Непалдың тас су көздері

Кіріспе

Непалдағы тас су ішетін бұлақтар
Дхунге дхара ( ) немесе хити (Невари: ) – Непалда кездесетін дәстүрлі тас су ішетін бұлақ. Бұл – жер асты көздерінен үздірілмей су ағып жатқан, күрделі өрнекпен ойылған тас арна. Дхунге дхаралар – ежелгі және ортағасырлық Непалдың әртүрлі билеушілерінің тапсырысымен салынған, ауыз сумен жабдықтаудың толыққанды жүйесінің бір бөлігі. Бұл жүйе көптеген көлдер мен каналдармен толықтырылған, олар құрғақ маусымда су қоры ретінде пайдаланылып, сондай-ақ муссондық жаңбырлардың қысымын азайтуға көмектеседі. 19-шы ғасырдың соңында заманауи су құбырлары енгізілгеннен кейін, бұл ескі жүйе тозығып, бір бөлігі жоғалып кетті. Дегенмен, Непал халқының көп бөлігі күнделікті өмірде әлі де ескі дхунге дхараларға сенеді.

Тарих

Дхунге дхараларының тарихы Личхави патшалығы кезінде басталды (шамамен б.з. 400–750 жж.). Дхунге-дара туралы ең көне жазбада Брисасдев патшаның (шамамен б.з. 400–425 жж.) су жүйесін құрушы ретінде айтылады. Бірінші белгілі хитиді Личхави патшасы Мандев I-нің немересі 550 жылы Катмандудағы Хади Гаун қаласында салды, бірақ осыған ұқсас құрылымның одан бұрын салынғандығы туралы деректер де бар. Непал аңыздарының бірі (төменде қараңыз) шамамен б.з. 464 жылы жұмыс істейтін дхунге-дараның бар болғандығын көрсетеді. Патан қаласындағы Мангал базарындағы Манга хити ең көне жұмыс істейтін дхунге-дара болып саналады. Ол біздің заманымыздың 570 жылы салынған. Хади Гаун хиті мен Манга хитінің ішіндегі тасқа жазылған жазбаларда олардың салынған күндері көрсетілген. Бірте-бірте Катманду аңғарындағы басқа жерлерде де хитилер пайда бола бастады. Малла дәуірінде (шамамен 1201–1779 жж.) көптеген хит жүйелері салынды. Бахтапурдың Жітімитра Малласы, Катмандудың Пратап Малласы және Патанның Сиддхинаршинха Малласы осы қалалардағы су жүйелерімен танымал. 1829 жылы патшайым Лалит Трипура Сундари Деви мен Бхимсен Тапа Сундра ауылында (қазіргі Катманду) салған хити соңғысы деп есептеледі. 2008 жылы Катманду аңғарының дхунге дхаралары күніне 2,95 миллион литр су өндірді. 2019 жылы Катмандудағы дхунге дхаралар өндірген судың мөлшері күніне 382 399 литрге бағаланды. 2010 жылы Катманду аңғарында табылған 389 тас шұңқырының 233-і әлі де қолданыста, бұл Катманду халқының шамамен 10%-ын қамтамасыз етеді. 68-і құрғап қалды, ал 45 дхунге дхара толығымен жойылды. Олардың 43-і бастапқы көзінің орнына қалалық сумен жабдықтау желісіне қосылды. Жылдар бойы жұмыс істейтін дхунге дхаралар пайдаланушылардың қажеттіліктеріне сәйкес жаңартылып келді. Көп жағдайда мұндай жаңартуларға бір немесе бірнеше үлкен су резервуарларын қосу кірді, олар ағып жатқан суды кейін пайдалану немесе айналадағы үй шаруашылықтарына тарату үшін сақтауға арналған. Мысалы, Патан қаласындағы Сундрада 25 000 литрлік жер асты резервуары бар. Патан қаласындағы Нараян хити - әуедегі резервуарлармен жабдықталған хитилердің бірі. Ал Алко Хитиге су мұнарасы, жер асты құбырлары, жаңбыр суын жинау шұңқыры мен тоған сияқты бірнеше заманауи элементтер қосылды. 2019 жылы Катманду аңғарының сумен жабдықтауды басқару жөніндегі кеңесінің (KVWSMB) жүргізген зерттеуі бойынша Катманду аңғарының он муниципалитетінде 573 дхунге дхара тіркелген. Олардың 479-ы табылды, 52-сі жойылды, ал 42-сі табылмады. Дхунге дхаралардың жартысынан астамы құрғақ. 2021 жылдың наурыз айында Тау-кен және геология департаменті жоғалған дхунге дхараларды іздеу үшін жер асты радарын (GPR) қолдануды бастады. 2022 жылдың наурыз айында Дүниежүзілік ескерткіштер қоры (WMF) Катманду аңғарының дхунге дхараларын 2022 жылғы Дүниежүзілік ескерткіштерді бақылау тізіміне енгізді. Бұл ұйым әлемдегі мәдени маңызға ие орындар туралы хабардарлықты арттыруға және оларға қамқорлық жасайтын адамдарға қолдау көрсетумен айналысады.

