Кіріспе

Казан соборы (Казанский собор), ресми түрде "Казандық Анамыз шіркеуі" деп аталады, Ресейдің Мәскеу қаласындағы Қызыл алаңның солтүстік-батыс бұрышында орналасқан орыс православие шіркеуі. Қазіргі ғимарат 1936 жылы Иосиф Сталиннің бұйрығымен қиратылған бастапқы шіркеудің қайта жаратылуы болып табылады.

Бастапқы собор

1612 жылы Польша-Литва одағының әскерлерінен Мәскеуді азат еткен соң, князь Дмитрий Пожарский жетістігін бірнеше рет дұға тартқан Қазандық Құдай ана иконасының көмегіне байланыстырды. Жеке қаражатынан ол Мәскеудегі Қызыл алаңда Қазандық Құдай анаға арналған ағаш шіркеу құрылысын қаржылады, ол алғаш рет 1625 жылы тарихи деректерде тіркелді. 1632 жылы өрт салдарынан шағын ғибадатхана қирағаннан кейін, патша Михаил I оны кірпіштен салынған шіркеумен алмастыруды бұйырды. Бір күмбезді ғимарат, бірнеше қабатты кокошниктермен, кең галереямен және шатырлы қоңырау мұнарасымен 1636 жылдың қазан айында қасиеттендірілді. Қазан соборы Мәскеудегі ең маңызды шіркеулердің бірі саналды. Жыл сайын Мәскеудің Польша-Литвадан азат етілуінің құрметіне Патриарх және патша бастаған салтанатты шеру Кремльден процессиялық крест алып өтті. 17 ғасырдың соңына қарай шіркеу ғимараты кеңейтіліп, қоңырау мұнарасы мен жаңадан жобаланған кіреберіс салынды. Империялық кезеңде, әсіресе 1801, 1805 және 1865 жылдары соборда көптеген жөндеу жұмыстары жүргізілді, нәтижесінде бастапқы дизайнының көп бөлігі кейінгі қосымшалардың арасында жоғалып кетті. Собордың тарихы құлпытас болды, оның бас діни қызметкері Аввакум діни қарсыластар немесе Ескі сенімділер партиясын басқарғанының куәсі. Ресейлік белгілі реставратор Петр Барановский 1929-1932 жылдары шіркеудің сыртқы жағын толыққанды қалпына келтіріп, бастапқы дизайнына сәйкес қайта жаңартылды. Алайда, кейбір мамандар бұл реконструкцияның дәлдігіне күмән келтірді. 1936 жылы Қызыл алаң Кеңес Одағының әскери шерулерін өткізуге дайындалып жатқанда, Иосиф Сталин алаңдағы шіркеулерді тазалауға бұйырды. Барановский оны сақтап қалуға тырысса да, Қазан соборының бұзылуын тоқтатуға құмар бола алмады (бірақ Барановский Қызыл алаңдағы тағы бір соборды, яғни Киелі Василий соборын бұзылудан сақтап қалды). Оның орнына бастапқыда Коммунистік Интернационал кеңселері орналасқан уақытша ғимарат салынды. Кейіннен ол жазғы кафе ретінде пайдаланылды. 1990 жылы шіркеуді қайта жаңарту жобасы аясында, КСРО ыдырауына аз уақыт қалғанда, шіркеудің бастапқы орнын белгілейтін уақытша шағын ғибадатхана салынды.

Қайта құру

Кеңес Одағы құлағаннан кейін, Казань соборы коммунистер бұрын қиратқаннан кейін толыққанды қайта жаратылған алғашқы шіркеу болды. Собордың қалпына келтіру жұмыстары (1990–1993 жж.) Бүкілресейлік тарихи ескерткіштерді сақтау және мәдениеттік ұйымның Мәскеу қалалық бөлімшесінің қаржылық қолдауымен жүзеге асырылды және бұл жұмыс түпнұсқа шіркеудің толыққанды өлшемдері мен суреттеріне сүйенді. Дегенмен, жаңадан қалпына келтірілген собордағы Қазандық Құдай ананың иконасы көшірме, ал түпнұсқасы қазір Елохово соборында сақтаулы.

Сәулет ерекшеліктері

Қазан соборы XVII ғасырдың бірінші жартысына тән, төртбұрышты жоспандағы, бір күмбезді шіркеу типін көрсетеді, оның қабырғаларындағы тіреу аркалары Донской монастырының ескі соборымен байланысты. Мәскеу маңындағы құрылыстардың ішінде Арбаттағы Николай шіркеуі осы типке жатады. Собор үш жағынан ашық галереялармен қоршалған, олар солтүстік-батыс бұрышындағы қысқа мұнараға және Иеропольдік Аберцийдің солтүстік-шығыс бөліміне жетелейді. Ежелгі Ресей сәулетінің тарихшысы Павел Раппопорттың пікірінше, ірі аркалардың орналасуы және кішкентай аркалармен үйлесімділігі ресейлік сәулетшілердің жарқын, маңызды композицияны ұсақ бөлшектермен байытуға деген құштарлығын көрсетеді – бұл "узорочье" дәуірінің басталуын хабарлайды.