Кіріспе

Көне бунақденелілерден жәндіктердің дамуы және олардың кейінгі таралуы

Жәндіктердің эволюциясы туралы ең соңғы түсініктер мына ғылым салаларын зерттеуге негізделген: молекулалық биология, жәндіктер морфологиясы, палеонтология, жәндіктер таксономиясы, эволюция, эмбриология, биоинформатика және ғылыми есептеулер. Жәндіктер класы Жер бетінде шамамен 480 миллион жыл бұрын, ордовик кезеңінде пайда болған деп есептеледі, сол шамада құрлықтағы өсімдіктер де пайда болды. Жәндіктердің бунақденелілердің бір тобынан дамығандығы айтылады. Алғашқы жәндіктер құрлықта тіршілік еткен, бірақ шамамен 400 миллион жыл бұрын девон кезеңінде жәндіктердің бір тармағы ұшу қабілетін дамытты, бұл алғашқы ұшатын жануарлар еді. Жер тарихында жаһандық климат жағдайлары бірнеше рет өзгерді, сонымен қатар жәндіктердің түрлері де өзгерді. Қанатты жәндіктер (Pterygota) карбон кезеңінде (356-299 миллион жыл бұрын) кеңінен тарады, ал толық метаморфозға ұшырайтын жәндіктер (Endopterygota) перм кезеңінде (299-252 миллион жыл бұрын) тағы бір кең таралуға ие болды. Қазіргі кездегі жәндіктердің көптеген отрядтары перм кезеңінде қалыптасты. Көне топтардың көпшілігі Жер тарихындағы ең ірі жойылу оқиғасы болған перм-триас шекарасындағы жаппай жойылу кезінде, шамамен 252 миллион жыл бұрын жойылды. Осы оқиғадан аман қалғандар триас кезеңінде (252-201 миллион жыл бұрын) қазіргі заманғы жәндіктер отрядтарына айналды. Қазіргі жәндіктердің көптеген тұқымдары юра кезеңінде (201-145 миллион жыл бұрын) пайда болды. Бірлескен эволюцияның маңызды мысалы ретінде, гүлді өсімдіктермен бірге гименоптерлер (бұқалар, аралар және құмырсқалар), лепидоптерлер (көбелектер), сондай-ақ диптерлер (жауындар) және колеоптерлер (қоңырлар) сияқты өте табысты жәндіктер топтары дамыды. Көптеген қазіргі жәндіктер тұқымдары 66 миллион жыл бұрын басталған кайнозой кезеңінде қалыптасты; осы кезеңнен бастап жәндіктер жиі кеңірқосақта сақталып, көбінесе жақсы сақталған күйде кездеседі. Мұндай үлгілерді қазіргі түрлермен салыстыру оңай, және олардың көпшілігі қазіргі тұқымдардың мүшелері болып табылады.

Сақтау

Сыртқы қаңқалары болғандықтан, жәндіктердің қазба тарихы көптеген жұмсақ денелі организмдердегідей, лагерштет типтегі сақталуға толыққанды тәуелді емес. Дегенмен, олардың кішкентай мөлшері мен жеңіл құрылысы жәндіктердің өте берік қазба қалдықтарын қалдырмауына себеп болды. Күлдірде сақталған жәндіктерден басқа, көптеген табылғандар құрлықтағы немесе құрлыққа жақын жерлерден алынған және тек тұщы су көлдерінің жағасындай ерекше жағдайларда сақталады. Белгілі жәндік емес түрлердің шамамен үштен бірі жойылған қазбалар болып табылады, бірақ олардың қазба қалдықтарының аздығына байланысты, белгілі жәндіктердің жүзден бірі ғана жойылған. Жәндіктердің қазбалары сақталған кезде, көбінесе үш өлшемді, минералданған және көмірленген көшірмелер түрінде кездеседі, сондай-ақ күлдірдегі және кейбір минералдардағы қосымшалар ретінде де сақталады. Кейде тіпті олардың түсі мен өрнегі де анықталады. Бірақ күлдірде сақталуы шектеулі, себебі ағаштардың көп мөлшерде шайыр өндіруі тек мезозой дәуірінде пайда болды. Сонымен қатар, жойылған жәндіктердің мінез-құлқына қатысты көптеген қазбалық дәлелдер бар, оның ішінде қазбалық өсімдіктерде және ағаштағы жеу іздері, фекальді түйіршіктер және қазбалық топырақтағы ұялар бар. Мұндай сақталу омыртқалыларда сирек кездеседі және көбінесе іздер мен копролиттермен шектеледі. Жәндіктердің эволюциясы қоршаған ортаның таңдау қысымына байланысты жылдам бейімделумен және жоғары өнімділікпен сипатталады. Бұл процестер осы күнгі күнге дейін жалғасуда. Нәтижесінде жәндіктер барлық қол жетімді экологиялық орындарды толтырады. Жәндіктердің эволюциясы гүлді өсімдіктердің эволюциясымен тығыз байланысты. Жәндіктердің бейімделуіне гүлдер мен оларға байланысты құрылымдармен қоректену жатады, қазіргі кездегі жәндіктердің шамамен 20% гүлдерге, нектарға немесе тозаңға азық көзі ретінде тәуелді. Бұл симбиоздық қарым-қатынас эволюцияда одан да маңыздырақ, өйткені гүлді өсімдіктердің екі үшін бір бөлігінен астамы жәндіктермен тозаңданады. Жәндіктер, әсіресе масалар мен шыбындар, көптеген патогендердің тасымалдаушылары болып табылады, олар тіпті кейбір сүтқоректілер түрлерінің құлдырауына немесе жойылуына себеп болуы мүмкін.

Силуар

Молекулалық талдаулар гексаподтардың силур кезеңінің басында Аностракадан (пері ағзалары) – туыс топтан бөлініп шыққандығын көрсетеді, бұл құрлықта тамырлы өсімдіктердің пайда болуымен бір уақытта болған.