The history of dhunge dharas began during the Licchavi Kingdom (c. 400–750 AD). The earliest record of a dhunge dhara names king Brisasdev (c. 400–425 AD) as the creator of the water system. The first known hiti was built in Kathmandu at Hadi Gaun by a grandson of Lichhavi King Mandev I in 550 AD, but there is evidence that a similar structure was built earlier than that. One Nepalese legend (see below) would indicate the existence of a working dhunge dhara in approximately 464 AD. Manga Hiti at Mangal Bazar in Patan is considered to be the oldest working dhunge dhara on record. It was built in 570 AD. In the case of the Hadi Gaun hiti and Manga Hiti, the dates were engraved on a stone within the hiti. Gradually more hitis started to appear elsewhere in Kathmandu Valley. During the Malla period (c. 1201–1779 AD) many more hiti systems were built. Jitamitra Malla of Bhaktapur, Pratap Malla of Kathmandu and Siddhinarshinha Malla of Patan are famous for the water systems in these cities. The hiti built in 1829 by Queen Lalit Tripura Sundari Devi and Bhimsen Thapa at Sundhara village (now Kathmandu) is generally believed to be the last one built. In 2008, the dhunge dharas of Kathmandu Valley produced 2.95 million litres of water per day. In 2019 the amount of water produced by the dhunge dharas in Kathmandu was estimated at 382,399 litres per day. Of the 389 stone spouts found in Kathmandu Valley in 2010, 233 were still in use, serving about 10% of Kathmandu's population. 68 had gone dry and 45 dhunge dharas were lost entirely. Forty three were connected to the municipal water supply instead of their original source. Over the years a number of working dhunge dharas have been modified to better suit the needs of the users. In most cases such modifications included adding one or more large water tanks to store the excess water from the spouts for later use or distribution among the surrounding households. Sundhara in Patan, for instance was augmented with a 25,000 litre underground tank. Narayan Hiti in Patan is one of the hitis supplied with overhead tanks. And several modern elements have been added to Alko Hiti, like a water tower, underground pipes, rainwater recharge pits and ponds. In 2019, a survey by the Kathmandu Valley Water Supply Management Board (KVWSMB) found a total of 573 dhunge dharas on record in the ten municipalities of the Kathmandu Valley. Four hundred seventy nine of these were recovered, 52 turned out to be destroyed and 42 could not be found. More than half of the dhunge dharas were dry. In March 2021, a start was made by the Department of Mines and Geology with using Ground penetrating radar (GPR) to track down lost dhunge dharas. In March 2022, the dhunge dharas of Kathmandu valley were placed on the 2022 World Monuments Watch by the World Monuments Fund (WMF), an organisation dedicated to raising awareness of culturally important places in the world and supporting the people who care for them.

Құбырлар

Дунге-дара сөзбе-сөз "тас сағасы" дегенді білдіреді, бірақ кейбір дунге-даралар мыс, қола, алтын және ағаш сияқты басқа материалдардан жасалған. Көптеген сағастардың пішіні мифтік макараға (хитиманга деп те аталады) ұқсас. Бұл - крокодилдің тұмсығы, пілдің хоботы, қабанның тісі мен құлақтары және тауыс құйрығы бар жаратылыс. Хитимангалар Непалда кең таралған, олар тек хитилерде ғана емес, сонымен қатар ваджраларда (ғисып-салтанаттық қарулар), тораналарда (дәстүрлі есік және терезе әшекейлері) және басқа да сәулеттік элементтерде кездеседі.

Дхунге-дараның негізгі архитектурасы

[[Файл:Mnghiti4. jpg|thumb|400px|оң жақта|Манга Хитидегі шайтыр жүйесінің үстінде орналасқан деп күдіктенеді.

