Кіріспе
АҚШ Тұрақты Қоғамдастықтар Серіктестігі әрбір аудан үшін өмір сүрудің алты маңызды критерийін анықтады. Олар келесідей:
Deliver additional transportation options. Create safe, dependable and cost effective transportation options to lower household transportation expenses, decrease energy use and reliance on foreign oil, improve air quality, lower greenhouse gas emissions and advance public health. Encourage equitable affordable housing. To improve mobility and reduce the cost of housing and transportation combined, increase the options for location and energy efficient housing for people of all ages, income levels, races and ethnicities. Boost economic competitiveness. Increase economic competitiveness by providing workers with dependable and prompt access to places of employment, opportunities for education, services and other necessities, as well as by expanding business access to markets. Support existing communities. To boost community revitalization, improve the effectiveness of public works investments, and protect rural landscapes, direct federal funding toward already existing communities using strategies like transit oriented, mixed use development and land recycling. Manage and leverage federal policies and investments. Align federal funding and policies to increase accountability and efficiency at all levels of government, remove obstacles to collaboration and promote the use of locally produced renewable energy as a source of energy. This will help the country prepare for future growth. Value communities and neighborhoods. Investing in wholesome, secure, and walkable neighborhoods—whether rural, urban, or suburban—will help to enhance the distinctive qualities of all communities.
Қосымша көлік мүмкіндіктерін ұсыну. Тұрғын үйлердің көлік шығындарын төмендету, энергия тұтынуды және шетелдік мұнайға тәуелділікті азайту, ауа сапасын жақсарту, парниктік газдар шығарындыларын төмендету және халық денсаулығын нығайту үшін қауіпсіз, сенімді және тиімді көлік жүйесін құру.
Deliver additional transportation options. Create safe, dependable and cost effective transportation options to lower household transportation expenses, decrease energy use and reliance on foreign oil, improve air quality, lower greenhouse gas emissions and advance public health. Encourage equitable affordable housing. To improve mobility and reduce the cost of housing and transportation combined, increase the options for location and energy efficient housing for people of all ages, income levels, races and ethnicities. Boost economic competitiveness. Increase economic competitiveness by providing workers with dependable and prompt access to places of employment, opportunities for education, services and other necessities, as well as by expanding business access to markets. Support existing communities. To boost community revitalization, improve the effectiveness of public works investments, and protect rural landscapes, direct federal funding toward already existing communities using strategies like transit oriented, mixed use development and land recycling. Manage and leverage federal policies and investments. Align federal funding and policies to increase accountability and efficiency at all levels of government, remove obstacles to collaboration and promote the use of locally produced renewable energy as a source of energy. This will help the country prepare for future growth. Value communities and neighborhoods. Investing in wholesome, secure, and walkable neighborhoods—whether rural, urban, or suburban—will help to enhance the distinctive qualities of all communities.
Тең қолжетімді тұрғын үйді ынталандыру. Қозғалысты жақсарту және тұрғын үй мен көлік шығындарын азайту үшін барлық жастағы, табысы бар, нәсілдік және этникалық топтағы адамдар үшін ыңғайлы және энергияны үнемдейтін тұрғын үйлердің таңдауын арттыру.
Deliver additional transportation options. Create safe, dependable and cost effective transportation options to lower household transportation expenses, decrease energy use and reliance on foreign oil, improve air quality, lower greenhouse gas emissions and advance public health. Encourage equitable affordable housing. To improve mobility and reduce the cost of housing and transportation combined, increase the options for location and energy efficient housing for people of all ages, income levels, races and ethnicities. Boost economic competitiveness. Increase economic competitiveness by providing workers with dependable and prompt access to places of employment, opportunities for education, services and other necessities, as well as by expanding business access to markets. Support existing communities. To boost community revitalization, improve the effectiveness of public works investments, and protect rural landscapes, direct federal funding toward already existing communities using strategies like transit oriented, mixed use development and land recycling. Manage and leverage federal policies and investments. Align federal funding and policies to increase accountability and efficiency at all levels of government, remove obstacles to collaboration and promote the use of locally produced renewable energy as a source of energy. This will help the country prepare for future growth. Value communities and neighborhoods. Investing in wholesome, secure, and walkable neighborhoods—whether rural, urban, or suburban—will help to enhance the distinctive qualities of all communities.