Девон дәуірі

Девон (419-359 миллион жыл бұрын) салыстырмалы түрде жылы кезең болды және, ықтималда, мұздықтар болған жоқ. Көне жәндіктердің қазба қалдықтары туралы мәліметтер толыққанды түсініксіз. Rhyniognatha hirsti немесе Strudiella devonica сияқты девон дәуіріндегі жәндіктер деп есептелген қазбалар кейіннен жәндіктермен туыстығы жеткіліксіз деп қайта қарастырылды. Филогенетикалық зерттеулерге сүйенсек, алғашқы жәндіктер, мүмкін, Силур дәуірінде, екінші антеннасын жоғалтқан Tanazios dokeron сияқты бастапқы қабықтылылардан пайда болған. Бірінші қанатты жәндіктер девон дәуірінде пайда болған болуы мүмкін, себебі карбон дәуірінде көптеген қанатты жәндіктер пайда болды. Гондвананың оңтүстікке жылжуынан туындаған Гондванадағы мұз басу Перм дәуіріне дейін жалғасты, ал нақты белгілер мен үзілістердің болмауынан осы мұз басу кезеңінің шөгінділері көбінесе Перм-карбон деп аталады. Климаттың суынуы мен құрғауы карбон дәуіріндегі ылғалды орманның құлауына (CRC) әкелді. Тропиктік ылғалды орман фрагменттерге бөлініп, содан кейін климаттың өзгеруінен жойылды. Жәндіктердің қалдықтары көмір кен орындарында, әсіресе бастапқы диктиоптерлердің (Blattoptera) қанаттарында кездеседі; екі кен орны ерекше атап өтуге лайық: Мазон Крик (Иллинойс штаты) және Комментари (Франция). Осы кезеңге (Pterygota) жататын ең ертедегі қанатты жәндіктердің ішінде жоғарыда аталған Blattoptera, Caloneurodea, примитивті бастапқы Ephemeropterans, Orthoptera, Palaeodictyopteroidea бар. Карбон дәуірінен де жас жәндіктердің қазба қалдықтары белгілі. Көне блаттоптерлерде үлкен дискоидты пронотум және айқын CuP тамыры (қанаттың клавальды бүктемесіне жақын орналасқан, тармақталмаған және қанаттың артқы жиегіне жететін тамыр) бар, сондай-ақ қабықты қанаттары болған. Бұл нағыз тарақандар емес, себебі оларда жұмыртқа салмалы мүшесі болған, бірақ карбон дәуірінде ол азая бастады. Caloneurodea және Miomoptera қатарлары белгілі, ал Orthoptera және Blattodea ең ертедегі Neoptera-лардың қатарына жатады; олар жоғарғы карбоннан пермге дейін дамыған. Бұл жәндіктердің қанаттары ұқсас пішін мен құрылымға ие: кішкентай анальді бөліктері бар. Сонымен қатар, Meganeurites gracilipes сияқты гриффлидер ашық ортада мекендеген болуы мүмкін. M. gracilipes тығыз орманды ортаға сәйкес келмейтін созылған қанаттарға және ашық ортада аң аулайтын қазіргі заманғы стрекозаларға ұқсас, дорсальды кеңейтілген күрделі көздерге ие болды.

Перм

Перм – салыстырмалы түрде қысқа уақыт кезеңі, оның барысында Жердің барлық ірі құрлықтары Пангея деп аталатын бір ғана суперконтинентке бірікті. Пангея экваторды кесіп, полюстерге қарай созылып, осыған сәйкес, жалғыз үлкен мұхитта ("Панталасса", "жалпы теңіз") және Азия мен Гондвана арасындағы ірі Палео-Тетис мұхитындағы мұхит ағымдарына әсер етті. Кимерия континенті Гондванадан айрылып, Лавразияға қарай солтүстікке жылжыды, бұл Палео-Тетистің кішіреюіне себеп болды. 2007 жылғы зерттеу, қазіргі кездегі қоңыздардың ДНК-сына және олардың эволюциясының болжамды картасына негізделген, қоңыздардың пайда болуы Перм кезеңінің төменгі бөлімінде болғанын көрсетті. 2009 жылы Иллинойс штатының Мазон-Крик аймағындағы Пенсильваниядан қоңыздың қазбасы сипатталды, бұл қоңыздардың пайда болуын одан да ертерек мерзімге ықпал етті. Осы кезеңге жататын қазбалар Азия мен Еуропада, мысалы, Германияның Майнц қаласының жанындағы Нидермосхельдегі қызыл тақталы қазба орындарында табылды. Тағы да қазбалар Чехияның Обора қаласында және Ресейдегі Урал тауларындағы Тшекардада табылған. Солтүстік Америкадағы жаңа жаңалықтар Оклахома штатының Веллингтон формациясында жасалды және 2005 және 2008 жылдары жарияланды. Осы дәуірдегі ең маңызды қазба орындарының бірі – Канзас штатының Эльмо қаласы (260 миллион жыл бұрын); басқалары – Жаңа Оңтүстік Уэльс, Австралия (240 миллион жыл бұрын) және Орталық Еуразия (250 миллион жыл бұрын). Жыртқыш қоректілердің арасындағы басты ауадағы жыртқыш – одонаталар, және олар жердегі жәндіктерді де бағындырған болуы мүмкін. Нағыз одонаталар Перм кезеңінде пайда болды және барлығы қосмекенділер. Олардың прототиптері – ең көне қанатты қазбалар, девон кезеңіне дейін жетеді және басқа қанаттардан толығымен ерекшеленеді. Олардың прототиптері карбонның соңында қазіргі заманғы қасиеттерінің бастамасына ие болған болуы мүмкін, және кейбір түрлерінің қанаттары 71 см-ге жететін болғандықтан, тіпті шағын омыртқалы жануарларды аулаған болуы мүмкін.

