Кіріспе
Жорж Пуле (пуле; 29 қараша 1902 – 31 желтоқсан 1991) – Женева мектебімен байланысты бельгиялық әдеби сыншы. "Адам уақытындағы зерттеулер" төрт томдық еңбегімен ең жақсы танылған Пуле, әдеби сынға формалистік тәсілдерді қабылдамай, сын үшін оқырманның автор санасына бойымен ашылуын қажет ететінін алға тартты. Оның еңбектері Дж. Хиллис Миллер сияқты сыншыларға ұзаққа созылған әсер етті.
Өмірбаяндық мәліметтер
Жорж Пуле 1902 жылы Бельгияның Льеж қаласының бір бөлігі болып табылатын Шене қаласында дүниеге келген. Пуле 1927 жылы Льеж университетінен докторлық дәрежесін алды, содан кейін Эдинбург университетінде сабақ берді. 1952 жылы Пуле Джонс Хопкинс университетінде француз әдебиеті профессоры болды және роман тілдері мен әдебиеттер кафедрасын басқарды. Кейіннен Цюрих және Ницца университеттерінде оқытты. Пуле 1991 жылы Бельгияның Брюссель қаласында қайтыс болды. Оның мұрасы Берндегі Швейцария әдеби мұрағатында сақталады. Пуле Женева университетінде сабақ бермегенімен, Женева әдеби сын мектебімен байланысты болды. Ол Марсель Реймонд, Альберт Беггин, Жан Руссе, Жан Старобински және Жан Пьер Ришард сияқты сыншылармен тығыз жұмыс істеді. Пуле Женева мектебінің сыншыларымен, сондай-ақ Жак Ривьер, Шарль дю Бос, Вильгельм Дилтей және Фридрих Гундольф (Миллер 305) сыншыларының ықпалында болды. Ловалл (1968) Пулетті "Реймонд пен Бегиннің әдебиеттегі тәжірибе тұжырымдамасын талдаудың жүйелі құралы ретінде дамытқан алғашқы сыншы" деп атап көрсетеді. Ол олардың назарын жеке автордан автордың жалпы адамдық тәжірибесіне ауыстырады" (74). Белгілі автор Пуле өмірінде көптеген әдеби сын еңбектерін жариялады. Оның ең танымал кітаптарының бірі – төрт томдық шедевр еңбегі «Адам уақытындағы зерттеулер». Бірінші том, сонымен қатар «Адам уақытындағы зерттеулер» деп аталады, 1949 жылы Францияда жарық көрді және 1950 жылы Prix Sainte Beuve сыйлығын жеңіп алды. Пуле екінші томы, 1952 жылғы «Ішкі қашықтық» үшін Grand prix de la Critique littéraire және Француз академиясының философия саласындағы Prix Durchon сыйлығымен марапатталды. Үшінші том, «Le point de départ», 1964 жылы жарық көрді. Соңғы том, «Mesure de l’instant» 1968 жылы жарық көрді. Осы төрт томда Пуле Мольер, Пруст, Флауберт және Бодлер сияқты француз авторларының шығармаларын жан-жақты зерттейді, әрбір автордың «когито», яғни санасы деп аталатын нәрсенің көрінісін табу үшін (Лайтч және басқалар, 1318).
Пулеттің сананы сынға алуы
Женева мектебінің басқа сыншыларына ұқсап, Пуле әдеби сынды құрылымдық немесе эстетикалық құндылықтарды объективті бағалау тұжырымын қабылдамайды. Пуле мен Реймонд сияқты сыншылар үшін әдебиет – өлең немесе роман сөздерінің мәндерінің объективті құрылымы да емес, «хабарламаның» өзіне-өзіне сілтеме жасауы да емес, жазушының санасыздағы жасырын кешендерінің беймәлім көрінісі де емес, сондай-ақ қоғамды біріктіретін алмасудың немесе символизацияның жасырын құрылымдарының ашылуы да емес. Олар үшін әдебиет – адам санасының бейнесі. (Миллер 306 7) Лоуолл (1968) былай деп жазады: «[Пуле] техникалық ерекшеліктермен, тақырыптарды сөзбен манипуляциялаумен немесе өнердің «шеберлік» деп аталатын кез келген аспектісімен айналыспайды (130). Керісінше, Пуле оны «сананы сынау» деп атайды». Лоуолл (1968) сананы сынауды «саналы, қабылдайтын болмыстың шығармашылық көрінісін зерттейтін оқу» деп сипаттайды. Пуледің мақсаты – «автордың өзіндік ойын қайта қарастыру және қайта жасау» (78). Оқырман автордың жеке тәжірибесін қайта құруға мүмкіндік алады, себебі бұл тәжірибе жеке және әмбебап. Пуле үшін сыншының міндеті – «өзінің жеке қасиеттерінен санасын тазарту, осылайша ол автордың сөздерімен білдірілген санамен толық сәйкес келуі мүмкін» (Миллер 307). Кітап оқығанда Пуле «рационалды тіршілікке, санаға куә болады: басқа адамның санасы, мен кездесетін әрбір адамда автоматты түрде қабылдайтынымнан ешқандай айырмасы жоқ, бірақ бұл жағдайда сана маған ашық» (Пуле 54). Пуле осы сананы автордың когитосы деп атайды. Когито – «әр адамның өзінің өмірді қабылдауы және құруы» (Lawall 86). Автордың когитосын толық түсіну үшін автордың барлық қолжетімді шығармаларын зерттеу маңызды. Пуле үшін хаттар, күнделіктер және жарияланбаған қолжазбалар автордың когитосы туралы жарияланған романдар