Экономикалық бәсекеге қабілеттілікті арттыру. Жұмысшыларға жұмыс орындарына, білім алуға, қызмет көрсетуге және басқа да қажеттіліктерге сенімді және жылдам қол жеткізуді қамтамасыз ету, сондай-ақ бизнеске нарықтарға қол жеткізуді кеңейту арқылы экономикалық бәсекеге қабілеттілікті арттыру.
Deliver additional transportation options. Create safe, dependable and cost effective transportation options to lower household transportation expenses, decrease energy use and reliance on foreign oil, improve air quality, lower greenhouse gas emissions and advance public health. Encourage equitable affordable housing. To improve mobility and reduce the cost of housing and transportation combined, increase the options for location and energy efficient housing for people of all ages, income levels, races and ethnicities. Boost economic competitiveness. Increase economic competitiveness by providing workers with dependable and prompt access to places of employment, opportunities for education, services and other necessities, as well as by expanding business access to markets. Support existing communities. To boost community revitalization, improve the effectiveness of public works investments, and protect rural landscapes, direct federal funding toward already existing communities using strategies like transit oriented, mixed use development and land recycling. Manage and leverage federal policies and investments. Align federal funding and policies to increase accountability and efficiency at all levels of government, remove obstacles to collaboration and promote the use of locally produced renewable energy as a source of energy. This will help the country prepare for future growth. Value communities and neighborhoods. Investing in wholesome, secure, and walkable neighborhoods—whether rural, urban, or suburban—will help to enhance the distinctive qualities of all communities.
Қолданыстағы қоғамдастықтарды қолдау. Қоғамдық жаңғыруды ынталандыру, мемлекеттік инвестициялардың тиімділігін арттыру және ауылдық жерлерді қорғау үшін, транзиттік бағдарланған, көп функциялы дамыту және жерді қайта пайдалану сияқты стратегияларды қолдана отырып, федералдық қаржыландыруды қазіргі қолданыстағы қоғамдастықтарға бағыттау.
Deliver additional transportation options. Create safe, dependable and cost effective transportation options to lower household transportation expenses, decrease energy use and reliance on foreign oil, improve air quality, lower greenhouse gas emissions and advance public health. Encourage equitable affordable housing. To improve mobility and reduce the cost of housing and transportation combined, increase the options for location and energy efficient housing for people of all ages, income levels, races and ethnicities. Boost economic competitiveness. Increase economic competitiveness by providing workers with dependable and prompt access to places of employment, opportunities for education, services and other necessities, as well as by expanding business access to markets. Support existing communities. To boost community revitalization, improve the effectiveness of public works investments, and protect rural landscapes, direct federal funding toward already existing communities using strategies like transit oriented, mixed use development and land recycling. Manage and leverage federal policies and investments. Align federal funding and policies to increase accountability and efficiency at all levels of government, remove obstacles to collaboration and promote the use of locally produced renewable energy as a source of energy. This will help the country prepare for future growth. Value communities and neighborhoods. Investing in wholesome, secure, and walkable neighborhoods—whether rural, urban, or suburban—will help to enhance the distinctive qualities of all communities.
Федералды саясат пен инвестицияларды басқару және пайдалану. Үкіметтің барлық деңгейлерінде есеп беруді және тиімділікті арттыру үшін федералдық қаржыландыру мен саясатты үйлестіру, ынтымақтастыққа кедергі келтіретін факторларды жою және энергия көзі ретінде жергілікті өндірілген жаңартылатын энергияны қолдануды ынталандыру. Бұл елдің болашақ өсуге дайындық жасауына көмектеседі.
Deliver additional transportation options. Create safe, dependable and cost effective transportation options to lower household transportation expenses, decrease energy use and reliance on foreign oil, improve air quality, lower greenhouse gas emissions and advance public health. Encourage equitable affordable housing. To improve mobility and reduce the cost of housing and transportation combined, increase the options for location and energy efficient housing for people of all ages, income levels, races and ethnicities. Boost economic competitiveness. Increase economic competitiveness by providing workers with dependable and prompt access to places of employment, opportunities for education, services and other necessities, as well as by expanding business access to markets. Support existing communities. To boost community revitalization, improve the effectiveness of public works investments, and protect rural landscapes, direct federal funding toward already existing communities using strategies like transit oriented, mixed use development and land recycling. Manage and leverage federal policies and investments. Align federal funding and policies to increase accountability and efficiency at all levels of government, remove obstacles to collaboration and promote the use of locally produced renewable energy as a source of energy. This will help the country prepare for future growth. Value communities and neighborhoods. Investing in wholesome, secure, and walkable neighborhoods—whether rural, urban, or suburban—will help to enhance the distinctive qualities of all communities.
