Кіріспе

Христиандық гностикалық секта Наассендер (грекше Naasseni, мүмкін еврейше נָחָשׁ naḥaš, жылан) – тек «Философимена» немесе «Барлық ерестіктерді жоққа шығару» деп аталатын кітаптардағы мәліметтер арқылы ғана белгілі христиандық гностикалық секта (бұл кітаптардың авторы Римнің Гипполит екені айтылған, бірақ шын мәнінде басқа біреудің еңбегі болуы мүмкін). Онда Наассендердің өз ілімдерін Яков Әділдің шәкірті Мариамнеден алғаны айтылады. Еврейше түрінің сақталуы олардың сенімдері гностицизмнің ең алғашқы сатыларын көрсететін болса керек. «Философимена» авторы оларды «гностиктер» деп аталатын алғашқылардың бірі деп санайды, олар ғана білімнің тереңдігіне жете алғандықтарын мәлімдейді.

Наассен уағызы

Наассендерде Исаның інісі Яковтың Мариамнеге жеткізген сөздері бар деп есептелетін бір немесе бірнеше кітап болған: бұл трактаттар космологиялық емес, мистикалық, философиялық, діни және түсіндірмелік сипатта болды. Кітаптың қызықты ерекшелігі – онда Офиттердің гимндері келтірілген. Автор(лар) грек болуы мүмкін. Шындығында, ол еврейше "Наас" және "Каулакау" сөздерін қолданады, бірақ бұл сөздер еврей тілін білмейтін көптеген адамдарға белгілі болу үшін жалпы гностикалық лексикаға енген. Ол түрлі халықтардың діни құпияларын жақсы біледі. Мысалы, ол Фригиялық рәсімдерге көп көңіл бөледі, ал тұтас бөлім Фригиялық Аттиске арналған гимнге түсіндірме ретінде көрінеді.

Жасау

Наассеннің Гипполитке белгілі еңбегі доктринаның формалды баяндамасы емес, көбірек құлшылық сипатында болған сияқты, сондықтан бізге жеткен мәліметтерден толыққанды үйлесімді схеманы шығару қиын. Осылайша, біз табиғаттың бірінші принципін жеке үштік болмыс емес, үш бөлек субстанция ретінде қарастырамыз; бір жағынан, алдын ала бар болмыс, басқаша айтқанда, Жақсылық, екінші жағынан, аралықтағы "құйылған Хаос", олардың арасында Автоген, сондай-ақ Логос. Хаос өзінің формасы немесе қасиеттерінен табиғи түрде бос; алдын ала бар болмыс өзі де формаға ие емес, себебі ол барлық нәрсенің себебі болғанымен, олардың ешқайсысы емес, тек олардан туындайтын тұқым ғана. Логос – жоғарыдан формаларды тартып, оларды төменгі әлемге жеткізетін делдал. Дегенмен, оның осы жұмысында бәсекелес бар сияқты, өйткені бізге төртінші бірлік туралы айтылады, оның қалай және қайдан пайда болғаны бізге белгісіз, ол – "отты Құдай", Есалдайос, идикос космостың әкесі. Яғни, Мұсаға жалынып тұрған бұтада көрінген сол отты бірлік, табиғаттың хоикалық немесе таза материалдық бөліктеріне форма берді. Ол осы формалардың әлі де жалғасып келе жатқан ұрпағы үшін отты жылумен қамтамасыз етеді. Логос осы жұмыста қатыспады, өйткені "барлық нәрсе оның арқылы жаратылды, және одан тыс ештеңе жаратылмады". Оныңсыз жаратылған "ештеңе" – космос идикос. Екінші жағынан, жыланмен теңестірілген Логос, сондай-ақ Су принципі, пневматикалық және психикалық элементтерді төмен түсіреді, сондықтан ол арқылы адам тірі жанға айналды. Бірақ енді ол одан да маңызды жұмыс атқаруға тиіс, яғни материяның билігінде құлдыққа түскен жоғары элементтерді босатуды және оларды Жақсы Құдайға қайтаруды қамтамасыз етуі керек.

