Кіріспе
Ассириялықтар (Сирияда, الآشوريون في سوريا) – Сирияның солтүстік-шығыс жартысындағы Жоғарғы Месопотамияда туып өскен этникалық және тілдік азшылық. Сириядағы ассириялықтар – Сирияда тұратын және сириялық ассириялық тегінен шыққан ассириялық диаспорадағы адамдарды қамтиды. Олар негізінен Хасака провинциясында, Хасака қаласында, сондай-ақ Камишли, Маликия, Рас-әл-Айн және Кахтания қалаларында, Телл-Тамерде және оған жақын ауылдарда қоныстанған. Кейбіреулері Евфрат өзені бойындағы Месопотамияның шекарасынан тыс, Дамаск және басқа батыс қалаларына көшіп кеткен. Олар Түркиядағы, Ирактағы және Ирандағы ассириялықтармен, сондай-ақ ассириялық диаспорамен ортақ тарих пен этникалық ерекшеліктерімен, тілдік, мәдени және діни дәстүрлерімен байланысты.
Assyrians in Syria (, الآشوريون في سوريا) also known as Syriacs are an ethnic and linguistic minority that are indigenous to Upper Mesopotamia, the north eastern half of Syria. Syrian Assyrians are people of Assyrian descent living in Syria, and those in the Assyrian diaspora who are of Syrian Assyrian heritage. They live primarily in Al Hasakah Governorate, with a significant presence in Hasakah city and the cities of Qamishli, Malikiyah, Ras al Ayn, and Qahtaniyah, as well as in Tell Tamer and nearby villages. Some have migrated to Damascus and other western cities beyond the border of their indigenous Mesopotamia at the Euphrates River. They share a common history and ethnic identity, rooted in shared linguistic, cultural and religious traditions, with Assyrians in Turkey, Assyrians in Iraq and Assyrians in Iran, as well as with the Assyrian diaspora.
Ежелгі тарих
Ежелгі Ассирия империясы (б.з.д. 2000–1750), Орта Ассирия империясы (б.з.д. 1365–1020) және Жаңа Ассирия империясы (б.з.д. 911–599) кезеңінде қазіргі Сирия мемлекетінің көп бөлігі, көбінесе толығымен, Ассирия билігінде болды. Ассирия Месопотамияның солтүстік-батысында (қазіргі Ирак) құрылған. Елдің солтүстік-шығыс бөлігі б.з.д. 2 мың жылдықта Ассирияның негізгі бөлігінің бір бөлігіне айналды. Осылайша, қазіргі елдің солтүстік-шығыс бөлігінде бастапқыда аккад тілінде сөйлейтін, кейін шығыс арамей тілінде сөйлейтін ассириялықтардың болуы 4000 жылдан астам уақытқа созылған, олар хеттер, хурриттер және аморлықтар сияқты әртүрлі халықтармен бірге өмір сүрген. Аймақтағы көптеген археологиялық қазбалар ассириялықтардың ұзақ қоныстану дәуірінің іздерін көрсетеді. Ежелгі уақытта аймақтағы маңызды ассириялық қалаларға Тіл Барсип, Кархемиш, Гузана, Шубат Энлиль және Дур Катлимму жатады. Қазіргі Сирияның солтүстік-шығысы б.з.д. 546–332 жылдар аралығында Ахеменидтер империясының (Атура) бір бөлігі болды, содан кейін б.з.д. 312–150 жылдар аралығында Селевкидтер Сириясының құрамына кірді. Сирия атауы, бұрын 9 ғасырдағы Ассирияның индоевропалық бұрмалануы болып табылып, тек Ассирияның өзіне ғана қатысты, енді Арамея/Эбер Нари деп ұзақ жылдар бойы белгілі болған аймаққа да қолданыла бастады. Парф империясы (б.з.д. 150–224) және ерте Сасанид империясы (224–650) кезеңінде (жер Ашшурстан деп аталған кезде) бірқатар Жаңа Ассирия патшалықтары пайда болды, ал Солтүстік-шығыс Сирияның бір бөлігі 3 ғасырдың ортасына дейін Осроиннің Жаңа Ассирия мемлекетінің құрамында болды. Христиан діні ассириялықтар арасында б.з. 1 ғасырында қалыптасты, ал Атура аймағы Шығыс христиандығы мен сирия әдебиетінің отаны болды, бұл аймақта Шығыс Ассирия шіркеуі мен Сирия Православ шіркеуінің құрылуына әкелді.