Қоғам мен аудандарды бағалау. Ауылдық, қалалық немесе қала маңындағы тұрғын үйлерге инвестиция салу – барлық қоғамдастықтардың ерекше ерекшеліктерін арттыруға көмектеседі.
Deliver additional transportation options. Create safe, dependable and cost effective transportation options to lower household transportation expenses, decrease energy use and reliance on foreign oil, improve air quality, lower greenhouse gas emissions and advance public health. Encourage equitable affordable housing. To improve mobility and reduce the cost of housing and transportation combined, increase the options for location and energy efficient housing for people of all ages, income levels, races and ethnicities. Boost economic competitiveness. Increase economic competitiveness by providing workers with dependable and prompt access to places of employment, opportunities for education, services and other necessities, as well as by expanding business access to markets. Support existing communities. To boost community revitalization, improve the effectiveness of public works investments, and protect rural landscapes, direct federal funding toward already existing communities using strategies like transit oriented, mixed use development and land recycling. Manage and leverage federal policies and investments. Align federal funding and policies to increase accountability and efficiency at all levels of government, remove obstacles to collaboration and promote the use of locally produced renewable energy as a source of energy. This will help the country prepare for future growth. Value communities and neighborhoods. Investing in wholesome, secure, and walkable neighborhoods—whether rural, urban, or suburban—will help to enhance the distinctive qualities of all communities.
Сингапурда
Сингапур 2012 жылы Қалалық жер институты мен Тұрғын үйге қолайлы қалалар орталығы өткізген семинарда тығыз орналасқан қалалар үшін он тұрмыстық қағиданы әзірледі. Шараға қала құрылысы және даму саласының алпыс екідей жетекшісі, маманы және тәжірибелі білікті мамандар қатысты, олар төмендегі нұсқауларды ұсынды. 1-қағида: Ұзақ мерзімді өсу және жаңаруды жоспарлау: Ұзақ мерзімді қалалық жаңару мен кеңейтуге ұмтылу. Ұзақ мерзімді жоспарлау, жауапты жер саясаты, құрылыс бақылауы және интеллектуалды жобалау осы мақсаттарға жету үшін біріктіріледі. 2-қағида: Әртүрлілікті қабылдау және қосымшалықты дамыту: Әлеуметтік өзара әрекеттесуді жақсарту үшін қосымшалықты және алуан түрлілікті ынталандыру. 3-қағида: Табиғатты адамдарға жақындату: Қаланың күнделікті шуынан демалу үшін қалаға жасыл кеңістік беру арқылы табиғатты қоғамдық кеңістікке жақындату, бұл күн сәулесінен жылудың жұтылуын азайтып, ауа сапасын жақсартады. 4-қағида: Қолжетімді, аралас пайдаланымды дамыту: Арзан, ыңғайлы орналасқан, ықшам, өзін-өзі қамтамасыз ететін және тиімді аралас пайдаланымды дамыту, олар бірлесіп пайдаланатын мүмкіндіктерді ұсыну. 5-қағида: Қоғамдық кеңістіктерді тиімді пайдалану: Жердің әрбір шаршы метрін барынша пайдалану үшін барлық қоғамдық кеңістіктерде әртүрлі мақсаттарға арналған инфрақұрылым орнатылуы керек. 6-қағида: Жасыл көлік және құрылыс опцияларына басымдық беру: Тиімді және байланысқан қоғамдық көлік жүйесін құру арқылы басқа көлік опцияларын ұсыну және жасыл құрылыс пен көлік опцияларына басымдық беру. 7-қағида: Тығыздықты әртүрлілікпен жеңілдету және жасыл шекаралар қосу: Биік және төмен ғимараттарды араластыру арқылы көкжиегін динамикалық етуге және тығыздық сезімін азайтуға болады. Бұл тығыздықты азайтып, жасыл шекараларды қосады. 8-қағида: Қауіпсіздікті арттыру үшін кеңістіктерді белсенді ету: Орындарға "көрнекі қол жетімділікті" жақсарту арқылы қоғамдастық "көшедегі көздер" ретінде әрекет ете алады, осылайша аудандардағы қауіпсіздікті арттыруға болады. 9-қағида: Жаңашылдық және дәстүрлі емес шешімдерді қолдау: Қиындықтарды жеңудің дәстүрлі емес жолдарын қарастыру арқылы дәстүрлі емес және жаңа тәсілдерді қолдау. 10-қағида: 3P серіктестіктерін құру: "3P" (адамдар, мемлекеттік және жеке) серіктестіктерін біріктіру муниципалды әкімшілік пен басқа да мүдделі тараптарға басқалардың өмір сапасына зиян келтіретін әрекеттер жасалмайтынын растауға мүмкіндік береді.
