Кіріспе

Кружаның екінші қоршауы 1466 жылдан 1467 жылға дейін жалғасты. Осман империясының сұлтаны Мехмед II, 1444 жылы Осман империясына қарсы соғысын бастағаннан кейін құрылған Леже лигасының басшысы Скандербегті жеңу үшін Албанияға әскер басқарды. Шамамен бір жылға созылған қоршау кезінде Скандербегтің негізгі бекінісі Круя қоршауға төтеп берді, ал Скандербег Албанияда күш жинап, Османдықтар шабуыл жасаған азаматтық аймақтардан босқындардың қашуына көмектесті. Круя Охрид санжағының санжакбейы Баллабан Бадераның қоршауына төтеп берді, ол Осман әскерінде девшірме жүйесі арқылы тәрбиеленген албандық еді. 1467 жылдың 23 сәуірінде Осман әскері жеңіліске ұшырады және Скандербег Круяға кірді. Мехмед қазіргі Эльбасан қаласында Скандербегтің иеліктеріне қарсы болашақ Османдық шабуылдары үшін тұрақты база қамтамасыз ететін бекініс салуға шешім қабылдады. Бұл бекініс әсіресе Венецияны алаңдатты, себебі Эльбасан Шкумбин өзенінің жағасында салынған еді, бұл Османдықтарға Адриатика теңізіне кеме жіберіп, Венеция колонияларына қауіп төндіруге мүмкіндік берер еді. Өзінің жағдайының қиын екенін сезіп, Скандербег Италияға сапар шегіп, Папа Павел II және Неапольдің Фердинанд I-інен соғысына көмектесу үшін шақыру қағазын жіберді. Папаның көптеген уәделеріне қарамастан, Рим мен Неаполь арасындағы соғыс қаупі және Рим Куриясындағы ішкі тартыстарға байланысты Скандербег аз көмек алды. Фердинанд пен Венеция Республикасы да Скандербегтің Папаға жолдаған өтініштеріне жауап бермеді. Ол Италиядан қайтқан кезде Леже лигасы әлсіреп, оның араласуына мұқтаж болды. Оның оралғаннан кейін венециялықтар Османдықтарға қарсы әскер жіберуді шешті. Скандербег 13 400 адамды жинады, олардың ішінде көптеген венециялықтар болды, олар Мехмед Эльбасан құрылысын аяқтағаннан кейін Албаниядан кеткен соң Османдықтардың қоршау лагеріне шабуыл жасады. Скандербег әскерін үш бөлікке бөліп, қоршауға алғандарды толық қоршап алды. Баллабан шайқаста қаза тауып, Осман әскері қолбасшысыз және әлсіреген күйде қалды. Содан кейін албан-венециялық әскерлер Дибер арқылы қашып құтылуға тырысқан қалған Осман әскерлерін өлтіріп, жеңіске жетті. Бұл жеңіс албандар мен итальяндықтар тарапынан жақсы қабылдады. Алайда, бұл соғыстың аяқталуын білдірмеді, өйткені Скандербег Венецияның өтінішімен Эльбасанға шабуылдар жасады, бірақ артиллерияның жетіспеуіне байланысты бекіністі ала алмады. Венеция өзінің итальяндық көршілерімен қақтығысқа түсті, бұл Мехмедті албандарға қарсы тағы бір науқан бастауға итермеледі. Бұл Круяның тағы да қоршауға алынуына әкелді.

