Кіріспе

Өмірдің барлық саласындағы "қалдықтарды" жоюға бағытталған қозғалыс.

Тиімділік қозғалысы 20 ғасырдың басында АҚШ, Ұлыбритания және басқа да өнеркәсіптік елдерде экономика мен қоғамның барлық саласындағы қалдықтарды анықтап жоюға, сондай-ақ ең жақсы тәжірибелерді әзірлеуге және енгізуге бағытталған маңызды қозғалыс болды. Бұл тұжырым механикалық, экономикалық, әлеуметтік және жеке бастың жақсаруын қамтыды. Тиімділікке ұмтылыс тиімді, сергекті басқаруды және оның нәтижесінде өсуді уәделеді. Алғашқы жақтаушысының ықпалымен бұл қозғалыс көбінесе Тейлоризм деп аталады.

Америка Құрама Штаттары

Тиімділік қозғалысы АҚШ-тағы прогрессивті дәуірде орталық рөл атқарды, ол 1890–1932 жылдар аралығында гүлденді. Оның жақтастары экономиканың, қоғамның және үкіметтің барлық аспектілері ысырапшылық пен тиімсіздікке толы екенін айтты. Егер сарапшылар проблемаларды анықтап, оларды шешсе, жағдай жақсарар еді. Осының нәтижесінде зерттеу университеттері мен бизнес және инженерия мектептерін, қалалық зерттеу агенттіктерін құруға, сондай-ақ ауруханалар мен медициналық мектептерді реформалауға және шаруашылық практикасын жақсартуға күшті қолдау көрсетілді. Бұл қозғалыстың ең танымал көшбасшылары инженерлер Фредерик Уинслоу Тейлор (1856–1915), ол ең ұсақ тиімсіздіктерді анықтау үшін секундомерді пайдаланды, және Фрэнк Бункер Гилбрет (1868–1924), ол проблеманы шешудің әрқашан "бір ғана ең жақсы жолы" бар екенін жариялады. Герберт Кроли, Чарльз Р. ван Хайз және Ричард Элли сияқты көшбасшылар Германиядағы, әсіресе Висконсин және Пенсильвания университеттеріндегідей, мемлекеттік қызметте сарапшыларды даярлау арқылы үкіметтің жұмысын жақсартуға тырысты. Бизнес-администрация мектептері тиімділікке бағытталған басқару бағдарламаларын құрды.

Муниципальді және мемлекеттік тиімділік

Көптеген қалалар қалдықтарды анықтау және ең жақсы тәжірибені қолдану үшін "тиімділік бюроларын" құрды. Мысалы, Чикаго қалалық әкімшілігінің Азаматтық қызмет комиссиясы ішінде Тиімділік бөлімін (1910–16 жж.) құрды, ал жеке азаматтар Чикаго қалалық тиімділік бюросын (1910–32 жж.) ұйымдастырды. Алғашқысы "жеке тиімділік" зерттеуін бастады, жаңа ғылыми еңбек бағалау жүйелері арқылы қызметкерлердің өнімділігін өлшеу және тиімділік қозғалысын дамытты.

Мемлекеттік билік органдары да белсенділік танытты. Мысалы, Массачусетс штаты 1912 жылы "Экономика және тиімділік комиссиясын" құрды. Ол жүздеген ұсыным жасады.

Қайырымдылық

Эндрю Карнеги және Джон Д. Рокфеллер сияқты жетекші қайырымдастар тиімділік қозғалысын белсенді түрде қолдады. Рокфеллер көптеген қайырымдастық ізденістерінде тиімділікті қолдауға сенді. Ол былай деді:
"Тиімсіз, дұрыс емес орналасқан, қажетсіз мектепке көмектесу – ысырап. Егер ақша осы мақсатқа тиімді бағытталған болса, қажеттіліктерімізге жеткілікті келетін ұлттық жоғары білім беру жүйесін құруға ақылсыз білім беру жобаларына жұмсалған ақша жеткілікті болған болар еді."