Аралас пайдаланылатын құрылыстардағы өмір сүру мүмкіндігі
Жергілікті халыққа қызмет ететін нысандар, сондай-ақ қабылданатын үлестіру және арақатынастағы жеткілікті аралас пайдалану, аралас пайдалану аумағының тұруға қолайлылығын арттыруға үлес қосады. Бұл нысандар білім беру, ойын-сауық, сауда, денсаулық сақтау және медициналық көмек көрсету салаларындағы болып табылады. Мұндай нысандардың қолжетімділігі тұруға қолайлылықтың маңызды құралы болып табылады. Сонымен қатар, олардың қоғамға, қоршаған ортаға және экономикаға оң әсері зор болғандықтан, ауданда жеткілікті мөлшерде ашық кеңістіктер мен басқа да демалыс орындары болуы керек. Қоғамдық саябақтар, алаңдар және басқа да ашық аумақтар маңызды, себебі олар аралас пайдалану қауымдастықтарында жиі кездесетін тығыздық сезімін жеңілдетуге көмектеседі. Көптеген зерттеулер жасыл желектердің адамдардың денсаулығы мен жалпы әл-ауқатына тигізетін пайдалы әсерін көрсетті. Адамдар осы ашық кеңістіктердің болуына байланысты бір-бірімен жиі кездеседі, әсіресе әртүрлі пайдаланулармен және жоғары халық тығыздығымен сипатталатын қауымдастықтарда. Бұл әлеуметтік байланыстар ауданның бірлігіне сезімін күшейте алады. Дегенмен, кейбіреулер, тығыздық пен оның салдарынан туындайтын жағымсыз әсерлерге байланысты, адамдар әлеуметтік өзара әрекеттен қашып, әр әлеуметтік топ өзіне-өзі шектеліп қалады деп санайды. Адамдарға өз аудандары бойынша жүруге көбірек мүмкіндік беру қауіпсіздік сезімін арттырады, өйткені көбірек адамдар көшеде өздерін бақылап отырғанын сезінеді. Алайда, басқа ғалымдар қауымдастықтағы тұрғындар мен жұмыс істейтіндердің саны артқан сайын анонимділік сезімі пайда болатынын, бұл қылмыс деңгейін жоғарылататынын айтады. Жалпы алғанда, қауымдастық басқару жоспарлары мен күтім аймақтағы қауіпсіздік сезімімен байланысты. Сонымен қатар, тығыз қалалық ортадағы тұрғын үйдің мөлшері жергілікті тұрғындардың өз ауманына қанағаттану деңгейіне маңызды әсер етеді. Кейбір зерттеушілер тұрғындардың әлеуметтік-экономикалық және мәдени жағдайын, сондай-ақ олардың жалпы аудан тәжірибесіне қалай әсер ететінін ескеретін жақсы жоспарланған дизайн бұл тығыздық сезімін азайтуға көмектеседі деп санайды. Тұрғын үйдің мөлшері үшін белгілі бір стандарт болмаса да, кішкентай тұрғын үй жеке өмірге қатысты сезімді төмендетеді және тығыз қалалық аудандармен байланысты кемшіліктердің бірі болып табылады. Көлік жүйесінің болуы, сонымен қатар теңгерімді пайдаланумен үйлесетін аудан, ғалымдардың пікірінше, ауданның тұруға қолайлылығы үшін ең маңызды факторлардың бірі болып табылады. Тұруға қолайлылық принциптері ескерілмесе де, көлік дизайнының дәстүрлі әдістері көбінесе жол ағлағын азайту, жылдам автомобиль айналымын қамтамасыз ету және тұрақ талғаптарын қанағаттандыруға бағытталған. Сондықтан, ауданды тұруға қолайлы ету үшін, барлық жастағы, әлеуметтік-экономикалық және қаржылық жағдайлары әртүрлі адамдардың қолжетімді және пайдалана алатын әртүрлі көлік түрлері болуы керек.