Орта ғасырлар
VII ғасырдың ортасындағы араб-исламдық жаулап алудан кейін Ассирия / Атура / Асуристан геосаяси бірлік ретінде жойылды, және аймаққа мұсылман араб, түркі және ирандық халықтар біртіндеп келіп қоныстанды. Дегенмен, солтүстік-шығыс аймақтарындағы қоныстану ұзақ мерзімде тұрақты болмады, нәтижесінде халықтың көптеп көшіп кетуіне әкелді. Климаттың өзгеруі және жердің тым көп өңделуі сияқты тұрақсыздық тудыратын факторларға қоса, аймақ көшпелі халықтардың шабуылдарына да ұшырады. Моңғол және Тимур әскерлерінің шапқындары мен ассириялықтардың соңынан жасалған қырғыннан кейін, онда тұрақты тұрғындардың саны азайып қалды. Келесі ғасырларда араб және күрд тілдерінде сөйлейтін көшпелі және жартылай көшпелі тайпалар 20-ғасырға дейін малдарымен бірге осы аймақты шарлап жүрді, содан кейін үкіметтік саясаттың нәтижесінде олардың көпшілігі қонысқа отыруға мәжбүр болды.
Ерте заманауи кезең
Осман империясы христиан халқына қарсы этникалық тазалау жасаған кезде, күрдтер ассириялықтарға қарсы жасалған қасіреттердің көп бөлігі үшін жауапты болды. 20-ғасырдың басында күрд тайпалары Осман билігімен бірігіп, Үстіңгі Месопотамиядағы армян және ассириялық христиандарға қарсы геноцидтерге қатысты. 20-ғасырдың басында Осман түріктері тарапынан жер аударылып, қуылғаннан кейін көптеген Хаккари ассириялықтары Сирияға қоныстанды. 1930 және 1940 жылдары көптеген ассириялықтар Солтүстік-Шығыс Сириядағы Тель-Тамер, Әл-Кахтания, Әл-Дарбасия, Әл-Маликия, Қамышлы және әл-Хасака облысының басқа да шағын қалалары сияқты ауылдарға қайта қоныстанды.
Қазіргі тарих
Хасакадағы ассириялықтардың қазіргі халқының көп бөлігі Францияның Сирия мандаты кезінде, қазіргі Сирияның солтүстігіндегі түрік аймақтарынан (мысалы, Тур Абдин) келген босқындармен, сондай-ақ ассириялық және армян геноцидінен аман қалғандармен бірге қоныстанған кезде қалыптасты. Француздар олардың христиан дініне байланысты ерекше құрмет көрсеткендіктен, олар аймақтағы жаңа қалалық элитаның көп бөлігін құрады. 1933 жылы жаңадан тәуелсіздік алған Ирактағы ассириялықтарға жасалған қырғыннан (Симеле қырғынына қараңыз) кейін, шығыс ассириялықтардың тағы бір толқыны Хабур өзенінің бойында қоныстанды. Бұл босқындар екі рет жер аударып келген еді – бастапқыда Хакари тауларынан келген, геноцид алдында Ирактағы басқа ассириялықтардың арасында пана тапқан. 