Өмірбаян

Скандербег – Осман империясынан бас тартып, бірнеше албан князьдерін Леж лигасына біріктірген османдық санджақбей болған. Ол өзінің негізгі бекінісі Круядан Осман-Албан соғыстарында лигаға жетекшілік етті. Османдықтарды көптеген шайқастарда жеңгеннен кейін ол батыс христиан мемлекеттері мен басшыларымен, әсіресе Арагонның Альфонсо V және Папа мемлекеттерімен одақтасты. 14 тамыз 1464 жылы Скандербегтің маңызды қолдаушыларының бірі, Папа Пий II қайтыс болды және Осман империясына қарсы жорық жоспарлары күйреп кетті. Матиас Корвин басқаратын Венгрия Корольдігі мен Венеция Республикасын қоспағанда, ірі христиан державаларының одақтастықтары мен көмек уәделері жойылды. Сұлтан Мехмед II Пийдің қайтысынан кейін туған билік вакуумын сезініп, жағдайды пайдалануға тырысты. Осылайша ол Венгрия және Венециямен бейбіт келісімге қол қоюға ұмтылды, осы арқылы күштерін Албанияға шоғырландырып, Италия түбегіндегі болашақ науқандар үшін база алатын еді. Алайда, оның бұл әрекеті сәтсіз аяқталды, себебі Венеция да, Венгрия да оның ұсынған шартын қабылдамады. Сондықтан Мехмед әскерлерін Балқанда, Босниядағы Яйце маңында, Охридте және Мореяда орналастырды. 29 қыркүйекте Венеция Сенаты венгрлерге албан-венециялық ортақ табыс туралы хабарлады. Мехмед шекарасындағы әлсіздікті сезініп, Шереметтің орнына Баллабан Бадераны қолбасшы етіп тағайындады. Баллабан тумысынан албан болған, ол девшirme жүйесі арқылы Осман әскеріне қосылған және 1464 және 1465 жылдары Охрид санджағының санджақбегі болған. Осы уақытта Папа Павел II өзінің крест жорығын жоспарлай бастады, бірақ оның алдағысынан өзгеше тәсілмен. Ол ірі еуропалық мемлекеттердің крест жорығын қаржыландыруға көмектесуін, ал Венеция, Венгрия және Албания соғысуын жоспарлады. Ол сондай-ақ албандарға барынша көмектесуді қалап, Неаполь Корольдігін Скандербегке жақсы жабдықталған әскерлермен қамтамасыз етуге шақырды. Венеция қорғаныс стратегиясын қабылдады, бірақ Папа және Скандербегтің қысымы оларды бұл әрекеттен бас тартуға мәжбүр етті. Осман-Албан соғысы 1465 жылға дейін жалғасты, Баллабан Бадера Скандербегпен Вейкал, Мечад, қайта Вейкал және Кашариде кездесті. Осы аралықта Мехмед Венгрия және Венециямен бейбіт келіссөздерін жалғастырды. Скандербег келіссөздер кезінде, тіпті олар сәтті аяқталмаған жағдайда да, оқшауланған күйде болды, өйткені қақтығысқан державалар уақытша соғысты тоқтатты. Сонымен қатар, Неапольдің Фердинанд I уәде еткен күштерін жібермеді және Цимаросто басқаратын Венеция әскерлері Албаниядан кетуге мәжбүр болды. 1465 жылдың күзінде Осман әскерлері бейбіт келіссөздерді жеделдету үшін Морея мен Босниядан қозғалды. Алайда Венеция бейбітшілікке келіспеді және Скандербег жаңа албан-венециялық науқан басталғанына сенді. Ол өзінің елшісі Пал Энджеллиді Синьориямен (Венеция Сенаты) үнемі хат алмасып отырды, ол Скандербегке әскер жиналып жатқанын хабарлау үшін Албанияға жіберілді, бірақ сол кезде бар болғаны 300 сарбаз жиналған еді, ал командир ретінде Цимаросто тағайындалды.

Науқан

Османдықтардың жақындап келе жатқаны туралы хабар келгенде, Венеция Албаниядағы қалаларына күштер жіберді; Дураццо (Дуррес) қаласы бұдан бұрын-ақ 3000 сарбазбен нығайтылған еді. Скандербегтің кеңесімен Скутари бекінісі де нығайтылып, қабырғалары қайта салынды. 1466 жылдың 19 сәуірінде сұлтан 100 000 сарбазбен Авлонияға (Влора) жорыққа шығатыны туралы хабар тарады. Османдық әскерлер Неаполь Корольдігіне енуге дайын тұрды және Фердинандты Мехметпен одақ құруға мәжбүр етті. Дегенмен, Балқандағы жағдай белгісіз болды, себебі Османдықтар Боснияға, Сербияға, Далмацияға, Негропонтеге немесе Албанияға шабуыл жасауы мүмкін деп есептелді.