Триас дәуірі

Триас кезеңі – құрғақ және жартылай құрғақ саванналар қалыптасқан, алғашқы сүтқоректілер, динозаврлар және птерозаврлар пайда болған дәуір. Триас кезінде Жердің барлық құрлықтары дерлік Пангея суперконтинентіне біріккен. Шығыстан Пангеяға Тетис теңізінің кең шығанағы енген. Қалған жағалаулар Панталасса деп аталатын әлемдік мұхитпен оралынған. Пангея суперконтиненті триас кезінде, әсіресе кезеңнің соңында жарыла бастады, бірақ толық бөлініп үлкермеді. Перм және триас шекарасындағы жаппай түрлердің жоғалуының салдарынан, төменгі триас кезеңінен қалған жәндіктердің, оның ішінде қоңыздардың қалдықтары өте аз. Дегенмен, Шығыс Еуропадағы кейбір жерлерде ерекшеліктер бар: Кузнецк бассейніндегі Бабий-Камен тауынан көптеген қоңыздың қазба қалдықтары табылды, тіпті Archostemata (мысалы, Ademosynidae, Schizocoleidae), Adephaga (мысалы, Triaplidae, Trachypachidae) және Polyphaga (мысалы, Hydrophilidae, Byrrhidae, Elateroidea) инфраотрядтарының толық сақталған үлгілері де кездесті. Алайда, Cupedidae және Schizophoroidae тұқымдастарының түрлері осы жерде табылмайды, ал олар төменгі триас кезеңінен табылған басқа қазба орындарында басым. Тағы да жазбалар Ресейдегі Кхей-Ягадан, Коротайха алабынан белгілі.

Юра дәуірі

Юра дәуірі құстардың дамуында маңызды рөл атқарды, құстар жәндіктердің негізгі хищниктерінің бірі болатын. Юра дәуірінің басында Пангея суперконтиненті Солтүстік Лауразия және Оңтүстік Гондвана суперконтиненттеріне бөлінді; Мексика шығанағы Солтүстік Америка мен қазіргі Мексиканың Юкатан түбегі арасындағы жаңа жарылымда пайда болды. Юра дәуірінің Солтүстік Атлант мұхиты салыстырмалы түрде тар болды, ал Оңтүстік Атлант келесі Крида дәуірінде ғана ашылды, Гондвананың өзі бөлінген кезде. Юра дәуіріндегі жаһандық климат жылы және ылғалды болды. Триас дәуіріндегідей, полярлық аймақтарға жақын ірі құрлықтар болған жоқ, сондықтан Юра дәуірінде ішкі мұздықтар да болған жоқ. Солтүстік және Оңтүстік Америка мен Африканың кейбір аймақтары шөлейт болса да, континенттік жерлердің көп бөлігі жасыл, гүлденген болатын. Лауразия және Гондвана фауналары ерте Юра дәуірінде айқын ерекшеленді. Кейіннен олар континентаралық байланысқа еніп, көптеген түрлер бүкіл әлемге тарала бастады. Оңтүстік Қазақстандағы Қаратау, Солтүстік Қытайдағы Ляонин провинциясындағы Исян формациясы, сондай-ақ Цзюлуншан формациясы және Монғолиядағы басқа да қазба орындары бар. Солтүстік Америкада Юра дәуіріне тән жәндіктердің қазба қалдықтары бар бірнеше ғана жер бар, атап айтқанда Хартфорд, Дирфилд және Ньюарк алаптарындағы қабықты әктас кен орындары. Еуропа мен Азияда басқа жәндіктердің көптеген жиынтықтары кездеседі, оның ішінде Германиядағы Гриммен және Солнхофен; Солнхофен ең ерте құсқа ұқсас тероподтардың (мысалы, Археоптерикс) табылуымен әйгілі. Сондай-ақ Англияның Дорсет, Қырғызстанның Ыстықкөл және Қазақстанның Қаратауы ең өнімді орындар болып табылады. Юра дәуірінде белгілі әртүрліліктің күрт өсуі байқалды, Жоғарғы Юра дәуіріне жақын Купедидтердің саны азайды, бірақ сонымен бірге ерте өсімдіктермен қоректенетін, яғни фитофаг түрлердің әртүрлілігі артты. Колеоптералардың қазіргі кездегі фитофаг түрлерінің көпшілігі гүлді өсімдіктермен немесе ангиоспермалармен қоректенеді.

Қырыққабат

Креда кезеңінің бастапқы уақытында жұра кезеңінің жәндіктер фаунасы сақталды, бірақ кейіннен өзгерді. Креда кезеңінде Палеозойдың соңынан Мезозойдың басына дейінгі Пангея суперконтиненті тектоникалық жарылыстар арқылы қазіргі континенттерге бөлінді, бірақ олардың орналасуы сол кезде едәуір өзгеше болды. Атлант мұхиты кеңейген сайын, жұра кезеңінде басталган конвергентті шекаралық орогенездер Солтүстік Американың Кордильерасында жалғасты, Невада орогенезінен кейін Севир және Ларамид орогенездері пайда болды. Креда кезеңінің басында Гондвана толық болғанымен, Оңтүстік Америка, Антарктида және Австралия Африкадан бөлініп, (бірақ Үндістан мен Мадагаскар бір-біріне жалғасқан күйде қалды) жарылды; осылайша Оңтүстік Атлант және Үнді мұхиттары пайда болды. Мұндай белсенді жарылыстар теңіз астындағы тау тізбектерін көтеріп, бүкіл әлемде теңіз деңгейін көтерді. Африканың солтүстігінде Тетис теңізі тарыла берді. Кең, терең емес теңіздер Солтүстік Американың орталық бөлігіне (Батыс Ішкі теңіз жолы) және Еуропаға еніп, кезеңнің соңында шегінді, көмір қабаттары арасында қалың теңіз шөгінділерін қалдырды. Креда кезеңінің ең жоғары нүктесінде Жердің қазіргі құрлық ауданының үштен бірі су астында қалды. Бериас дәуірінде жұра кезеңінің соңғы дәуірінде байқалған салқындау тенденциясы сақталды. Жоғары ендіктерде қар жауғаны және тропиктерде триас және жұра кезеңдеріне қарағанда ылғалдырақ болғаны туралы мәліметтер бар. Дегенмен, мұздықтар тек кейбір биік ендік тауларындағы альпілік мұздықтармен шектелді, бірақ маусымдық қар оңтүстікке қарай да болуы мүмкін. Креда кезеңінің көп бөлігінде мұз арқылы теңіз ортасына тастар апарылды, бірақ мұздықтардан тікелей шөгінділердің дәлелі тек Оңтүстік Австралиядағы Эроманга алабының ерте креда кезеңімен ғана шектелді. Әлемде креда кезеңіне жататын қоңыздардың көптеген маңызды қазба орындары бар. Олардың көпшілігі Еуропа мен Азияда орналасқан және креда кезеңінің қоңыржай климат аймағына жатады. Юра кезеңі тарауында айтылған кейбір қазба орындары ерте креда қоңыздарының фаунасы туралы мәлімет береді (мысалы, Солтүстік Қытайдағы Ляониндегі Исиан формациясы). Ұзын мүйізді қоңыздар (Cerambycidae) өте сирек кездесетін және олардың түрлері тек Жоғарғы Креда кезеңінің соңына қарай ғана артты. Олардың шөппен қоректенетін динозаврлардың нәжісімен қоректенгені саналады, бірақ олардың даму барысында сүтқоректілермен байланысы болды ма, жоқ па деген мәселе әлі де талқыланып жатыр. Сондай-ақ, личинкалары мен ересектері су ортасында өмір сүруге бейімделген алғашқы түрлер табылды. Шұңқырлы қоңыздар (Gyrinidae) орташа деңгейде түрлі болды, ал басқа ерте қоңыздар (мысалы, Dytiscidae) аз болды, ең көп таралғаны Coptoclavidae түрлері, олар сулы шыбық личинкаларын аулады. Виллершаузен балшық карьерінде 18 қоңыз туысынан 35 туыс тіркелді, оның алты туысы жойылған. Плейстоцен қоңыздарының фаунасы салыстырмалы түрде жақсы зерттелген, өйткені қоңыздар фаунасының құрамы Роки тауларында және Азия мен Солтүстік Америка арасындағы бұрынғы құрлық көпірі Берингиядағы климат жағдайларын қалпына келтіру үшін қолданылды.