1936 жылы діни және саяси лидерлер – негізінен ассириялық және армян христиандары, күрд қауымдастықтары және бірнеше араб топтары – француз билігінен Сирияның Әл-Жазира провинциясына (қазіргі Әл-Хасака) оның көпұлтты халқы үшін, Александретта санджағы, алавиттік мемлекет немесе Джабал әл-Друз сияқты автономия статусы беруді талап етті. Автономияға ұмтылыс провинцияда азаматтық қақтығыстар мен қауымдық зорлық-зомбылықпен, сондай-ақ Сирияның толық тәуелсіздігін жақтаған араб ұлтшылдарының наразылығымен бірге жүрді. Ассириялықтар мен армяндардың елге қоныстануын француз колонизациясының нәтижесі деп ұзақ уақыттан бері санайтын олар, Хабурға келген қосымша ассириялық босқындардан ашуланып, көптеген араб тайпалары мен кейбір күрд топтарының қолдауын автономистерге қарсы жұмылдырды. Француздар екі тарапты да күшпен басып тастады, өйткені зорлық-зомбылық күшейді және автономия қозғалысы тез арада сәтсіздікке ұшырады. Кейін, 1957 жылы, Сирияда орталық-солшыл зиялылар Ассирия демократиялық ұйымын құрды. Сириялық араб ұлтшыл Баас үкіметі ресми түрде және дұрыс емес түрде оларды арабтар деп белгілесе де, ассириялықтар – бұл аймақта б.з.д. 25 ғасырға дейін жететін тарихы бар, арабтардан бұрынғы ерекше этникалық топ. Олар дәстүрлі түрде Шығыс Ежелгі Шіркеуі, Ассириялық Шіркеуі, Сириялық Православ Шіркеуі және Халдей Католик Шіркеуіне жататын сирия тілінде сөйлейтін қауымдастық. Ассириялық геноцидтен және кейін Симеле қырғынынан қашып келген ассириялықтар Сириядағы Хабур өзенінде 30-дан астам ауылға қоныстанды. 1994 жылғы есепке сәйкес, олар: Телл Тавиль, Телл Ум Рафа, Телл Ум Кеф, Телл Кефджи, Телл Джема, Телл Тамер, Телл Насри, Жоғарғы Телл Чамран, Төменгі Телл Чамран, Телл Чамран, Телл Хафиан, Телл Тала, Телл Магас, Телл Массас, Абу Тин, Телл Горан, Фуэдте, Димчич, Кабар Шами, Телл Балует (Дезн), Телл Баз, Жоғарғы Телл Руман, Төменгі Телл Руман, Эль Харита, Телл Чаме, Телл Вардиат, Эль Махада, Тааль, Телл Сакра, Эль Брейж, Арбуш және Телл Хормиз. 1933 жылғы Симеле қырғынынан кейін солтүстік Ирактан Сирияның солтүстік-шығысындағы ассириялықтарға қосылу үшін шамамен 9000 этникалық ассириялық көшіп келді. Олар Хабур өзенінің жоғарғы ағысындағы Таль-Тамир маңындағы Жазираға қоныстанды. Француздар бұл ассириялық елді мекенді Ұлттар Лигасының көмегімен құрды және 1942 жылы ол Сирияның ажырамас бөлігіне айналды. Хабур аңғарындағы ассириялық қоныстар негізінен ауыл шаруашылығымен айналысатын 20-ға жуық ауылдан тұрады. Өздеріне суармалы жерлері болғанына қарамастан, олар жылдар бойы ауыр экономикалық қысымға ұшырады және олардың кейбіреулері АҚШ-қа көшіп кетті, онда үлкен қауымдастық бар.
Дін
Сириядағы ассириялықтардың көпшілігі Шығыс және Батыс Сириялық обрядтарын ұстанады. Олардың ішінде мына шіркеулер бар:
Халдейлік католик шіркеуі
Халдей католик шіркеуінің тарихы 16 ғасырға дейін жетеді, осы кезде Диярбакирден Алеппоға ассириялықтар қоныс аударған. Алеппо халдей католик епархиясы 1957 жылы Алеппо епископы Мар Антоний Аудо басшылығымен құрылды және 14 приходқа бөлінген.
