Кіріспе

Шри-Ланкадағы үңгір және археологиялық орын. Фа Хьен үңгірі, сондай-ақ Пахиянгала үңгірі, Шри-Ланканың Батыс провинциясының Калутара ауданында орналасқан. Ауылдық аңыз бойынша, бұл үңгір тарихи дәуірде тұрған деген болжам бойынша буддалық монах Фасянның (Фа Хьен немесе Фа Хьен деп те аталады) есімімен аталған. Бірақ, бұл аңызды қолдайтын археологиялық немесе тарихи дәлелдер жоқ. Дегенмен, үңгірдің шөгінділерінде 1960, 1980 және 2013 жылдарғы қазба жұмыстары кезінде соңғы плейстоцен дәуіріне жататын адам қаңқасының қазба қалдықтары табылды, сондықтан бұл орын археологиялық тұрғыдан маңызды. Бұл Оңтүстік Азиядағы ең ірі табиғи үңгір. Мұнда бір уақытта 3500 адам сыйып тұра алады. Үңгірдің өлшемін толық сезіну үшін оның ішіне кіріп, сыртына қарау қажет. Археологиялық зерттеулерге сәйкес, бұл үңгірде 35 000 - 60 000 жыл бұрын тас дәуіріндегі адамдар мекен еткен. Олар теңіз балықтарын, тұзды және акула тістерін әшекей ретінде пайдаланған. Бұл әктас жүздеген мың жылдар бойында эрозия нәтижесінде пайда болған.

Тарихқа дейінгі адам қалдықтары

1968 жылы Сиран Упендра Деряниягала, Шри-Ланканың археология департаментінің қызметкері, үңгірдің ішінде адам жерленген жерлерді тапты. Ол 1988 жылы көмекшісі В. Х. Виджепаламен бірге екінші қазба жұмыстарын жүргізді. Табылған заттардың көп бөлігі микролит тас құралдары, тарихқа дейінгі от орындарының қалдықтары және гүлдер мен адам денелері сияқты органикалық материалдардан тұрды. Радиокөміртектік талдау көрсеткендей, үңгір шамамен 33 000 жыл бұрын, Яғни Соңғы Плейстоцен және Мезолит кезеңдерінен бастап, 4750 жыл бұрын, Яғни Орта Голоцендегі неолит кезеңіне дейін адамдармен мекенделген. Бірнеше шөгінділерден табылған адам қалдықтары Корнелл университетінде зерттелді, ал зерттеу жұмыстарын Кеннет А. Р. Кеннеди және аспирант Жоанн Л. Захорски жүргізді. Адам сүйектерінің ең көне үлгілері үш балаға, бір жасөспірімге және екі ересекке тиесілі, бұл екінші рет жерленгенін көрсетеді. Денелер шіруге және жануарлардың жеуіне ұшыраған, содан кейін сүйектері қабірлерге қойылған. Табылған қосымша қалдықтардың ішінде шамамен 6850 жыл бұрынғы бір жас баланың және шамамен 5400 жыл бұрынғы жас әйелдің (археологтар оны Калу Меника деп атаған) қалдықтары бар. Екеуі де қосалқы жерлеулерден табылған. Бұл жаңалықтар археологиялық және палеонтологиялық салыстыру зерттеулерін жүргізуге мүмкіндік берді, себебі Фа Хьен немесе Пахиангала үңгірінің алғашқы тұрғындары Еуропалық Кро-Магнон адамымен және Шығыс жарты шардың Соңғы Плейстоцен гоминидтерімен бірдей кезеңде өмір сүрген. Үңгірден табылған тістерді зерттеу нәтижесінде Шри-Ланканың тарихқа дейінгі халқы жаңғақ, тұқым және дәнді ұнтақтау арқылы тамақ дайындағаны және шамамен б.з.б. 8 ғасырға дейін аңшы-жинаушы өмір салтын сақтағаны анықталды. Шри-Ланкада ең ерте кездескен микролиттер табылған, олар Еуропада тек Ерте Голоценде ғана пайда болды. 2020 жылдың маусым айында Макс Планк институты, Австралиядағы Гриффит университеті және Шри-Ланканың археология департаменті жүргізген зерттеулер Фа Хиен Лена үңгірінің тұрғындары 48 000 жыл бұрын садақ және жебе технологиясын дамытқанын көрсетті. Бұл Африкадан тыс жерлерде осы технологияның ең ерте қолданылуы. Зерттеушілер тұщы су балық аулаумен байланысты заттарды, сондай-ақ тор немесе киім жасау үшін талшықты өңдеуді тапты. Зерттеудің жетекші авторы, Гриффит университетінің Мишель Лэнгли: «Біз сондай-ақ 45 000 жыл бұрын Еуразия мен Оңтүстік-Шығыс Азияда табылған басқа да «әлеуметтік сигнал беру» материалдарымен салыстырылатын жастағы минералды охраннан жасалған түрлі-түсті моншақтарды және жағалаудан сауда жасалған қабықшалы моншақтарды өңдеудің нақты дәлелдерін таптық» деді. Шри-Ланканың басқа да маңызды тарихи-археологиялық орындарында адам қалдықтары табылған, олардың ішінде Батадомбалена үңгірі (шамамен 28 500 жыл бұрынғы), Курувита маңындағы және Белилена үңгірі (шамамен 12 000 жыл бұрынғы), Китулгала маңындағы, сондай-ақ ашық жердегі Белланбанди Паласса (Ратхнапурада, шамамен 6 000 жыл бұрынғы) бар.