Кіріспе

Мұхаммедтің серігі және туын көтерген Әбу Әюб әл-Ансари (أبو أيوب الأنصاري, Ebu Eyyûb el Ensarî, шамамен 674 жылы қайтыс болды) — Ясриб қаласында Халид ибн Зайд ибн Куляйб ибн Талаба (خالد ابن زيد ابن كُليب ابن ثعلبه) есімдерімен туған. Ол Бану Наджар тайпасынан шыққан, Ислам пайғамбары Мұхаммедтің жақын серігі (арабша: الصحابه, sahaba) және туын көтерген адам болған. Әбу Әюб – 622 жылы Мәдинаға хижра (көшкен) соң Мұхаммедке қолдау көрсеткен Ансар (арабша: الأنصار, «көмекшілер», «қолдаушылар» немесе «қамқорлар») тобының бірі. «Әбу Әюб» деген есім «Әюбтың әкесі» деген мағынаны білдіреді. Әбу Әюб Константинопольді бірінші араб қоршауы кезінде аурудан қайтыс болды.

Өмірбаян

Әбу Әюб Мединада, Хижаз аймағында Халид ибн Зайд ретінде Бану Хазрадж тайпасының Наджар әулетінде дүниеге келді. Әбу Әюб отбасының басшысы болғандықтан, ол Ақаба алқабына барып, Мұхаммед (ﷺ) алдында Исламға адалдық серт берген Мединаның таңдалған ақсақалдарының бірі болды. Мұхаммед (ﷺ) оған Әбу Әюб әл-Ансари деген ат берді. Хижрадан кейін Мұхаммед (ﷺ) мұхажирлер мен ансарларды бір бітімге біріктірді.

Аль-Мәсжид ан-Набауидегі уақиф

Ал-Мәсжид ан-Набауидің уақифі: Ал-Мәсжид ан-Набауидің жері Сахал мен Сухайл есімді екі жас жетім балаға тиесілі болды. Олар Мұхаммедтің олардың жерін мешіт салу үшін алғысы келетінін білгенде, Мұхаммедке барып, жерді оған сыйлық ретінде ұсынды. Мұхаммед, олар жетім болғандықтан, жердің ақысын төлеуге талап етті. Ақырында келісілген сатып алу бағасын Әбу Әюб әл-Ансари төледі, осылайша Мұхаммедтің атынан Ал-Мәсжид ан-Набауидің вакифі (яғни қайырымдылық қорын құрушы) болды. Ол Әли ибн Әби Талиб халифаты тұсында Медине қаласының Рашидүн әкімі болып тағайындалды.

Мысырдағы өмір

Мұсылманның Мысырды жаулап алуынан кейін Әбу Әйюб Фустатқа көшіп барды, онда ол 642 жылы аяқталған Амр ибн әл-Аас мешітіне жақын үйде тұрды. Оның көршілері Зубайр ибн әл-Ауам, Убайда, Әбу Дәр, Абдулла ибн Умар және Абдулла ибн Амр ибн әл-Аас болды. Әскери қызметінің барысында ол Мұхаммедтің (ﷺ) заманынан бастап Мұғуаия I-нің заманына дейінгі мұсылмандар қатысқан ешбір шайқастан қашықтамады, егер сол уақытта басқа жерде өтетін шайқасқа қатысып жатса басқаша еді.