Сирия православие шіркеуі
Сириялық православие шіркеуінің патриархалды тақтысы 1959 жылы көшірілгеннен кейін Дамаск қаласында орналасқан. Сириядағы Сириялық православие шіркеуін Патриарх Игнатий Афрем II ұсынады, ал Сирия аумағында үш архиепископтық бар: Дамасктағы Патриархалды кеңсе директоры – Архиепископ Тимофей Матта Аль Хури. Жазира және Евфрат архиепископтығы, уақытша Архиепископ Морис Амсихтің рухани жетекшілігі мен басшылығымен. Алеппо архиепископтығы, Архиепископ Иоханна Ибрагимнің рухани жетекшілігі мен басшылығымен. Хомс және Хама архиепископтығы, Архиепископ Селуанос Петрос Аль Немехтің рухани жетекшілігі мен басшылығымен. Дамаск архиепископиясының Патриархалды викариаты, Архиепископ Тимофей Матта Аль Хуридің рухани жетекшілігі мен басшылығымен. 1970 жылдардың ортасында Сирияда 82 000 Сириялық православие өкілдері тұрған деп есептелді.
Patriarchal Office Director in Damascus Archbishop Timotheus Matta Al Khoury. Archbishopric of Jazirah and Euphrates under the spiritual guidance and direction of acting Archbishop Maurice Amsih. Archbishopric of Aleppo under the spiritual guidance and direction of Archbishop Yohanna Ibrahim. Archbishopric of Homs & Hama under the spiritual guidance and direction of Archbishop Selwanos Petros AL Nemeh. Patriarchal Vicariate for the Archdiocese of Damascus under the spiritual guidance and direction of Archbishop Timothius Matta AlKhouri. In the mid 1970s, it was estimated that 82,000 Syriac Orthodox lived in Syria.
Демография
2018 жылы профессор Джон Шоуп Сириядағы ассириялықтардың елдің жалпы халқының 4% құрайтынын, оларды елдегі төртінші ең ірі этникалық топқа айналдырғанын мәлімдеді. Партияның қазіргі басшысы Габриэль Муше Гаврие Сирия үкіметі тарапынан ұсталды және 2016 жылдың маусым айында босатылғанға дейін 2 жыл түрмеде отырды.
Сириядағы азаматтық соғыс
Сириядағы азаматтық соғыс басталғалы ассириялықтар әр түрлі саяси күштердің арасында қалды. Кейбір ассириялық топтар Сирия үкіметімен бірікті, ал басқалары күрдтер жетекшілік ететін Сирия демократиялық күштерімен одақтасты.
Ассириялық әскерлер
Сириядағы азамат соғысы басталғаннан бері ассириялықтар өз қауымдастықтарын қорғау мақсатында көптеген әскери күштер құрды. Бұл әскери топтардан бастап, полиция күштеріне дейін, олар негізінен Аль-Хасака облысында, әсіресе Камишли және Хабурда шоғырланған. Осы әскер құрамына мыналар кіреді:
Гозарто қорғаныс күштері
Gozarto Protection Force (GPF) немесе Sootoro – 2012 жылы құрылған, Сирия үкіметімен одақтас жеңіл жаяу әскер жасағы. Бұл жасақтың құрамына негізінен ассириялықтар, ал олардан аз мөлшерде әрмендер кіреді. GPF көбінесе ИДАД (Ислам мемлекеті) тобымен қақтығысады, сонымен қатар жақын жерде орналасқан күрд күштерімен де шайқасқан.
Сирия әскери кеңесі
Сирия әскери кеңесі (СВК) – Давроное идеологиясын ұстанатын және Сирия демократиялық күштерінің (СДҚ) құрамына кіретін, Сирия одағы партиясының басшылығындағы әскери жасақ. СВК YPG-мен бірлесіп көптеген шабуылдарға қатысқан, оның ішінде Солтүстік Ирактағы (Ниневия және Синджар) операциялар да бар. Бет-Нәхрен әйелдерді қорғау күштері – СВК-ның әйелдер бригадасы болып табылады және Солтүстік-Шығыс Сириядағы ассириялық қауымдастықтарында күзетшілік міндетін атқарады.
Суторо
Суторо – Сирия әскери кеңесінің полициялық қанаты және 2012 жылдан бері Сирияда қызмет етеді. Суторо Сирияның солтүстік-шығысындағы ассириялық қауымдастықтарының қауіпсіздігін қамтамасыз етеді, сондай-ақ аймақты қорғау үшін Асаишпен бірлесіп жұмыс істейді.