Османдықтардың Албаниядағы қызметі

Шығыс Албаниядан Осман империясының аймақта жаппай қырғын жасағаны туралы хабар келді. Бұл жағдай Папаны қатты мазалады және ол Еуропаның христиан билеушілерін Скандербегке көмек етуге шақырды. Скандербег мұндай жорықты күтпеген еді, оның әскері шабуылдарды тоқтатуға дайын болмады. Апулиядағы Монополиде жарияланған құжатқа сәйкес, 300 000 сарбаздан тұратын әскер (бұл сан асыра айтылған деп есептеледі) Албанияға басып кіріп, 7000 адамды өлтірді, көптеген елді мекендерді тонады, ал Скандербег Италияға қашуға дайындалып жатқанда. Леже лигасы Осман күштеріне қарсы күрес жүргізді және оның майданы Албанияның барлық аймағына дейін кеңейді. Мехмедтің ақыншыларына елге шабуыл жасауға рұқсат берілді, ғалым Мехмед Нешриудің сөзіне қарағанда, бұл шешім 1464 жылы Скандербегтің Македонияға жасаған шабуылдарына жауап ретінде қабылданды, ол Яйце қамалын тоқтатты. Бірақ Идрис Битлиси Мехмедтің жорығы 1463 жылы Скандербегтің Пий II ұйымдастырған Осман империясына қарсы крест жорығының Анконадан жолға шығуға дайын екенін білгеннен кейін бейбіт келісімді бұзуына жауап болғанын айтады. Тұрсун бей осы қарсылықты былай сипаттады: албандар тау шыңдарын және өзен аңғарларын бақылауға алды, онда олардың кульлелері (қоршалған мұнаралары) орналасқан, олар тұтқынға түскен кезде бұзылып, ішіндегілер, әсіресе жас жігіттер мен қыздар, әрқайсысы 3000-4000 акчеге құлдыққа сатылды. Сұлтанның грек тарихшысы Михаил Критобул да қарсылықты және оның салдарынан айтады. Оның жылнамасында албандар да тау шыңдарын бағындырды; әскерлер тауларға таралып, көптеген адамдарды құл ретінде тұтқынға алды және құнды заттарды тартып алды. Сонымен қатар, Албанияға болашақта жасалатын жорықтарды қамтамасыз ету үшін Мехмед негізгі жолдардан өтетін орманды кесуге бұйрық берді. Осылайша ол кең және қауіпсіз әскери жолдар жасады.

Қоршау

Османдықтардың Круяны оқшаулау науқанының бірінші кезеңі екі айға созылды. Бұл күшке Бальдассаре Пердуччидің 1000 венециялық жаяу әскері кірді. Скандербег өзінің әскерін бірінші қоршау сияқты Круя бекінісінен шығарды. Мехмед Баллабан Бадера басшылығымен Албанияға жорық жасады. Османдықтар бекініске қарқынды шабуылдар жасады, бірақ олар тиімсіз болды. Құжатталған деректерге сәйкес, қоршау маусымның ортасында басталды, бұл Мехмедтің Албанияның шығыс аймақтарын бағындыруға бағытталған науқаны басталғанынан кейін бір ай өткен соң болды. Мехмедтің ондағы жорықтары Скандербегке зор қысым жасады, ал ол әлі шетелден қаржылық көмек күтіп отырды. Венециялықтар Далмация мен Эгей теңізіндегі Османдық қауіптің салдарынан қиын жағдайға тап болғанын мәлімдеді, онда олар жерлеріне ие болды. Олар сондай-ақ қаржылық қиындықтарға байланысты жаңа сарбаздарды жалдауда қиындықтарға тап болды және Албаниядағы өз провидаторларына 1000 дукат ғана жібере алатындарын хабарлады. Осы қиындықтарға қарамастан, Скандербег пен оның әскері күресін жалғастырды. Ол қоршаудан Дураццоға шегінді, онда ашумен аймақты тонады. Мехмед Албаниядан шыққан кезде Охрид архиепископы Дорофеосты қызметінен босатып, оны, оның рухани қызметкерлерін, бояры мен Охрид тұрғындарының көп бөлігін Стамбулға жер аударды, бұл олардың көпшілігі Скандербегтің науқандары кезінде Османдықтарға қарсы болғандықтан және Скандербег пен оның күресін қолдағандықтан болды. Ол өзімен бірге 3000 албан тұтқынын алып кетті.