Ағынның алдында суды жинау үшін кішкентай ойық бар. Судың артық бөлігі ақырында дренажға түсіп, басқа хитиге, егістік жерге немесе көлге (суғару және басқа да мақсаттар үшін) бағытталады. Кейбір хитилерде ағыннан түскен су хити алабының ішіндегі тоғанға құйылады. Бхактапурдағы Наг Похари хиті осыған мысал. Ішінде тоғандары бар хитилердей, қабырғаларына су құйылатын тоғандар да бар. Патан қаласындағы Бхандархал Похари және Бхактапур қаласындағы Салан Ганеш Похари осыған мысалдар. Көптеген хитилер бір немесе бірнеше дхармашаламен (паналау орындары немесе қоғамдық демалыс үйлерімен) тығыз байланысты. Олардың түрлі түрі бар, мысалы, пати, мандапа немесе сатах. Мұндай паналау орын хити қабырғаларының біріне жақын тұрған жеке ғимарат немесе оған қосылған болуы мүмкін. Мысалы, Патан қаласындағы Манга Хитидің баспалдақтарының екі жағында екі паналау орыны бар, ал Бхактапурдағы Бхимсен Хитидің басты кіреберісі паналау орыны арқылы өтеді.

Судың көздері

Ертедегі хеттер өздерінің бұлақтарынан немесе жақын жердегі сулы қабаттардан су пайдаланған, кейде оны басқа хеттермен бөліскен. Елді мекендердегі тоғандар кішкентайрақ болады. Олар жер асты суы деңгейін көтеруге көмектеседі. Оларды жуу, тазалау, үйрек шаруашылығы, мал суару және өрт сөндіру үшін қолданады. Катмандуда мұндай тоғандар толығымен жойылды. Текха Пукху – Бхактапурдағы осындай тоғандардың бір мысалы. Патан қаласында Пимбахал Похари – сондай тоғандардың бірі. Патан қаласындағы Чияса Пукху, Гита Пукху және Тьяга Пукху – төменгі ағыстағы тоғандардың бірнешеуі. Бұл тоғандарға тас шүмектерден және жер бетінен ағатын сулардан су құйылады. Құрғақ маусымда олардың көпшілігі тартылып кетеді. 2019 жылы KVWSMB жүргізген зерттеуде Катманду аңғарының он муниципалитетінде барлығы 233 тоған тіркелген. 1678 жылы патша Джитамитра Малла Бхактапур мен Патан қалаларындағы тас шүмектерді сумен қамтамасыз ету үшін мемлекеттік канал салды. Соңында, су үш канал арқылы аңғардағы қалаларға жеткізілді: Катмандуға Будхиканта каналы, Бхактапурға Багесвори каналы және Патанға Тикабхаирав каналы. Олар осы қалалардағы 31 тоғанды сумен толтырды, сонымен қатар суаруға да сумен қамтамасыз етті. Бхактапурдың шамамен жартысы және Патанның 51 хеті суды патшалық каналдардан алған.

Діни және мәдени мақсаттарда

Су құдайлардың бейнелерін тазарту үшін де қолданылады. Катмандудағы Балажу су бағындағы 22 тас шұңқыр жыл сайынғы Балажу байсе дара фестивалінің орталық нүктесі болып табылады. Осы күні жүздеген келушілер судың тазарту және емдік әсерін сезіну үшін рәсімдік душ қабылдайды. Мататұртадағы он екі тас бұрқақ жыл сайынғы аналар күні тойлануының куәсі болып табылады. Бхактапурдағы Бхимсен және жақын орналасқан Даттатрея храмдарында Бхимдхё Хити суы діни құлшылық үшін қолданылады. Сенушілер храмға кірмес бұрын шомылып, тазару рәсімін орындайды. Бахтапурдағы Наг Похари (сондай-ақ Тханту Дарбар Хити деп те аталады) суы Талежу қасиетті құдайына құлшылық ету үшін пайдаланылады.

Қонақжайлық

Саудагерлер мен қажылар үшін маңызды жолдар бойында, кейде саяхатшылардың шөлін қандыру үшін бірнеше хити (дхармасаламен бірге) салыныпты. Дхунге-дара ішіндегі мінез-құлық ережелерін сақтау, олардың су сапасын сақтауға әсер етеді. Мысалы, егер бір хити екінші хитиден су алса (жоғарыда айтылғандай), оның сүзгісі су көзінен келген суды тиімді тазартуға қабілетті болуын қамтамасыз ету қажет.