Филогения

2014 жылдың қараша айында жарияланған бір есеп жәндіктерді анық түрде бір кладқа жатқызады, ал ең жақын туыс клад – ремипедтер. Бұл зерттеу қазіргі барлық жәндіктердің филогенезін шешіп, «берік филогенетикалық тірек ағашын және жәндіктер эволюциясының сенімді уақыттық бағалауларын» ұсынды. 2008 жылы Тафтс университетінің ғалымдары, олардың пікірінше, әлемдегі ең көне ұшатын жәндіктің толық дене ізбесін тапты, ол 300 миллион жылдық Көмір дәуірінен қалған нұсқа. 396 миллион жылдық Rhynie chert-тен табылған девондық Rhyniognatha hirsti тек жақ сүйектерінен ғана белгілі және ең көне жәндік деп саналады. Бұл түрде екі буынды жақ сүйектері (жақта екі жалғастыру нүктесі) бар, бұл қанатты жәндіктерге тән қасиет, бұл қанаттар осы кезде-ақ пайда болған болуы мүмкін екенін көрсетеді. Осылайша, егер Rhyniognatha шын мәнінде ұшатын жәндік болса, онда алғашқы жәндіктер, мүмкін, одан бұрын, силур кезеңінде пайда болған. Дегенмен, кейінгі зерттеулерде бұл түр мириаподтарға жататындығы да айтылды.

Алғашқы дәлелдер

Филогендік бағалауға сәйкес, алғашқы жәндіктер силур кезеңінде пайда болған, ал девон кезеңінде қанаттары пайда болған. Аптеригота (қанатсыз жәндіктер) кіші класы қазір жасанды деп есептеледі, себебі күміс балықтар (Thysanura тобы) Pterygota (қанатты жәндіктер) тобына, археогната (Archaeognatha тобы) тобына қарағанда жақын туыс. Мысалы, ұшатын жәндіктер сияқты, тисануралар да дикондильді мандибулаға ие, ал археогнаталар монокондильді мандибулаға ие. Олардың ұқсастығының себебі ерекше жақын туыс емес, керісінше, екеуі де қанатты жәндіктерге қарағанда көне және бастапқы анатомиясын жоғары дәрежеде сақтап қалған. Ұшатын жәндіктердің ең көне тобы – майшабақтар (Ephemeroptera) осы қанатсыз жәндіктерге морфологиялық және физиологиялық жағынан ең ұқсас. Кейбір майшабақтардың нимфалары суда тіршілік ететін тисанураларға ұқсайды. Қазіргі археогната мен тисануралардың құрсағында стили деп аталатын дамылмаған қосымшалар бар, ал монура (Monura) деп аталатын көне және жойылған жәндіктердің құрсағындағы қосымшалар одан да жақсы дамыған. Жәндіктердің ең ертедегі құрлыққа шыққан ата-бабаларының құрсақ және кеуде сегменттері бүгінгіге қарағанда бір-біріне ұқсас болған, ал басында жақсы дамыған күрделі көздер мен ұзын антенналар болған. Олардың дене мөлшері әлі белгісіз. Бүгінгі таңда ең көне топ – археогната, жағалауға жақын жерлерде көптеп кездеседі, бұл жәндіктердің ата-бабалары құрлықта тіршілік ету үшін осындай ортаны таңдаған болуы мүмкін. Бірақ жағалаудағы нишаларға бейімделу де екіншілік сипатқа ие болуы мүмкін, осыған ұқсас, олардың секіру арқылы қозғалуы да, өйткені ең көне (плезиоморфты) тисануралар ең бастапқы деп есептеледі. Бастапқы хелицераттардың кітап тәрізді желбезектерінің (әлі де ат құйрықты шаяндарда кездеседі) алғашқы өрмекшілерде кітап өкпелеріне, ал дамыған өрмекшілерде трахеяларға (олардың көпшілігінде әлі де кітап өкпелерінің жұбы сақталып қалған) қалай айналғанын қарастыратын болсақ, жәндіктердің трахеясы да осыған ұқсас жолмен, олардың қосымшаларының табанындағы желбезектердің өзгеруі арқылы қалыптасқан болуы мүмкін. Қазірге дейін жарияланған зерттеулер жәндіктер қанаттары пайда болғанға дейін ерекше табысты топ болғандығын көрсетпейді.