Тұрғылықты қолайлылыққа қарсы күрес
Өмір сүруге жағдай жасауға кедерес келтіретін бірнеше мәселе бар. Бұл мәселелерді бірнеше санатқа бөлуге болады, мысалы, қалалану және халық санының өсуі, табыстың таралуы және қолжетімділік мәселелері, қоршаған ортаның тұрақтылығы және климаттық өзгерістерге қатысты қиындықтар, сондай-ақ қала құрылысы және инфрақұрылымды дамыту.
Қалаландыру және халық санының өсуі
Қалалық кеңею және халық санының өсуі қалалардағы тұруға жағдайдың нашарлауына алып келеді, себебі қалалар тығыздалып, көлік қанағаттандырмайтын жағдайға, жеткіліксіз тұрғын үйге және су, энергия сияқты ресурстарға күш түсірілуіне себеп болады. Бұдан өзге, қарқынды қалалық кеңею мен халық санының өсуі көбінесе жасыл аймақтардың және түрлі биологиялық әртүрліліктің жойылуына соқтырады, бұл қалалардағы өмір сапасын одан бетер нашарлатады. Сонымен қатар, осы мәселелер әлеуметтік теңсіздікті күшейте түсіп, қала тұрғындарының кейбір топтары үшін қажетті қызметтер мен мүмкіндіктерге қол жеткізуді қиындатуы мүмкін.
Табыс үлестірілуі мен қолжетімділік мәселелері
Кірістердегі теңсіздік және қолжетімділік мәселелері тұруға жарамдылыққа одан әрі әсер етеді, себебі төмен кірісті адамдар қолжетімді тұрғын үйге, денсаулық сақтауға және білімге қол жеткізуде қиындықтарға тап болады, бұл әлеуметтік-экономикалық топтар арасындағы айырмашылықты күшейтеді. Кейбір қалаларда әлі де сапалы және қолжетімді тұрғын үй жетіспейді. Бұл көптеген отбасыларды тұрғын үйдің сапасы, көлемі және ауданның ыңғайлылығы арасында қиын таңдау жасауға мәжбүр етеді. Мысалы, Бангкоктағы көптеген тұрғындар қала орталығында қолжетімді тұрғын үйдің болмауына байланысты жұмысқа бару үшін қала шеттерінен ұзақ сапар жасауға мәжбүр. Көптеген адамдар нашарлаған жағдайдағы тұрғын үйлерде тұрады, онда ағын су, жылыту, салқындату және санитарлық талаптар сияқты негізгі жағдайлар жоқ және олар су тасқынына өте сезімтал.
Қоршаған ортаның тұрақтылығы мен климаттың өзгеруі
Экологиялық тұрақтылық және климаттық өзгерістер ластануға, ауа райының қалыптан тыс құбылыстарына және табиғи ресурстардың тозуына алып келіп, өмір сүруге жайлы жағдайды қатерге ұшыратады. Ең үлкен мәселелердің бірі – жол жүру қозғалысын азайту және қала халқының өсуімен бірге тиімді көлік жүйесін құру. Бұған қоса, жерді пайдаланудың, көлік және энергияны тұтынудың жергілікті ерекшеліктері, сондай-ақ жаһандық қоршаған ортаның өзгеруі де әсер етеді. Бұл жағдайлар қалалардың инфрақұрылымын сақтап тұру, қызметтердің тұрақты түрде жеткізілуін қамтамасыз ету және адамдардың өмірін, күнкөрісін қолдау мүмкіндіктеріне әсер тигізеді.