Хабур күзетшілері
Хабур гвардиясы, сондай-ақ Натторех – Сирияның Хабур аңғарында белсенділік көрсететін, Ассирия демократиялық партиясына байланысты жасақтар. 2012 жылы құрылған Хабур гвардиясы СДФ науқандарына қатысып, 2019 жылы Сирия әскери кеңесімен бірігіп, Сирия-Ассирия әскери кеңесін құрды.
Күрд күштерімен қақтығыстар
Асад үкіметімен жақын байланыстағы негізгі күш – Солтүстік-Шығыс Сирияда дислокацияланған "Суоторо" күштері. 2016 жылдың басында "Суоторо" күштері Қамышлы қаласында ассириялықтарға бағытталған террористік шабуылдардың күшеюіне байланысты, ассириялықтар бақылап отырған аудандарда бақылау-тексеру бекеттерін орнатып алды. YPG қауіпсіздік бөлімі "Асаиш" мүшелері осы бекеттерге жақындап, оларды таратуды талап етті. "Суоторо" бас тартқан соң, "Асаиш" "Суоторо" сарбаздарына атыс ашты, нәтижесінде екі тараптан да бірнеше адам зардап шекті.
ИМИЛ тарапынан қуғын-сүргін
Сириядағы азамат соғысы бастапқыда Сириядағы ассириялықтарға зор қиындықтар туғызды. 2014 жылдың қараша айына дейін, ИИД тобының қамауына байланысты, Ракка қаласында бар болғаны 23 ассириялық және армян отбасы қалды. ИИД жауынгерлері христиан дінінің Киелі кітаптары мен қасиетті кітаптарын өртегені хабарланды.
Ассириялықтар ұрланған
2015 жылдың 23 ақпанында ИМХАҚ Хабур аңғарындағы Телл Тамерге жақын ауылдардан 232 ассириялықты ұрлап әкетті. АҚШ дипломаты Альберто М. Фернандестің мәлімдемесінше, Сирияның солтүстік-шығысындағы Хабур өзенінің жағасындағы ассириялық христиан шаруалық ауылдарына ИМХАҚ шабуыл жасаған кезде 232 ассириялықтың 51-і бала, 84-і әйел болған. "Олардың көпшілігі әлі де тұтқында, бір мәлімет бойынша ИМХАҚ оларды босату үшін 22 миллион доллар (немесе әр адамға шамамен 100 000 доллар) талап етеді". 8 қазанда ИМХАҚ Хабурда ұсталған үш ассириялықтың өлім жазасына кесілгенін көрсететін видео жариялады. Хабарламаға сәйкес, 232 ұсталған ассириялықтың 202-сі әлі де тұтқында, олардың әрқайсысы үшін 100 000 доллар көлемінде құн талап етілген. 2016 жылдың басында ИМХАҚ қалған 42 құпия келісім арқылы Шығыс Ассириялық Шіркеуінің араласуымен босатылды.
Вустадағы бомбалау
2015 жылдың 30 желтоқсанында Қамышлыдағы Устаның ассириялық ауданындағы ресторандарда үш жарылыс болды, салдарынан 16 адам қаза тауып, 30 адам жарақат алды. ИД-мен байланысы бар "Амақ" жаңалық агенттігі бұл жарылыстарды осы ұйым жасағанын хабарлады. Бұл оқиға Гозарто қорғаныс күштерін ауданда тексеру-бақылау бекеттерін құруға мәжбүр етті, себебі Сирия үкіметі де, күрдтер жетекшілігіндегі DFNS де олардың қауіпсіздігін қамтамасыз ете алмайтын еді.