Менеджмент

Дәстүр бойынша, хиттилерді күнделікті күтіп-ұстау гутилердің (белгілі бір міндеттерді атқаратын жергілікті қоғамдық топтардың) міндеті болды. Хиттиге жақын тұрып, оны пайдаланушы ретінде жиі келіп тұратындықтан, олар қабырғалардың зақымдануы, қоқыстармен ластануы немесе дренаждың бітелуі сияқты мәселелерді анықтауға және жөндеу жұмыстарын жүргізуге ең қолайлы жағдайда болды. Гутилер өз еңбегі үшін төлем алатын. Патшалық каналдарды күтіп-ұстау үшін басқа деңгейдегі процедуралар да қарастырылған. Хиттилер мен тоғандарды күтіп-ұстауға басқа да мерекелер де үлес қосады, себебі фестиваль өтуі үшін олардың жақсы жағдайда болуы қажет. Патан қаласындағы Бунга Дья Джатрасы осыған бір мысал; Пулчокта арбаның құрылысын бастамас бұрын, фестивальге қатысатын барлық тоғандар сумен толтырылуы керек. Шерудің барлық тоқтаулары Патанның су нысандарының біріне жақын орналасқан. Сол сияқты, Катмандудағы Гахана Похари Гахана Ходжне фестивалінде маңызды рөл атқарады, ал қаладағы Наг Похари Нага Панчами мерекесі үшін аса қажет. Бхактапурдағы Сиддха Похари Дашайн фестивалінің орталық орны болып табылады. Кейде керісінше жағдай орын алады: су нысандарының құлдырауы дәстүрдің тоқтатылуына себеп болады. Бхактапурдағы жыл сайынғы "Тоғыз құбыр шеруі" (гупу хити сикегу) осылай тоқтатылды. Бұл дәстүр Катманду аңғарында пайда болған кезде тек элитаға ғана қолжетімді болды. 1951 жылы ел әлемге ашылғаннан кейін, батыстың су шаруашылығы жүйесі Катманду, Патан және Бхактапурға, сондай-ақ елдің қалған бөлігіне тарады. Өкінішке орай, бұл хитти инфрақұрылымын ұмытуға әкеп соқты. 1934 жылғы жер сілкінісі патшалық каналдардың бір бөлігіне зақым келтіріп, көптеген хиттилердің құрғап қалуына себеп болды. Ешқандай реттеу болмағандықтан, хиттилер мен тоғандарға заңсыз қол сұғылды. Патан қаласында Палесуан Пуку орнында муниципалдық ғимарат салынды, оның көлемі айтарлықтай қысқарды, ал бір тоған автобус станциясына айналды. Патан мен Катмандудағы тоғандардың орнына мектептер салынды. Катмандудағы үлкен Лайнчор Похари Непал скауттарының ғимаратына орын беруге мәжбүр болды. Үкіметтің гути жүйесін Непал гути корпорациясы арқылы орталықтандыру саясаты кері әсер етті. Бұл жер асты суының деңгейін одан әрі төмендетіп, хиттилердің ағысына әсер етті. Бұл сондай-ақ аймақтағы фермерлерге де әсер етті, олар дәстүрлі түрде өздеріне тиесілі су үшін бәсекелесуге мәжбүр болды. Қазіргі уақытта қалаларда мемлекеттік ұйымдар мен коммерциялық су кәсіпорындарының су тасымалдау машиналары жиі кездеседі.