Ұрпақ

Көне заманның құпиялары ұрпаққа қатысты екендігі айтылады. Кіші құпиялар денелікке, ал үлкені – руханиға қатысты. Тұқымның ішінде – сперма, Логос құпиясы жатыр, себебі ол барлық нәрсенің бастапқы себебі. Таңдалған тұқымды қалпына келтіру үшін ерлер мен әйелдердің жыныстық қатынастан толық бас тартуы қажет. Елді тұтқыннан босату үшін Мысырдан шығу керек; Мысыр – дене, ал Қызыл теңіз – ұрпақ беру жұмысы. Қызыл теңізден өтіп, шөлге ену – осы ұрпақ беру жұмысынан бас тарту арқылы жетілетін жағдай. Осылайша олар Иордан өзеніне жетеді. Бұл – Логос, оның ағысымен жоғарыдан нылмылар түсіп, өлімдік адамдардың ұрпақтары пайда болды. Бірақ енді Иса, Ескі өсиеттегі құрбысы сияқты, ағысты кері бұрып, адамдар емес, құдайлардың ұрпағы пайда болады. Жаңа туған тұқым осы есімге ие болуға лайық. Егер олар Мысырға қайта оралса, яғни денелік қатынасқа қайта кірсе, "адамдар сияқты өледі". Себебі төменнен туған – денелі және өлшеулі, ал жоғарыдан туған – рухани және мәңгілік. Бұл – құдайлық бақыт, жасырын, бірақ ашылған, болған, бар және болатын нәрсе – іштен ізделуге тиіс жұмақ. Бұрын келтірілген мысалдар автордың кітапты түсіндіру әдісіне тек сырттай ғана көрініс береді. Ипполит Пауылдың хаттарындағы өлең жолдары олардың бүкіл жүйесінің кілтін сақтайтынын айтады, оны ол көптеген ишаралармен білдіреді: "Сонымен қатар, әйелдерге қатысты табиғи қажеттіліктен бас тартып, бір-біріне құштарлықпен бой ұсынған еркектер, еркектермен еркектер бірге арсыздық жасап, өздерінің қателіктеріне лайықты жазаларын алды". Оның айтуынша, бұл "арсыздық" – олардың құдайлық бақыттың құпиясы, "сол аспандық, жоғары бақыт, барлық пішіннің болмауы, барлық пішіннің нағыз бастауы". Ал осы құдайлық бақытқа ие болған адам ғана шомылдырылуға лайық, "тірі сумен" жуылып, "Дәуіт сияқты" "баға жетпес маймен" майланады, ал "Саул сияқты" денелік құштарлықтың зұлым руымен байланысты болмайды. Герметикалық алхимиктер Ұлы Істі табиғатқа қарсы жасалған жұмыс деп мәлімдеді; Пауылдың "табиғатқа қарсы" (παρὰ φύσιν) деген сөзді қолдануы Наассендік түсіндірушілермен ұқсас аллегориялық мағынаға ие болуы мүмкін. Наассендер гомосексуализмді андрогиния тұжырымын көрсететін мысал ретінде қарастырған болуы мүмкін. Карл Юнг: "Мұндай бейімділікке барлық жағдайда теріс баға берудің қажеті жоқ, өйткені ол біржақты жыныстық болмыстың жоғалтқан Түпкі Адам архетипін сақтайды". Бірақ "арсыздық" әрекеттерінің дәлелі ретінде Ипполит: "Олар мақалданбаған, бірақ мақалданғандай әрекет етеді" деп жазады.

Экзегезис

Жазушы Жаңа Келісімді еркін пайдаланады. Ол төрт Евангелияның бәрін де қолданған сияқты, бірақ ең көп пайдаланғаны – Жақияның Евангелиясы. Ол Пауылдың римдіктерге, қорынттықтарға (екі хатында да), ғалаттықтарға және ефестіктерге жазған хаттарынан цитаталар келтіреді. Ескі Келісім де кеңінен қолданылған, сонымен қатар египеттіктерге және Томаның Евангелиясына сілтемелер бар екені айтылады. Бірақ осы құжатты ерекшелендіретіні – оған түрлі діндердің жазбаларының көптеп енгізілуі. Себебі автордың түсіндіру әдісі оған өз жүйесін Гомерден де, Киелі кітаптан да оңай табуға мүмкіндік береді. Гипполит берген үзіндінің көп бөлігі фригиялық Аттиске арналған әнге түсініктеме болып табылады, оған қолданылған барлық сипаттамалар этимологиялық тұрғыдан қарағанда Логостың түрлері екені көрсетіледі. Аттиске берілген атақтардың бірі – папас, мұнда біз оның пайда болуына дейін болған барлық тәртіпсіз қозғалысты тоқтатқандығын (epause) тануға үйретілеміз. Оның алдында барлық нәрсе "пау, пау, он симфония" деп ұрандайды.

Жыланның ...

Кез келген ғибадатхана, наос, өзінің атауы арқылы ол жылан Наасқа, ғаламның "ылғалды мәні" ретінде құрмет көрсету үшін арналғанын білдіреді, олсыз "ешқандай нәрсе – мәңгілік немесе өлшеулі, жанды немесе жансыз – бірге тұра алмайды". Сонымен қатар, "барлық нәрсе Оған бағынышты, Ол – жақсылықтың өзі және барлық нәрсе Оның ішінде, сондықтан Ол әрбір нәрсенің табиғаты мен ерекшелігіне сәйкес барлық тіршілікке сұлулық пен гүлденуді таратып, барлығына сіңіп тұрғандай етеді". Г.Р.С. Мид болжағандай, мұның бәрі Кундалиниге сілтеме жасайды: Бұл – Упанишадтардың ғарыштық Акашасы және адамдағы Кундалини, немесе жылан тәрізді күш, ол жануарлық құштарлықты ұстанғанда ұрпақ беру күшіне айналады, ал рухани нәрселерге қолданғанда адамды құдай етеді. Бұл – төменге (адамдардың ұрпағы) және жоғарыға (құдайлардың ұрпағы) ағып жатқан Ұлы Иордан сулары; Пураналардағы Акаша Ганга немесе Көк Ганг, мистикалық Египеттің Көк Нілі.