Қорғау

Ұлттық ресурстарды қорғау қозғалысы прогрессивті дәуірде кеңінен танымал болды. Тарихшы Сэмюэл П. Хейздің сөзіне қарағанда, табиғатты қорғау қозғалысы «жетілдіру туралы жақсы хабарға» негізделген. Экономика және тиімділік жөніндегі Массачусетс комиссиясы табиғатты қорғауға жаңаша көзқарас білдірді. 1912 жылы комиссия былай деді:
«Ойын құстарын, жабайы құстарды және, шындығында, барлық жануарларды қорғаудың жалғыз дұрыс негізі – экономикалық негіз болуы керек. Бұл негіз болашақ ұрпақтарымыздың мүддесі үшін барлық түрлерді сақтауға бағытталған, мұқият жасалған және тиісті түрде қолданылатын заңдарға құрылуы тиіс, ал жергілікті пікірге емес. Балық пен аңды қорғауға жұмсалатын қаражат – бұл әрине, ақылға қонымды экономикалық саясат, ол құстардың және адамзат үшін құнды басқа да жануарлардың жойылуын болдырмауға көмектеседі, әйтпесе олар жойылып кетуі мүмкін. Массачусетс және оның туыс штаттары бұрынғы ұрпақтар үшін жануарлар әлемінің салдарынан келген зор зиянға ұшырады деп айтуға болады. 1908 жылы Рузвельт Ақ үйінде губернаторлар конференциясын ұйымдастырды, онда табиғи ресурстар мен оларды ең тиімді пайдалану мәселелері талқыланды. Рузвельт ашылу сөзінде «Табиғатты қорғау – ұлттық міндет» деп мәлімдеді. Ал эколог Джон Мьюр тиімділікке баса назар аударумен келіспей, табиғатты қорғауға өзгеше көзқарас ұсынды. Мьюр табиғаттың қасиетті екенін және адамдардың оған тек қана тамашалау үшін, бірақ дамыту үшін емес, кіріп-шығушылар екенін уағыздады. Өзі құрған Сьерра клубы арқылы Мьюр су ресурстарын және орманды коммерциялық мақсатта пайдалануды шектеуге тырысты. Мьюр табиғатты оның таза сұлулығы үшін сақтап қалуды қаласа, Рузвельт Пиншоттың «орманды ең пайдалы өнімді немесе қызметті ең көп мөлшерде өндіруге және оны ұрпақтан ұрпаққа адамдар мен ағаштар үшін өндіруге мүмкіндік беру» деген тұжырымын қабылдады.

Ұлттық саясат

АҚШ-тың ұлттық саясатында ең белгілі тұлға Герберт Гувер болды, ол инженер мамандығын алған және саясатқа мән бермей, елдің кедейлікті жою сияқты үлкен мәселелерін бейтарап, саяси байланысы жоқ сарапшылар шеше алады деп сенді. 1929 жылдан кейін демократтар Ұлы дағдарысты Гувердің кінәсіне жатқызды және бұл қозғалыстың беделін төмендетуге көмектесті.

Монополияға қарсы

Бостондық заңгер Луи Брандейс (1856–1941) ірі бизнес тиімділікпен қақтығысатынын және Тиімділік қозғалысына жаңа саяси өлшем қосылғанын айтты. Мысалы, заңдастырылған баға белгілеуге қарсы күрескен кезде, Брандейс досы Норман Хапгудтың көмегімен конгресс саясатына әсер етуге тырысты, ол сол кезде Harper's Weekly журналының редакторы болған. Ол «Бәсекелестік өлтіреді», «Тиімділік және бір баға туралы мақала» және «Еуропа бір бағадағы тауарлармен қалай айналысады» атты мақалалар сериясын жариялауды ұйымдастырды. Бұл мақалалар лоббилік ұйым «Американың әділ сауда лигасы» арқылы заң шығарушыларға, Жоғарғы Сот судьяларына, облыс әкімдеріне және жиырма ұлттық журналға таратылды. Оның еңбектері үшін ол өзі әзірлеген баға белгілеу туралы заң жобасын қарастыратын конгресс комитетінің алдында сөйлеуге шақырылды. Онда ол «ірі бизнес шағын бизнестен тиімді емес» және «департаменттік дүкендер шағын саудагерге қарағанда арзан жұмыс істей алады деп ойлау қателік» деді. Брандейс 1895 жылдың өзінде алып корпорациялардың бәсекелестеріне, тұтынушыларға және өз жұмыскерлеріне зиян келтіруі мүмкін екені туралы ескерткен. Индустрияландырудың өсуі миллиондаған американдықтардың әл-ауқатын қауіпке ұшырататын, оның пікірінше, алып компанияларды құрады. «Іріліктің қарғысы» атты еңбегінде ол: «Тиімділік – бұл қажетсіз ысырапты, адам мен материалды жою арқылы аз күш жұмсаумен және аз шығынмен көбірек өнім өндіруді білдіреді. Әлеуметтік идеалдарымызға қалай қол жеткізе аламыз?» деді. Сондай-ақ, ол 1910 жылы мемлекеттік реттелетін теміржол индустриясының тарифтерді көтеруді сұрап Конгреске жасаған үндеуіне қарсы шықты. Брандейс тұтынушыларға бағаны көтерудің орнына, теміржолдар шығындарын қысқарату және операцияларын оңайлату арқылы тиімділікті арттыруы керек екенін түсіндірді, бұл сол кезде көрілмеген бастамалар еді.