Одонта

Одонаталар (аждаһалар) Птериготаның ең көне тірі мүшесі болуы мүмкін. Майшалар морфологиялық және физиологиялық жағынан базальдырақ, бірақ аждаһалардың туынды ерекшеліктері ұзақ уақыт бойы өздерінің жеке бағытында дербес дамуы мүмкін. Судағы нимфалары немесе личинкалары бар топтар суға бейімделгеннен кейін эволюциялық тұрғыдан консервативті болады. Егер майшалар суға бірінші болып жеткен болса, бұл олардың аждаһалардан неге бастапқырақ екенін түсіндіруі мүмкін, тіпті аждаһалардың шығу тегі көнерек болса да. Сол сияқты, тасжапырақтар Неоптераның ең базальды белгілерін сақтайды, бірақ олар міндетті түрде бірінші тармақталған топ болмауы мүмкін. Бұл судағы ата-бабалардың бүгінгі біз білетін жәндіктердің әртүрлі түрлерін тудыру әлеуетіне ие болғанын да азайтады. Аждаһалардың жемтісін ұстауға арналған ерекше лаб "маскасы" бар, ал ересегі екінші құрсақ сегментіндегі екінші еркек жыныс мүшесін пайдалана отырып, бірегей жұптасу тәсіліне ие. Жәндіктер эволюциясында кем дегенде екі рет, бір рет Одонатада және бір рет басқа ұшатын жәндіктерде, сперманы беру және тікелей ұрықтандыру үшін модификацияланған құрсақ мүшелері пайда болған сияқты. Егер осы екі әдіс әр топтың алғашқы жұптасу тәсілдері болса, онда бұл майшалар емес, аждаһалар ең көне екенін көрсетеді. Бұл мәселеде әлі де келісім жоқ. Басқа сценарий бойынша, тікелей ұрықтандыруға бейімделген құрсақ мүшелері жәндіктерде үш рет дамыған: бір рет Одонатада, бір рет майшаларда және бір рет Neoptera-да, майшалар мен Neoptera екеуі де бірдей шешімді таңдады. Егер олай болса, майшалар ұшатын жәндіктер арасындағы ең көне топ болуы мүмкін. Ұшу қабілеті бір рет қана пайда болды деп есептеледі, бұл ең алғашқы ұшатын жәндіктерде сперманың әлі де жанама түрде берілгенін көрсетеді. Жәндіктерде тікелей ұрықтандырудың қалай дамығанын көрсететін бір мысал - сарышаяндар. Аталық тұқымдықты жерге салады, тырнақтарын аналықтың тырнақтарымен біріктіріп, содан кейін оны өзінің спермалық пакеті арқылы бағыттап, оның жыныс ашылуына тиесілігін қамтамасыз етеді. Ертедегі (еркек) жәндіктер сперматофорларын жерге салғанда, олардың кейбіреулері аналықты пакеттің үстінен сүйреу үшін денелерінің соңындағы ұстау мүшелерін қолданған болуы мүмкін. Одонаталардың ата-бабалары аналықты оның басынан ұстауды дағдыға айналдырды, олар әлі күнге дейін солай істейді. Бұл әрекет, аналықты мүлдем ұстамаудың орнына, еркектің гендерін тарату мүмкіндіктерін арттырған болар еді. Егер олар сперматофорды аналықтың басына орналастырып, құрсақ жапқыштарын бекітпестен бұрын, оны өз құрсағына қауіпсіз бекітсе, бұл мүмкіндіктер одан әрі артады; еркек аналықтың құрсағы өзінің сперма сақтағышымен тікелей байланысқа келгенше, оны жібермейді, барлық сперманың берілуін қамтамасыз етеді. Бұл сонымен қатар аналықты іздеуде еркіндікке ие болуды білдірді, өйткені еркек алғашқы аналық қашып кетсе, спермалық пакетті басқа жерге тасымалдай алады. Бұл қабілет энергияны ысыраптап, орналастырылған спермалық пакетінің орнында басқа аналықты күтудің қажеттілігін жояды. Басқа артықшылықтарына жазық жерге қарағанда ағаштар мен бұталар сияқты басқа, қауіпсіз жерлерде жұптасу мүмкіндігі кіреді. Егер басқа ұшатын жәндіктердің ата-бабалары да аналықты ұстап, сперматофордың үстінен сүйрейтін болса, бірақ Одоната сияқты алдыңғы емес, артқы жағынан, олардың жыныс мүшелері бір-біріне өте жақын келеді. Содан кейін еркек жыныс мүшелерінің жанындағы қалдық мүшелерді өзгертіп, сперманы тікелей аналыққа беру өте оңай болар еді. Одоната аталары осы мүшелерді құрсақтағы екінші жыныс мүшелеріне сперманы жеткізу үшін пайдаланады. Судағы нимфалық немесе личинкалық сатыдағы барлық жәндіктер құрлықтағы ата-бабаларынан суға бейімделген сияқты. Археогната мен Тисанура сияқты қанаты жоқ ең бастапқы жәндіктердің барлық мүшелері өмірінің барлық циклын құрлықтағы ортада өткізеді. Жоғарыда айтылғандай, Археогнаталар қанатты жәндіктерге (Птеригота) әкелген тармақтан бірінші болып бөлінді, содан кейін Тисануралар бөлінді. Бұл осы үш топтың (Археогната, Тисанура және Птеригота) жер бетіндегі жалпы ата-бабалары бар екенін көрсетеді, олар, мүмкін, Аптериготаның бастапқы үлгісіне ұқсаған, мүмкіндіктерді пайдаланатын, жалпылама болған және Тисануралар әлі күнге дейін жасайтындай, сперматофорларды жерге орналастырған. Егер олар бүгінгі аптериготтардың көпшілігі сияқты қоректену әдеттеріне ие болса, олар көбінесе шіруші заттармен қоректенген. Жылына тыныс алатын буындыаяқтың құрлықтағы ортаға бейімделгенде, жаңа тыныс алу мүшелерін төменнен жоғары қарай дамытудың орнына, өзінің жұқа қабығын ауаға тыныс алу үшін өзгертетінін күтуге болады. Содан кейін жәндіктердің (личинкалар мен нимфалардың) жалақтарының шын мәнінде, суға бейімделген жабық трахея жүйесінің модификацияланған бөлігі екенін білу керек, оны трахеялық жалақтар деп атайды. Буындыаяқтың трахеясы атмосферада ғана пайда болады және құрлықта өмір сүруге бейімделудің нәтижесі болып табылады. Бұл да жәндіктердің құрлықтағы ата-бабаларынан шыққандығын көрсетеді. Соңында, судағы нимфалары бар үш ең бастапқы жәндікке (эфемероптера, одоната және плекоптера) қарағанда, әр топтың өзіндік трахеялық жалақтары бар, олар бір-бірінен соншалықты ерекшеленеді, олардың жеке пайда болуы керек. Бұл олардың құрлықта өмір сүретін түрлерден дамығанын күтуге болады. Осылайша, жәндіктер эволюциясының ең қызықты бөліктерінің бірі - Тисанура мен Птериготаның бөлінуі мен алғашқы ұшу арасындағы оқиғалар.