Traditionally the daily maintenance of the hitis was in the hands of guthis (local community groups dedicated to certain tasks). Living near the hiti and maybe paying regular visits to it as users, they were best placed to discover problems, like damage to the masonry, pollution with debris or clogging of the drain, and perform repairs. The guthis were receiving payment for their work. On a different level procedures were in place to maintain the royal canals. Other festivals contribute to the upkeep of hitis and ponds as well, because they require them to be in good working order before the festival can take place. The Bunga Dyah Jatra in Patan is one example; all the ponds that are involved in the festival need to be filled with water, before the construction of the chariot at Pulchok can begin. And all the stops of the procession are next to one of the water bodies of Patan. Similarly Kathmandu's Gahana Pokhari is vital in the Gahana Khojne festival, just as the city's Nag Pokhari is for Naga Panchami. Siddha Pokhari in Bhaktapur is central in the Dashain festival. Sometimes the reverse happens: the decline of the water bodies causes a tradition to be discontinued. This is what happened with the yearly "Nine conduit procession" (gupu hiti sikegu) in Bhaktapur.) was introduced in Kathmandu Valley. At that time it was only available to the elite. After the country had opened itself up to the world in 1951, the western water management system was expanded to Kathmandu, Patan and Bhaktapur and the rest of the country. Unfortunately, this led to the neglect of the hiti infrastructure. The earthquake of 1934 damaged part of the royal canals, causing many hitis to dry up. With the absence of any regulation, hitis and ponds were encroached upon. A municipal building was built on the site of Paleswan Pukhu in Patan, greatly reducing its size, and one pond became a bus station. Schools were built in ponds in Patan and Kathmandu. Kathmandu's large Lainchaur Pokhari had to make room for the Nepal Scouts building. The government policy to centralise management of the guthi system under Nepal Guthi Corporation had a detrimental effect. This has further lowered the groundwater level, affecting the flow of the hitis. It has also affected farmers in the area who now have to compete for water that has traditionally always been theirs. Water tank trucks from government organisations and commercial water enterprises are a familiar sight in the cities these days.

Бхактапур

Бхажу Пукху – жақында ғана Рани Похариден әлдеқайда ескірек екені анықталған, бірақ көп жағынан оған ұқсас көл. 1681 жылғы жер сілкінісінен ол қатты зақымданды және содан бері қайта жаңартылмады. 2017 жылдың қазан айында Бхажу Пукхуны дәстүрлі әдістер мен материалдарды пайдалана отырып, қалпына келтіру жобасы басталды. Жұмыстың 2019 жылы аяқталуы күтілуде. Бақтапур қаласы қазіргі таңда алты тоған, бес құдық және бес хитиді қалпына келтіру жұмыстарын жүргізіп жатыр.

Басқа жерлер

Санхуда екі тоған – Пала Пуху мен Калаш Похари қалпына келтіріліп, өрт сөндіру гидранттарымен жабдықталды. Киртипур және Бунгамати қалалары да өз тоғандарын жөндеу жұмыстарын жүргізуде. 2013-2016 жылдар аралығында Кавре ауданындағы Тинпипл және Дапча Чхатребанг ауылдарының тұрғындары ICIMOD және Непал суды сақтау қорының (NWCF) көмегімен ауылдың төбелерінде алты тоған қазып, жер асты суларын толықтырып, ауылдың бұлақтары мен суару құдықтарын қайта жандандырды. Мантали және Рамечхап муниципалитеттері Германияның Экономикалық ынтымақтастық және даму министрлігінің қолдауымен екі жылдың ішінде 50 ескі тоғанды қалпына келтіру жобасын бастады. Қазірге дейін 21 тоған қалпына келтірілді, мысалы, Сунарпанидегі Туло Похари. Мадхьяпур Тимидегі Дуй Похариді қалпына келтірудің нәтижесі көрініп тұр. 2018 жылдан бастап тоған екі алты дюймдік "кало мато", үш дюймдік "паңго мато" (балшық) және төрт дюймдік кірпіш қабаттарымен қалпына келтірілді. Бұл суды ұстап тұрып, бір мезгілде топыраққа сіңіп кетуіне жағдай жасады. Жұмыс аяқталғаннан кейін бірнеше ай өткен соң, маңындағы құдықтарда су пайда бола бастады.

Раджкуло жөндеулері

Мемлекеттік арналар да назардан тыс қалмады. Патан каналы Бахтапур және Катманду каналдарына қарағанда жақсы жағдайда болғандықтан, 2005 жылы оны қайта іске қосу жобасы басталды, бірақ ол 2020 жылы жалғастырылады. Су Саптапатал-Похариге бағытталатын болады.

Оқиғалар кеңістігі

Халықаралық фотофестиваль "Фото Катманду" Патан қаласындағы дхундж-дхаралардың кеңістігін бірнеше рет пайдаланған. Манга Хити 2015 және 2016 жылдары фотослайдтар көрсетілімінің орны болды. Чьясал Дунгедхара және Саугах Хити 2015 және 2016 жылдары фестиваль барысында фотокөрмеге арналған орын болды. 2019 жылдың маусым айында Манга Хити халықаралық Dopper Changemaker жарысының 2019 жылғы финалы өтті. Нагбахал Хитидің террасалық алаңы бірнеше рет музыкалық іс-шаралар өткізілетін жер ретінде қолданылған.