Қалалық жоспарлау және инфрақұрылымдық даму
Қалалық жоспарлау және инфрақұрылымды дамыту тұратын ортасы жайлы қалалардың негізін қалауда маңызды рөл атқарады. Мектептер сияқты маңызды қызметтерге инвестиция жасау, әсіресе ауылдық жерлерде тұратын, сапалы білім беру мекемелеріне, саябақтарға және белсенді күнделікті өмір үшін қажетті жабдықталуға мүмкіндігі шектеулі адамдар үшін аса маңызды. Мысалы, түрлі әлеуметтік инфрақұрылымға ие ауданда тұратын адамдар күнделікті қажеттіліктерін жақын жерде шеше алады, дүкенге жаяу барады және көршілерімен қарым-қатынас жасай алады. Егер адамдар осы қажеттіліктерді қанағаттандыру үшін үйден алысқа баруға мәжбүр болса, әлеуметтік инфрақұрылымның жеткіліксіздігінен олардың белсенділіктері мен достарымен араласу мүмкіндіктері төмендейді.
Тұрғылықты қолайлылықты жақсарту
Жақындағы зерттеулер қалалардың тұруға қолайлылығын ұзақ мерзімді жақсартуға бағытталған бірнеше ортақ тенденцияларды көрсетті. Бұл жақсартуға мыналар арқылы қол жеткізуге болады:
Технология және ақылды қалалар
Технология мен ақылды қалалар тұратын ортаны жақсартуда маңызды рөл атқарады. Қала құрылысы мен дамытуға технологияны енгізу арқылы қалалар тиімділікті, экологиялық тұрақтылықты және тұрғындардың өмір сапасын арттыра алады. Бұған энергия тұтынуды басқару үшін ақылды желілерді қолдану, қоршаған орта мәселелерін бақылау және шешу үшін сенсорлар мен деректерді талдау, сондай-ақ азаматтардың қатысуы үшін цифрлық платформаларды ұсыну кіреді. Бұдан өзге, ақылды қалалар көлікті интеллектуалды жүйелер арқылы жақсартады, мысалы, ақылды жол жүруді басқару және қоғамдық көліктің нақты уақыт режиміндегі жаңартуларын ұсыну.
Табиғат пен жасыл кеңістіктерді біріктіру
Табиғатты және жасыл кеңістіктерді интеграциялау – смарт қалалардың тағы бір маңызды аспектісі. Парктерді, бақшаларды және жасыл инфрақұрылымды қалалық жоспарлауға енгізу арқылы смарт қалалар тұрғындардың денсаулығын жақсартуға және экологиялық жағдайды оңалтуға басымдық береді. Бұл жасыл кеңістіктер тұрғындарға демалыс орнын ғана емес, сонымен қатар ауа сапасын жақсартуға, қалалық жылу эффектісін төмендетуге және биоәртүрлілікті сақтауға көмектеседі. Қорытындылай айтқанда, табиғатты смарт қалаларға енгізу тұрғындары үшін тұрақты және жағымды өмірлік ортаны құрайды.
Қашықтан жұмыс істеу және оның өмір сүру қабілетіне әсері
Қашықтан жұмыс істеу ақылды қалаларда тұру жағдайларына да маңызды әсер етті. Кез келген жерден жұмыс істеуге болатындықтан, тұрғындар қайда тұрғысы келетінін таңдауда көбірек мүмкіндікке ие болады. Бұл қалалық аймақтардың орталықтан тыс жерлерге таралуына алып келді, жол ағлағыштарын азайтып, тұрғындардың өмір сапасын жақсартты, олар қаланың көп жұртшылық жиналатын орталықтарынан шығуға мүмкіндік алды. Сонымен қатар, қашықтан жұмыс істеу адамдардың жергілікті шараларға қатысуға және көршілерімен байланыс орнатуға көбірек уақыты болғандықтан, қоғамдық бірлік сезімін күшейтті.
Демографиялық өзгерістер мен қажеттіліктердің өзгеруі
Демографиялық өзгерістер мен қажеттіліктердің өзгеруі де ақылды қалалардың дамуына ықпал етті. Халықтың егде жасқа толуына байланысты, қолжетімді көлік және денсаулық сақтау мекемелері сияқты егде сандарға қолайлы инфрақұрылым мен қызметтерге деген сұраныс артып келеді. Бұдан өзге, тұрақтылыққа және қоршаған ортаны сақтауға назар аудару ақылды қалаларды жаңартылатын энергия көздерін пайдалануға және көміртегі ізін азайту үшін экологиялық таза әдістерді енгізуге жетеледі.