Жәндіктердің ұшқышы

Құрт-құрттардың ұшу қабілетінің пайда болуы әлі де түсініксіз, себебі қазіргі кезде белгілі ең алғашқы қанатты жәндіктердің ұша алатыны көрінеді. Кейбір жойылып кеткен жәндіктерде (мысалы, палеодиктиоптерлерде) көкіректің бірінші сегментіне бекітілген қосымша бір жұп қанатшалары болған, барлығы үш жұп. Қанаттардың өзі кейде жоғары өзгертілген (трахеялық) жабыршықтар деп есептеледі. Майшаның жақтарын және жәндіктердің қанаттарын салыстыру арқылы, олардың шығу тегінің ортақ екенін көру қиын емес. Майшаның генетикалық зерттеулері жабыршықтар мен жәндіктердің қанаттарының жәндік аяқтарынан пайда болған болуы мүмкін екенін көрсетті. Тергалиялар жәндіктердің басқа ешбір тобында кездеспейді және уақыт өте келе әртүрлі бағытта эволюциялады. Кейбір нимфалар мен наядтарда ең алдыңғы жұп қатаңдап, қалған жабыршықтарды жабатын қабықша ретінде жұмыс істейді. Басқалары үлкен сорғыш құрылымға айналуы, жүзуге пайдаланылуы немесе басқа пішіндерге өзгертілуі мүмкін. Бірақ бұл құрылымдар бастапқыда жабыршықтар болған дегенді міндетті түрде білдірмейді. Сонымен қатар, тергалиялар қанаттар пайда болған осы құрылымдардан дамыған болуы мүмкін, ал ұшатын жәндіктер қанаттары жоқ, жерде тіршілік ететін түрлерден пайда болған: көкіректе үш және құрсақта тоғыз жұп пластинасы бар (құрсағында тоғыз жұп тергалиясы бар майша нимфалары бар, бірақ әзірге соңғы екі сегментінде пластинасы бар тірі немесе жойылған жәндіктер табылған жоқ). Егер бұл бастапқы жабыршықтар болса, онда неге олардың өзгеруін осы уақытқа дейін күтіп келгендеріне таңғалуға болады, өйткені біз қазіргі майша нимфаларының әртүрлі өзгерістерін көріп отырмыз.