Солтүстік және Шығыс Сирияның автономиялық әкімшілігі
Үкіметтің кері шегінуінен кейін саяси репрессияның азаюы және Солтүстік және Шығыс Сирияның Автономдық Әкімшілігіне ассириялық саяси және әскери қозғалыстардың қосылуы, аймақ басқаруына ассириялықтардың белсенді қатысуына алып келді. "Давроное" секулярлық солшыл идеологиясына адал Сириялық Бірлік Партиясы (СБП), Демократиялық Қоғам Қозғалысының (ТЭВ-ДЕМ) басқарушы коалициясының құрамына кіреді. Суторо – этностық ассириялық аймақтар мен елді мекендерінде тәртіп сақтау миссиясын орындайтын, жалпы Асайиш полиция күштерімен бірлесе жұмыс істейтін ассириялық полиция күштері. Сирия тілі бастапқыда Джазира аймағының ресми тілі болған болатын. 2016 жылдың тамызында ассириялық қауымдастық Қамышлы қаласында Ourhi орталығын ашты, оның мақсаты – мемлекеттік мектептерде Сирия Арамей тілін қосымша тіл ретінде оқыту үшін мұғалімдерді даярлау болды, және бұл 2016/17 оқу жылынан бастау алды. Аймақтың Білім беру комитетінің мәлімдемесіне сәйкес, "ескі оқу бағдарламасының орнына үш жаңа бағдарлама енгізілді, олар күрд, араб және сирия тілдерінде оқытуды қамтиды".
Адам құқықтары бұзылғандығы туралы шағымдар
Алайда, аймақ күрдтер басшылығымен құрылған оқу бағдарламасын қабылдаудан бас тартқан 14 ассириялық мектепті жапқандығы үшін айыпталып отыр. Көптеген ассириялықтар жаңа оқу бағдарламасын қабылдамады, себебі ол басқа елдерде мойындалмаған және аккредиттелмеген, ал Сирия үкіметінің оқу бағдарламасы мойындалған. Сондай-ақ, кейбір ассириялық көшбасшылар аймақ әкімшілігінің аймақ бойынша күрд ұлтшылдығын таңуға жасаған әрекет деп санайтын, аймақтың әкімшілігі жасаған оқу бағдарламасына қарсы шықты. 2015 жылдың сәуір айында Хабур гвардиясының басшысы Дэвид Жендо, бірге командирі Элиас Насермен бірге ұрланғаннан кейін қаза тапты. Екеуінің де көзі байланып, алыс жерге айдап әкетілді, көрінетін себебі YPG жетекшілерімен шұғыл кездесуге бара жатқандары. Содан кейін Жендо мен Насерге оқ атылып, Дэвид Жендо сол жерде қайтыс болды, ал Элиас Насер ауыр жарақат алды. Жендо 2015 жылы YPG-нің ассириялықтардың үйлерін тонауына қарсы ашық сөйлеген еді. Шабуыл жасағандар тұтқындалып, аймақтық сотта сотталды, нәтижесінде екі кісі өлтіруші 20 жылға, ал қалған екі шабуыл жасаған адам 4 және 1 жылға сотталды. 2015 жылдың қараша айында он алты ассириялық және армян азаматтық және шіркеу ұйымдары күрдтердің жеке меншікті тартып алуына наразылық білдіріп, бірлескен мәлімдеме жасады. Мәлімдемеде PYD адам құқықтарын бұзу, жеке меншікті тартып алу, заңсыз әскери қызметке шақыру және шіркеу мектептерінің оқу бағдарламаларына араласуда айыпталды. Сириядағы күрдтер өз әкімшілігін сынаған ассириялықтарды үнсіздендіруге тырысқандығы айтылады, әдетте, бұл сыншыларды қорқыту үшін Суторо сияқты ассириялық делдалдық күштерін пайдаланады. 2018 жылдың 30 қыркүйегінде көрнекті ассириялық жазушы Сулеман Юсуф айыптама туралы хабарланбастан тұтқындалды, бұл Юсуфтың ассириялық мектептерді жабу үшін де-факто күрд билігін сынаған мақаласына жауап ретінде, сондай-ақ ассириялық жазушы Иса Рашидке жасалған шабуылға байланысты болды. Тұтқындалғаннан кейін бір күн өткен соң Суторо «жалғанды таратушыларға қарсы шаралар қабылдау қажеттігін, демократияның ережелері мен шектеулері бар екенін және Батыс елдерінде қаралау заңмен жазаланатынын» мәлімдеді.