Бедо жүйесі

Бедо жүйесі франко-американдық басқару консультанты Чарльз Бедо (1886–1944) тарапынан Ф.У. Тейлор мен Чарльз Э. Кнопельдің еңбектеріне сүйене отырып жасалған. Бұл жүйенің осы бұрынғы ойшылдардан асып түсетін ерекшелігі – Бедо бірлігі немесе В, барлық қолмен атқарылатын жұмыстарды өлшеудің әмбебап бірлігі болды. 1920-1950 жылдар аралығында әлемнің 21 елінде Бедо жүйесі бойынша жұмыс істейтін шамамен мың компания болды, олардың ішінде Swift, Eastman Kodak, B. F. Goodrich, DuPont, Fiat, ICI және General Electric сияқты ірі компаниялар да бар еді.

Басқа қозғалыстармен байланыс

Кейінгі қозғалыстар тиімділік қозғалысының ықпалында болды және Тейлор мен Тейлоризмнен тікелей шабыт алды. Мысалы, технократия және оған ұқсас бағыттар 1930 және 1940 жылдары дамыды. 1970 жылдары ядролық энергияға қарсы постмодернист топтары, адамзат қоғамын құтқарудың жолын тек техникалық білімде ғана көретін, немесе ғалымдар мен инженерлердің саяси салаға ерекше білік бере алатынына сенетін қозғалыстарды әшкерелеуге тырысып, шабуылдарын кеңейтті. 1990 жылы қолданысқа енген батыс термині – «жетілдірілген өндіріс» (немесе «жетілдірілген кәсіпорын», «жетілдірілген өндіріс», қысқасы – «жетілдірілген») – бизнес идеясын білдіреді, онда соңғы тұтынушы үшін құн жаратпастан ресурстарды жұмсау ысырап саналады және оны жою қажет. Бүгінде «жетілдірілген» тұжырымдамасы тек шығындарды қысқару және тиімділікті арттыру ғана емес, стратегиялық мақсаттардың кең ауқымын қамтиды.

Ұлыбритания

Инженерлік салада тиімділік тұжырымын 18 ғасырдың ортасында Джон Смитон (1724–1792) Ұлыбританияда қалыптастырды. "Азаматтық инженерияның әкесі" атанған ол су доңғалақтары мен бу машиналарын зерттеді. 19 ғасырдың соңында Ұлыбритания империясының басқару және экономикалық тиімділігін арттыру туралы көп сөз болды. Ұлттық тиімділік – британдықтарды әлеммен, әсіресе тиімділіктің символы саналған Германиямен бәсекелесуде кемсінткен ескі әдеттерге, салт-дәстүрлерге және институттарға қарсы бағытталған күш-жігер болды. 20 ғасырдың басында "Ұлттық тиімділік" күшті талапқа айналды – саяси спектрдегі көрнекті тұлғалар қолдаған қозғалыс, олар сезімтал гуманитарлық көзқарастарды сынға алып, ысырапты енді көтере алмайтын қателік деп есептеді. Бұл қозғалыстың екі толқыны болды: 1899 жылдан 1905 жылға дейінгі бірінші толқын Екінші Бур соғысындағы (1899–1902) тиімсіздіктер мен сәтсіздіктерге байланысты күшейді. 1902 жылы "Спектатор" журналында "қоғамның барлық салаларында, өмірдің барлық аспектілерінде тиімділікке қатысты жалпы дауыс көтерілді" деп жазылған. Екі маңызды тақырып – технократиялық және басқару тиімділігі. Уайт (1899) күшпен дәлелдегендей, империяны бизнес негізінде құру және жақсы нәтиже алу үшін басқару қажет болды. 1902 жылдан кейін Германияның күрт өсуі, оның тиімдірек ел ретінде танылуы жағдайды ширықтырды. Саяси тұрғыдан Ұлттық тиімділік модернизацияға ұмтылған консерваторлар мен юнионистерді, өз партияларын жаңғыртуды көздеген либералдарды, Джордж Бернард Шоу мен Х.Г. Уэллс сияқты фабиандарды, сондай-ақ социализмнен асып кетіп, өздері сияқты сарапшылар бақылайтын ғылыми тұрғыдан жаңартылған қоғамның утопиясын көріп тұрған Беатрис пен Сидни Уэббтерді біріктірді. 1908 жылы Черчилль Веббтермен одақ құрып, "Ұлттық минимум" мақсатын жариялады, ол жұмыс уақытын, жағдайын және жалақыны қамтыды – бұл жеке адамның түсіп қалмауы үшін құрылған қауіпсіздік желісі болды. Маңызды заңнамалардың бірі – 1902 жылғы Білім беру заңы, ол мектеп жүйесіндегі сарапшылардың рөлін күшейтті. Жоғары білім беру маңызды бастама болды, оны Лондон экономика мектебінің дамуы және Императорлық колледждің құрылуы көрсетеді. 1904–1909 жылдар аралығында қозғалыс тоқтап, кейін қайта жанданды. Ең белгілі жаңа көшбасшылардың қатарында либералдар Уинстон Черчилль мен Дэвид Ллойд Джордж болды, олардың ықпалы Ұлыбританияға әл-ауқат мемлекетін әкелген реформалық заңнаманы қабылдауға әкелді. Ұлттық тиімділікке халық пен элита тарапынан көрсетілген көптеген қолдаулардың себебі Ұлыбританияның әскери жағдайына, әсіресе Германияға қатысты алаңдаушылық болды. Корольдік теңіз күштері күрт жаңғыртылды, ең танымал – 1906 жылы теңіз соғысын бірден өзгерте білген "Дредноут" кемесінің енгізілуі.