Соңғы әскери жорық

Мұхаммед «Сахих Муслим» кітабының «Қитал әл-Рим» тарауындағы хадисте Константинопольді бірінші шабуылдайтын әскердің жұмаққа кіретінін болжады. Мұхаммед ибн Жарир әл-Табари 49 жылғы (9 ақпан 669 – 28 қаңтар 670) кезеңде Византия империясына қарсы бірнеше шабуылдарды тіркеген. Әбу Әйүп қарт болғанымен, қатарына қосылудан тартынбады. Шайқасқа қатысқаннан кейін ол ауырып, кері шегінуге мәжбүр болды. Әскербасы Язид ибн Муавия: «Әбу Әйүп, саған бірдеңе керек пе?» – деп сұрады. Әбу Әйүп: «Маған бірге жүретін мұсылман әскерлеріне сәлем жеткізіңдер және оларға былай деңдер: «Әбу Әйүп сіздерден дұшпан территориясына мүмкіндігінше терең енуіңізді және оны өздеріңізбен бірге алып, маған Константинополь қабырғаларының астында жерлеуіңізді өтінеді»», – деді. Осы сөздерден кейін ол дүниеден өтті. Язид мұсылман әскеріне оның өтінішін орындауға бұйрық берді, олар жаудың күштерін Константинополь қабырғаларына дейін кері тартты, онда Әбу Әйүп соңымен жерленді. Осы шайқас туралы Аслам ибн Имран былай баяндайды: «Византиялықтармен шайқасқанда, бір мұсылман жауынгері жаудың қатарына терең еніп кетті. Адамдар: «СубханАлла! Ол өзінің жолына нүкес келтірді!» – деді. Әбу Әййуб әл-Ансари тұрып: «Әй, халық! Сіздер осы аятты осылай түсіндіресіздер, бірақ ол бізге, Ансарға түсірілді. Алла Ислам дініне мәртебе бергенде және оның қолдаушылары көбейгенде, біздің арамыздағы кейбіреуіміз жасырын түрде: «Біздің байлығымыз таусылды, енді Алла Ислам дініне мәртебе берді және оның қолдаушылары көбейді, біз байлығымыздың арасында қалып, жоғалтқандарымызды толықтырайық» – деді. Содан кейін Алла Мұхаммедке (Ғ.С.): «Алла жолында жұмсаңдар және өздеріңізді құртуға себеп болатын нәрсеге қол жеткізбеңдер!» – деп аят түсірді, біздің айтқандарымызды жоққа шығарды.»

Ұрпақтар

Әбу Әюбтің ұрпақтары Арабия түбегінде және Оңтүстік Азияда таралған. Оның екі ұлы – Халид пен Әйюб Арабия түбегінде қалды, ал олардың ұрпақтары Катар және Бахрейн сияқты елдерге көшіп кетті. Оның тағы бір ұлы, Әбу Мансур Умматул Ансари, мұсылман генералы Ахнаф ибн Қайс басшылығымен Хорасанды жаулауға қатысты. Ол Гератқа қоныстанды және оның отбасы 1526 жылға дейін сонда тұрды. Гераттың көрнекті ханбали ғалымы Абдулла Ансари Әбу Әюбтің ұлы Әбу Мансурдан тараған. Осының салдарынан, отбасы Моғол императоры Бабурмен бірге Үндістанға көшті.

Әбу Әйюбтің хадистерінен

Әбу Әюб әл-Ансари Мұхаммедтің көптеген хадистерін жеткізген адам ретінде танылады. Олардың белгілі мысалдары:

Алла Елшісі (с.ғ.с.) былай деді: «Мұсылманның өзінің бауырынан үш күннен артық жүз бұруына рұхсат жоқ. Кездескенде, бірі екіншісінен бет бұрып, екіншісі біріншісінен бет бұрады. Ең жақсылары – бауырын бірінші болып сәлемдегендер». Әбу Әюб әл-Ансари жеткізгендей, Мирадж түнінде Мұхаммед Ибрахим (Ибраһим) қасынан өтті. Ибрахим: «Уа, Жәбірейіл, сенімен кім?» - деп сұрады. Жәбірейіл: «Мұхаммед» - деп жауап берді. Ибрахим оған: «Өз үмбетіңе Жұмақтың ағаштарын көптеп отырғызуға бұйыр. Өйткені Жұмақтың топырағы құнарлы, ал кеңістігі кең» - деді. «Жұмақтың ағаштары қандай?» - деп сұрағанда, ол: «Лә хаула уә ла қуввата илла биллаһ» (لا حول ولا قوة إلا بالله) - деп жауап берді.