Елбасан бекінісінің құрылысы

Кружаны бағындыра алмағанына қарамастан, Мехмед Османдықтардың Албаниядан кетпейтінін шешті. Ол Скандербегтің аймағын әлсірету үшін Шығыс Албанияда тимар ұйымдастырды. Жаңа Османдық иеліктері жиналып, Дибраның санджағының басқаруына берілді. Ол сондай-ақ Кружаның беделін тепе-теңдеу және одан әрі Османдық жорықтары үшін база құру мақсатымен Орталық Албанияда қуатты бекініс салуды шешті. Франц Бабингер жұмыстың шілде айында басталғанын айтады. Осы жорықта Мехметтің ілесіп келгені Критобул, Эльбасандағы әскерлер албандарды үнемі мазалап, оларға тыныштық бермей, таудан түсетін әрбір албандық күшті кері қайтарғанын сипаттайды. Мехмет жеке басшылығымен жаз біткенге дейін құрылыстың аяқталғанын көруге жетті. Бекіністе 400 сарбазға қызмет ететін тұрғындар, сондай-ақ зеңбіректер мен катапульттар да болды. Бекініс Балабан Бадераның басқаруында болады. Мехметтің Эльбасан құрылысына көрсеткен жеке қамқорлығы мен назары оның сұлтанның жоспарындағы маңыздылығын көрсетеді. Бұл туралы Мехметтің болашақ Баязид II-ге берген хабары да куәлік етеді, онда ол елді қалай қиратқанын және оның ортасында қуатты бекініс салғанын айтады. Албаниядан шыққаннан кейін Марин Барлети Мехметтің Дибра арқылы өтіп, 8000 адамды өлтіргенін айтады, бұл Османдық жылнамашысы Орук бен Адильдің 7500 деген санына жақын. Бекіністің маңыздылығы оның ежелгі Виа Эгнатия жолындағы орнымен және Османдықтардың жағалауға бара алатын Шкумбин аңғарындағы орталық орнымен де айқындалды. Эльбасан тек албандарды ғана емес, сонымен қатар венециялықтарды да алаңдатты, олар оның Дураццоға тым жақын екенін ойлады. 16 тамызда, Эльбасанның құрылысы аяқталған шамада, Венеция Албаниядағы өкілдеріне Эльбасанды қоршауға итальяндық және жергілікті күштермен ынтымақтасуға шақырды. Алайда, сұлтан Венециямен қарым-қатынаста күштірек ұстаным танытқандықтан, венециялықтардың Скандербегке деген сенімі әлсіреп бара жатты. Синьория уәде еткен көмекті әлі де жеткізбегендіктен, Скандербег ұлы Иоаннды Венецияға жіберді. Соғыс қызып тұрған кезде де Иоанн Венециядан ештеңесіз оралды. Бұл Скандербегті Рим мен Неапольден көмек сұрауға мәжбүр етті.