мен өлеңдер сияқты көп ақпарат береді (Лайтч және басқалар 1318). Алайда, ол бұл дереккөздерді объектілер ретінде талдау керек деп ойламайды. Оларды оқырман «автордың өзінің өмірін түсінуімен және қалыптастыруымен бірге өмір сүруі» үшін пайдалануы керек (Lawall 112). Автордың барлық шығармаларын зерттей отырып, сыншы тек бір автордың шығармаларында ғана емес, сонымен қатар әдеби кезеңдердегі үлгілерді көруге кіріседі. Когитодан басқа, Пуле автордың шығармаларында «бастау нүктесін» іздейді. Бастау нүктесі – «құрылымдық және ұйымдастырушы принцип», автордың шығармасын ортаға салатын және автордың жекелігін анықтайтын принцип (де Ман 82). Пуле барлық оқиғалар автордың болашақта болатын барлық нәрсені алдын ала белгілеген алдын ала ойластырылған әлемнен туындайды деп мәлімдейді. Бұл статикалық әлем – көркем әңгімелердің бастау нүктесі. Егер сыншы бастау нүктесін анықтай алса, онда ол автордың когитосын білуге мүмкіндік алады.
Lawall (1968) describes criticism of consciousness as "a reading that explores the work’s expression of a conscious, perceiving being." Poulet's goal is to "[rethink] and [re create] the author's own expression"(78). It is possible for the reader to recreate the individual experience of the author because that experience is both personal and universal. For Poulet, the critic's job is to "[empty] his mind of its personal qualities so that it may coincide completely with the consciousness expressed in the words of the author" (Miller 307). While reading a book, Poulet is "aware of a rational being, of a consciousness: the consciousness of another, no different from the one I automatically assume in every human being I encounter, except that in this case the consciousness is open to me" (Poulet 54). Poulet calls this consciousness the author's cogito. The cogito is "each person's perception and creation of his own existence" (Lawall 86). In order to fully grasp an author's cogito, it is important to examine all available examples of the author's work. For Poulet, letters, journals, and unpublished manuscripts hold as much information about the author's cogito as published novels or poems (Leitch et al. 1318). He did not believe that these sources should be analyzed as objects, however. Instead, they should be used by the reader to "coexist with the author's developing grasp and formulation of his own existence" (Lawall 112). By examining an author's complete body of work, the critic begins to see patterns of expression not only in the work of one particular author but also across literary periods. In addition to the cogito, Poulet looks for the "point of departure" in an author's body of work. The point of departure is a "structural and organizing principle" around which the author's work is centered and which defines the author's individuality (de Man 82). Poulet asserts that all narratives emerge from a preconceived world in which the author has already determined everything that will happen in the future. This static world is the point of departure for the fictional narrative. If the critic can identify the point of departure, he or she will have a key to the author's cogito.
Табысы мен сын
1970 жылдарға қарай Пуле және басқа да феноменологиялық сыншылар жас сыншылардың жаңа толқынына орын берді (Лейтч және т.б. 1319). Мелцер (1977) былай деп жазады: «Көптеген сыншылар Пуленің еңбегінде сенімділік немесе немқұрайлылық сезінеді, олардың пікірінше, бұл оның әдеби тәжірибе мен әдебиет тілінің қазіргі уақыттағы күрделенуіне құлағының болмауынан туындайды» (viii). Формалист сыншылар Пуленің әдеби құндылықтың объективті өлшемшарттарын қабылдамауымен келіспеді, ал структуралист, постструктуралист және деконструкционист сыншылар Пуленің автор рөліне берген маңыздылығын және мәтінмен автор санасын бейнелеу ретінде қарым-қатынас жасауға сенуін жоққа шығарды. Пуленің кітаптары осы күнге дейін оқылып, құрметпен қарастырылады. Де Ман: «Жорж Пуленің сындық еңбегі кез келген басқасына қарағанда, нағыз әдебиет туындысының күрделілігі мен кеңдігіне ие екенін көрсетеді» (80) деп жазады. Оның көптеген идеялары сыншылардың назарынан тыс қалса да, Пуленің ықпалын әлі де Дж. Хиллис Миллердің еңбектерінде көруге болады.