен 30 000 тұрғыны бар. Қала және оның төңірегі Батыс Алжирдегі ең ірі бербер тілді халық – Ченуа халқының мекені.
Климаттың өзгеруі
Теңіз жағасындағы мәдени мұра орны ретінде Типаса теңіз деңгейінің көтерілуіне осал. 2022 жылы IPCC-нің алтыншы бағалау есебінде ол ғасыр соңына дейін су тасқыны мен жағалау эрозиясынан зардап шегуі мүмкін африкалық мәдени орындар тізіміне қосылды.