Германия

Германияда тиімділік қозғалысы "рационализация" деп аталды және ол 1933 жылға дейін күшті әлеуметтік және экономикалық күш болды. Оның бір бөлігі американдық үлгілерге, әсіресе фордизмге назар салды. Бедо жүйесіне социалистік еңбек қозғалысының күшті қарсылығына қарамастан, резеңке және шина өнеркәсібінде кеңінен қолданылды. Германиядағы жетекші каучук компаниясы Continental AG осы жүйені қабылдап, одан үлкен пайда тапты, осылайша Ұлы депрессиядан салыстырмалы түрде зардап шекпей аман қалды және бәсекеге қабілеттілігін арттырды. Дегенмен, көптеген неміс кәсіпкерлері жұмыс жағдайларын, құралдар мен жабдықтарды стандарттауға бағытталған REFA жүйесін артық көрді. "Рационализация" жоғары өнімділік пен тиімділік дегенді білдірді, ғылымның гүлденуге мүмкіндік беретініне уәде берді. Жалпы алғанда, ол жаңа деңгейдегі қазіргі замандылықты ұсынды және экономикалық өндіріс пен тұтынуға, сондай-ақ мемлекеттік басқаруға қолданылды. Рационализацияның әртүрлі нұсқаларын өнеркәсіпшілер мен социал-демократтар, инженерлер мен архитекторлар, педагогтар мен ғалымдар, орта таптың феминистері мен әлеуметтік жұмыскерлер, мемлекеттік қызметкерлер мен көптеген партиялардың саясаткерлері насихаттады. Коммунистік қозғалыстың радикалы болғандары оны сынай кетті. Идеология және практика ретінде рационализация машиналар, фабрикалар және ірі бизнес кәсіпорындарын ғана емес, сонымен қатар орта және жұмысшы табының немістердің өмірін де өзгертіп, сынап бақты.

Кеңес Одағы

Ғылыммен басқару идеялары Кеңес Одағында кең таралды. Кеңес Ресейіндегі ғылыми басқарудың көрнекті теоретиктері мен тәжірибешілерінің бірі Алексей Гастев болды. Гастевтің 1921 жылы Владимир Лениннің қолдауымен құрылған Орталық Еңбек Институты (Центральный институт Труда, немесе ЦИТ) – социалистік Тейлоризмнің нағыз бекінісі еді. Тейлоризм мен Фордизмге әуес болған Гастев "еңбектің ғылыми ұйымдастырылуы" (Nauchnaya Organizatsiya Truda, немесе NOT) үшін үлкен халықтық қозғалысты ұйымдастырды. Еңбектің танымдық аспектілеріне ерекше мән бергендіктен, кейбір ғалымдар Гастевтің NOT-ын кибернетиканың марксистік түрі деп санайды. Павел Флоренскийдің 1919 жылғы "Органопроекция" тұжырымдамасы сияқты, Николай Бернштейн мен Гастевтің ұстанымдарының негізінде адам-машина метафорасы күшті болды.

Жапония

В. Эдвардс Деминг (1900–1993) Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін Жапонияға тиімділік қозғалысын әкелді, жоғары басшылыққа дизайнды (және оның нәтижесінде қызмет көрсетуді), өнім сапасын, сынақтан өткізуді және сатуды (соңғысы – жаһандық нарықтар арқылы) жақсартуды, әсіресе статистикалық әдістерді пайдалануды үйретті. Кейін Деминг өзінің әдістерін АҚШ-қа сапаны басқару жүйесі ретінде, үздіксіз жетілдіру процесі деп әкелді.