Теориялар

Жер бетінде алғашқы орман пайда болған кезде, құрлықта өмір сүретін жануарлар үшін жаңа экологиялық орта туды. Өсімдіктерге және олардың маңында тіршілік ететін жануарларға тәуелді болған түрлер де оларды пайдалану үшін бейімделуге мәжбүр болды. Ұшатын жануарлардың болмаған әлемде, ағаштарда тіршілік ететін кейбір бунақденелілердің экзоскелетінен шыққан бұлшық еттерімен жұптасқан құрылымдарды дамытып, сырғанау үшін пайдалануы уақыт мәселесі болған шығар. Олардың денелері сегменттерінің әрқайсысында бір жұптан құралған құрылымдарды қалыптастырған. Осы бағыттағы эволюция олардың кеудесінде үлкен, ал құрсағында кішірек сырғанау құрылымдарын дамытуға әкелді. Дененің қатаңдығы арта түсті, ал ұшу қабілетін дамыта алмаған тисанурандардың иілгіш құрсағы сақталды. Майшаның құрсағындағы "сырғанағыштар" әлі де сақталған күйінде суға бейімделген болуы мүмкін. Қазірге дейін осы теорияны растайтын нақты дәлелдер жоқ, бірақ ол су жануарларының неліктен осы бағытта дамығанын түсіндіруге көмектеседі. Секіруге және ағаштарда тіршілік етуге бейімделген жәндіктер осы эволюциялық процесті бірнеше себепке байланысты жақсы түсіндіреді. Алғашқы қанатты жәндіктерде неоптералық жәндіктерге тән қанатты бүктеу механизмі болмағандықтан, олар ашық кеңістікте өмір сүрген болуы керек және жапырақтардың астында, жарықтарда, тастардың астында және басқа да осындай шектеулі кеңістіктерде жасырынуға немесе тамақ іздеуге қабілетсіз болған. Бұл ескі орманды мекендеген үлкен құрылымдары бар жәндіктер үшін үлкен кемшіліктер тудырды. Егер жәндіктер қанаттарын судан емес, құрлықтан алған болса, онда ағаштардың шатырлары мұндай сырғанау құрылымдарының пайда болуы үшін ең ықтимал орын болар еді, ауа жаңа кеңістік болған кезде. Сұрақ: сырғанау үшін қолданылатын пластиналар бастапқыда пайда болды ма, әлде бұрыннан бар анатомиялық ерекшеліктерді өзгерту арқылы дамыды ма? Тисанура мен Археогнатаның кеудесінде трахеямен байланысты кейбір құрылымдар бар екені белгілі, олар примитивті жәндіктердің қанаттарымен ұқсастықтарды көрсетеді. Бұл қанаттар мен спиракулумдардың шығу тегінің байланысты екенін көрсетеді. Сырғанау үшін ағзаның толыққанды өзгерістері қажет, мысалы, қазіргі омыртқалы жануарлардағы, кейбір кеміргіштер мен сумкалы жануарлардағыдай, терінің кең, жазық кеңеймелерінің өсуі. Индонезияның ұшатын дракондары (Draco туысы) қабырғаларын сырғанау құрылымдарына айналдырды, тіпті кейбір жыландар да қабырғаларын жайып, ауада сырғанауға қабілетті. Басты айырмашылық – омыртқалы жануарлардың ішкі қаңқасы бар, ал примитивті жәндіктердің икемді және бейімделетін сыртқы қаңқасы бар. Кейбір жануарлар ағаштарда тіршілік етеді, себебі жануарлар әрқашан қол жетімді нишаларды тамақтану және қорғану үшін пайдаланады. Ол кезде өсімдіктің ең қоректік бөлігі – көбелек мүшелері болды. Алғашқы өсімдіктерде бунақденелілердің жегенін және өздерін қорғау үшін бейімделгенін көрсететін белгілер бар, мысалы, көбелек мүшелерін мүмкіндігінше жоғары орналастыру. Бірақ әрқашан да кейбір түрлер азық көзінің жолын ұстанса, соған төтеп бере алады. Жәндіктердің сол кезде құрлықта тіршілік еткенін және кейбір бунақденелілердің (примитивті жәндіктер сияқты) ағаштардың басында өмір сүргенін ескерсек, олардың қанаттарын жерде немесе суда дамытқандығы екіталай. Ағаштар сияқты үш өлшемді ортада сырғанау қабілеті жәндіктердің құлаудан аман қалу мүмкіндігін арттырады, сонымен қатар энергияны үнемдейді. Бұл қасиет қазіргі кездегі қанаты жоқ түрлерде, мысалы, ағаштарда тіршілік ететін сырғанаушы құмырсқаларда қайталанады. Сырғанау қабілеті пайда болған кезде, сырғанау және секіру мінез-құлқы логикалық келесі қадам болар еді, бұл олардың анатомиялық құрылымында көрініс табар еді. Өсімдіктер арасында жүзу және қауіпсіз жерге түсу қажеттілігі протоқанаттарды жақсы бұлшықеттермен басқаруды талап етеді, ал одан әрі жетілдірулер ақырында нағыз (бірақ бастапқы) қанаттарға әкелер еді. Қанаттары кеудеге тисе, ұзын құрсақ ұшу кезінде тұрақтандырушы ретінде қызмет етуі мүмкін. Алғашқы ұшатын жәндіктердің кейбірі үлкен жыртқыштар болған: бұл жаңа экологиялық ниша. Олардың кейбірінің басқа жәндіктер болғанына күмән жоқ, өйткені протоқанаттары бар жәндіктер қанаттары толық дамығанға дейін басқа түрлерге таралған. Осы уақыттан бастап қарулану жарысы жалғаса бастады: жыртқыш пен жемтің бір-бірімен қатар дамуы, қоршаған ортаның өзгеруіне байланысты олардың ұшу дағдыларын одан әрі жетілдіру қажеттігі. Қанатты жыртқыштардың болмаған әлемде протоқанаттарын дамытқан жәндіктер ашық кеңістікте қауіпсіздікке ие болуға мүмкіндік алды, бірақ бұл ет жейтін ұшатын жәндіктердің пайда болуымен өзгерді. Олардың алғаш рет қашан пайда болғаны белгісіз, бірақ олар пайда болғаннан кейін өздері мен жемдеріне күшті таңдау қысымын көрсетті. Жемтілердің қанаттарын арқасына бүктеудің жақсы шешімін тапқан түрлер ғана ұшатын жыртқыштардан жасырына алады (егер олар жерде болса) және қанаттарын бүктеуге қабілетсіздерге жабық кеңістіктерде қол жетімді емес, кең ауқымды нишаларды пайдалана алады. Бүгінгі күні қанаттарын құрсағына бүктеуге қабілетті неоптералық жәндіктер жәндіктердің ең басым тобы болып табылады. Су бетінде сырғанау теориясы жәндіктердің ұшуының бастауы су бетінде сырғанау екенін көрсетеді. Бұл теорияның негізінде, ең алғашқы жәндіктердің бірі саналатын девон кезеңіне жататын Rhyniognatha hirsti – тіпті олар көп аяқтыларға жақын болса да, қанаттарға ие болған деген болжам бар. Бұл жәндіктердің экологялық жақын туыстары су ортасында тіршілік ететін шабақшалар екенін ескерсек, бұл теорияға сенуге болады.