Римдегі Скандербег

1466 жылдың қазан айында Скандербег Италияға барып, Фердинанд Неапольдікпен және Папа Пауыл II-мен келісімге келуге тырысты. Олардың ұсыныстарын, қандай көмек көрсетуге дайын екендерін анықтау мақсатында болды. Италиялық мемлекеттер арасындағы бәсекелестік крест жорығын ұйымдастыру мүмкіндігін жойды. Пауыл Венециялық болғандықтан, Фердинандтың мүдделеріне Папаның араласуынан қаушады және көршілерімен келіспеушіліктер шешілгенше Скандербегке ешқандай көмек жібермеді. Сондықтан Скандербег Неапольден, Неаполь тарапынан қандай көмек күтуге болатыны туралы нақты келісімге қол жеткізбей кетті. Венеция да осылай жауап берді, ал Скандербег Пауылға христиан лигасы жоспарланған крест жорығы үшін 100 000 дукат жинағанын мәлімдеген соң барды. Скандербег 1466 жылдың 12 желтоқсанында Римге келді, онда кардиналдар мен олардың отбасылары оны құрметпен қарсы алды. Олар Скандербегті қарапайым сарбаз киімін киген, қарт адам ретінде қабылдады. Оған қазіргі Венеция алаңы деп аталатын Сан-Марко сарайында тұру ұсынылды, бірақ ол бас тартты және кейіннен Палаццо Скандербег деп аталған албанның үйінде тұруды жөн көрді. Оны түрлі мемлекеттердің итальяндық елшілері және бірнеше епископтар мен прелаттар қарсы алды. Дегенмен, Пауыл әлі де Скандербегке көмек беруден сақтанды, себебі Неаполь қаупі Осман қаупінен гөрі күшті деп ойлады. Өзінің ізашарларынан айырмашылығы, Пауыл Осман империясына қарсы крест жорығын ұйымдастыруға тырыспады, керісінше, бейбітшілік жолдарына баруды жөн көрді. Бірақ Скандербег Пауылдың қаражатының бір бөлігін (шамамен 500 000 дукат) Албанияға бөлетініне үміттеніп, Римде қалды. Пауыл Венецияның онымен ынтымақтастыққа бармауы Скандербегке тікелей көмек көрсетуге кедергі келтіргенін айтты. Сондықтан Скандербег олардың ұстанымын келісу үшін Синьорияға жіберілді. Албанияда жыл соңына дейін шайқас болған жоқ, себебі османдықтар әдетте қыс айларында соғысқа түспейді. Бірақ Круя әлі де қоршауда болды және басқа аймақтарда османдық гарнизондары орналасқан күйінде қалды. Егістіктер мен ауылдардың қирауынан және босқындардың көптігінен халықтың жағдайы қиын болды. Республикаға бейбітшілік келісіміне немесе атысты тоқтатуға келісуге қысым жасау мақсатында болды. Папа Пауыл, Венгрия және Неапольдің соғыста қалу үшін көрсеткен қысымынан Синьория Мехмедпен келісуге асықпады. Венециялықтарды ықпалға алуға жасалған әрекет сәтсіз аяқталып, науқан тоқтатылды. Бұл Осман империясына кері әсер етті, себебі Солтүстік Албаниядағы Скандербегтің одақтасы Леке Дукаджени Осман империясына қарсы Скандербегпен бірлесіп, ешқандай шектеусіз жұмыс істеуге шешім қабылдады және оны Эпирот патшасы Александр деп атады. 1467 жылдың 7 қаңтарында консистория шақырылды, онда Скандербег пен Папа қатысты. Кардинал Франческо Гонзаганың айтуынша, Папаның Скандербегке 5000 дукатпен ғана қаржы бөлу туралы өтініші тыңдалды, ал кардиналдар қордың шамалы екенін айтқанда, Пауыл Италияда бейбітшілік орнағаннан кейін көбірек жіберемін деп түсіндірді. 12 қаңтарда екінші консистория шақырылды, бірақ ол Скандербег үшін оң нәтиже бермеді. Замандастары Папаның кешіктіруіне наразылық білдірді, бірақ ол қаржыны ысырап етпеу үшін Фердинанд Неапольдің қандай ұсыныс жасайтынын күтіп отырғанын түсіндірді. Албаниядан келген жаңалықтармен Скандербегтің жағдайға деген көзқарасы нашарлады, бұл оның Италиядағы уақытының мағынасыз болып бара жатқаны туралы пікірін күшейтті. Оның пессимизмі Венецияның Пауылға соғысты тоқтатып, Круяны капитуляциялауға мәжбүрлеу үшін қысым жасағанын білгеннен кейін арта түсті. Ақпан айының басында Рагуза республикасынан науқанның аяқталуға жақын екендігі және қажетті шаралар қабылданбаса, Албания Венецияның иеліктерімен бірге құлайды деген хабар келді. Алайда бұл сома жиналмады, сондықтан Пауыл Скандербегке 2300 дукат ұсынды. Скандербег 14 ақпанда Римнен жолға шықты және көп ұзамай Албаниядан хабар алды: соғыс аяқталуға жақын және Скандербегтің оралуы қажет; Леже лигасын жеңу үшін жіберілген Осман әскері жеңілді. Ол Албания Венетадағы венециялық provveditore Джосафат Барбаромен Скутариде кездесті, онда ол венециялық дворяндардан көмек алды.