Майшақырлар

Майшалардың тағы бір ескіше белгісі – субимаго; басқа ешқандай жәндікте мұндай қанатты, бірақ жыныстық жағынан толық жетілмеген саты жоқ. Кейбір маманданған түрлерде ұрғашыларында субимаго болмайды, бірақ еркектерінде субимаго сатысы сақталады. Субимагоның осы топта әлі де кездесуіне себеп, оны жоюға жеткілікті табиғи іріктеу қысымы болмауы мүмкін; сонымен қатар, ол судан ауаға өтуге ерекше бейімделген сияқты. Осы кезде еркек жыныс мүшелері толыққанды жұмыс істемейді. Мұның бір себебі, ішек қосымшаларының еркек көбелек мүшелеріне айналуы ұшу эволюциясынан кейін болған болуы мүмкін. Бұл туралы құмырсқалардың басқа жәндіктерден өзгеше көбелек мүшелері бар екені куәландырады. Біз білеміз, майшалардағы нимфалар мен ересектер екі түрлі өмір салтына бейімделген: суда және ауада. Осы екі сатының арасындағы жалғыз кезең (инстар) – субимаго. Көне қазба түрлерінде ересекке дейінгі дарабасызда бір ғана емес, көптеген инстарлар болған (қазіргі субимаго тамақтанбайды, ал субимагосы бар ескі және ескіше түрлер өмірдің осы кезеңінде де тамақтанған болуы мүмкін, себебі инстарлар арасындағы шекаралар бүгінгідей анық емес, біртіндеп өтетін). Ересек түріне жетілуге дейін бірнеше рет қабық ауыстырған. Олар толық жетілгеннен кейін, мүмкін, одан да көп инстарлар болмаған. Осы пісіп-жетілу жолын Аптериготалар қолданады, олар пісіп-жетілгеннен кейін де қабық ауыстырады, бірақ қанатты жәндіктерде мұндай болмайды. Қазіргі майшалар иммаго мен нимфа арасындағы барлық инстарларды жойды, тек субимаго деп аталатын жалғыз инстарды қалдырды, ол әлі де (кем дегенде еркектерінде) толық жыныстық жағынан жетілмеген. Толық емес метаморфозға ұшыраған басқа ұшатын жәндіктер (Exopterygota) одан сәл ары барып, осы үрдісті аяқтады; мұнда жануардың соңғы нимфалық сатысындағы барлық жетілмеген құрылымдары бірден соңғы қабық ауыстыруда толыққанды аяқталады. Ал, личинкалары бар және толық метаморфозға ұшыраған одан да дамыған жәндіктер (Endopterygota) одан да жоғары деңгейге көтерілді. Қызықты теория бар, ол бойынша қуыршақ сатысы – бұл субимагоның күшті өзгертілген және ұзартылған сатысы, бірақ қазірге дейін бұл тек теория ғана. Экзоптиготалардың құрамындағы кейбір жәндіктер, трипстер мен аққұрттар (Aleyrodidae) да қуыршаққа ұқсас сатыларды дамытқан.

Алыстағы ата-бабалары

Ұшатын жәндіктердің қашықтан келген ата-бабасы, примитивті прото қанаттары бар түр, тіршілік циклы көбінесе аметаболалық болған, ал инстарлары негізінен осынурандарға ұқсас, ересек, нимфалық немесе субимаго кезеңдері жоқ. Жеке дарақтар өсуімен және молдаулауымен біртіндеп дамыды, бірақ инстарлар арасында айқын өзгерістер болмаған болуы мүмкін. Қазіргі кездегі майшаңның дернәсілі алғашқы молдаудан кейін ғана жабырқақ алады. Осы кезеңге дейін олардың мөлшері тым кішкентай болғандықтан, судан оттегі алу үшін жабырқақ қажет болмады. Бұл барлық ұшқындардың ортақ ата-бабасынан қалған қасиет болуы мүмкін. Ертедегі құрлықтағы жәндіктерде ағаштарда (немесе суда) өмір сүре бастағанға дейін денеден жұп өскіндер қажет болмады, сондықтан олар болған жоқ. Бұл олардың ұрпақтарының ертедегі түріне де әсер етті, тіпті жаңа өмір салтына бейімделе бастағаннан кейін де, денелеріндегі қақпақтарды тиімді пайдалана алатын ортада бұрынғы аметаболалық ұрпақтарға ұқсас болып қала берді. Олар тисурандар сияқты өсу барысында көптеген рет молдап, ересек дарақтар мен жас дарақтар арасында айырмашылық өте аз болғандықтан (қазіргі заманғы жәндіктерден айырмашылығы, олар гемиметаболалық немесе голометаболалық), жасқа және кезеңге байланысты әртүрлі экологиялық нишаларға бейімделуге көп мүмкіндік болмады. Сонымен қатар, бір экологиялық нишаға бейімделген жануар үшін жас немесе мөлшерінің айырмашылығына ғана негізделген жаңа нишаға өмірдің кейінгі кезеңдерінде ауысу қиын болды, егер бұл айырмашылықтар маңызды болмаса. Сондықтан, прото-жәндіктер нақты бір өмір салтын жақсартуға бағытталған, арнайы даму жолын таңдауға мәжбүр болды. Түрлер мен жеке дарақтар неғұрлым есейген сайын, жаңа өмір салтына бейімделу арқылы бұрынғы ұрпақтардан гөрі көбірек өзгерді. Соңғы дене құрылымы жұмыртқаның ішінде толыққанбай, өмір бойы дамуын жалғастырды, нәтижесінде ең жас және ең ескі дарақтар арасында айқын айырмашылық пайда болды. Ересек дарақтар жаңа ортаны нимфаларға қарағанда жақсы меңгерген болса, түрдің жетілмеген мүшелерінің ересек пішінге мүмкіндігінше тезірек жетуі артықшылық болар еді. Бұл олардың неге аз, бірақ қарқынды инстарлар дамырғанын, ересектердің денесіне көбірек назар аударғанын және ересектер мен алғашқы инстарлар арасындағы үлкен айырмашылықтарды, бұрынғы ұрпақтардың істегеніндей, біртіндеп өсудің орнына түсіндіреді. Осы эволюциялық тенденция олардың аметаболалық жәндіктерден гемиметаболалық жәндіктерге қалай айналғандығын түсіндіреді. Толыққан денеге жету даму процесінің бір бөлігі ғана болды, біртіндеп жаңа анатомия мен жаңа қабілеттер, өмірдің кейінгі кезеңдерінде ғана мүмкін болатын, пайда болды. Жәндіктердің туған кездегі анатомиясы ұшуды үйренген ересектерде болмаған шектеулерге ие болды. Егер олар ересектер сияқты ерте өмір сүре алмаса, толыққан емес дарақтар өмір сүрудің ең жақсы жолына бейімделуге және олардың шектеулеріне қарамастан, олардан арылу мүмкіндігі келгенше өмір сүруге мәжбүр болды. Бұл иммаго мен нимфалардың әртүрлі экологиялық нишаларда өмір сүре бастаған эволюцияның басталу нүктесі болды, кейбіреулері басқаларына қарағанда анық айқындалды. Сонымен қатар, бірден соңғы нимфалық кезеңде толыққан анатомия, мөлшер және жетілу уақыт пен энергияны үнемдеуді білдірді, сонымен қатар ересектердің дене құрылымын күрделілендірді. Бұл стратегиялар уақыт өте келе өте табысты болды.