Соңғы шайқастар

Осман әскерлерінің жеңілісі Леж лигасының әлі толықтай жеңілмегенін көрсетті. Балабан Кружаға қарсы қоршауды күшейтуді жалғастырды. Ал Албанияға оралғаннан кейін саяси жағдай өзгерді. Бұрын алыста тұрған албандық ақсүйектер, соның ішінде Дукаджини, енді жеңіліске ұшырайтындарына көз жеткізіп, Скандербегпен одақтасты. Осы кезде венециялықтар Мехмедпен бейбіт келісімдерді тоқтатып, Скандербегпен ынтымақтастыққа келісті. Скандербег Дукаджинимен және басқа да солтүстік албандық ақсүйектермен Алессиода (Леже) кездесіп, Баллабан әскеріне шабуыл жасау үшін әскер жинады. Дукаджинидің 400 атты әскері мен көптеген жаяу әскері, 600 қаруланған итальяндық сарбаз және Дураццо, Скутари, Алессио, Дриваст (Дришт) және Антивари (Бар) қалаларынан келген 4000 жергілікті тұрғындармен бірге Скандербег 13 400 адамнан тұратын күштерге Кружаны азат етуге басшылық етті. Бұл туралы Скандербегтің негізгі өмірбаяншысы және жақын серігі Деметрио Франко хабарлады. Скандербегке қосылғандардың арасында Скутаридің билеушісі және бай венециялық патриций Николо Монета болды. Скандербегтің қолбасшылары Османның негізгі лагеріне шабуыл жасау үшін әртүрлі топтарға бөлінді: солтүстік албандық күштер Дукаджинидің басқаруына, венециялық батальондар Монетаның басқаруына, ал Скандербегтің ең сенімді әскерлері оның жетекшілігіндегі басқа топқа берілді; Кружа гарнизоны бекіністі қорғауды жалғастырды. Монета мен Дукаджинидің әскері қоршауға алған күштерге солтүстіктен шабуыл жасады, ал Скандербегтің әскері Кружаның оңтүстігінен шабуылдап, шығыстан келген Осман күштерінің күшеюіне жол бермеді. Төрт күннен кейін Скандербег пен Кружадан жасалған ұйымдастырылған шабуыл барысында Баллабанның әскері шегінді, ал ол өзі қақтығыстарда Гердж Ллеши (Георгий Алексий) қолынан қаза тапты. Балабанның қазасынан кейін Осман әскерлері қоршауға алынды, ал неаполитандық шенеунік Бернардино де Джеральдинидің мәліметінше, қоршау лагерінде 10 000 адам қалды. Қоршаудағылар Осман жеріне еркін өтуді сұрады, лагерьдегі барлық мүлікті албандарға беруге уәде берді. Скандербег бұл ұсынысты қабылдауға дайын болды, бірақ көптеген ақсүйектер қарсылық танытты. Олардың арасында түрік лагеріне шабуыл жасап, оны жоюды қалаған Дукаджини де болды. Деметрио Франко Дукаджинидің ұсынысын албан тіліндегі "Embetha" сөзімен сипаттады, қазіргі албан тілінде "Mbë ta" немесе ағылшын тілінде "Upon them" деген мағына береді. Албандар осылайша қоршаудағы әскерді жоюға кірісті, бірақ Османдықтар қарсыластарының қатарын бұзып, Дибра арқылы қашып құтылды. 1467 жылдың 23 сәуірінде Скандербег Кружаға кірді. Жеңіс албандардың арасында қуанышпен қабылданды, ал Скандербегтің сапына жаңа сарбаздар келіп қосылды, бұл туралы Джеральдини куәландырды: Скандербег лагерінде 16 000 адам болды және күн сайын лагеріне жас жауынгерлер келіп қосылып жатты. Критобулостың айтуынша, Мехмед Осман әскерінің жеңілісін естігеннен кейін алаңдап, жаңа жорыққа дайындала бастады. Сондықтан Мехмед Албанияны толық бағындыру үшін күш жіберуді шешті, бұл Кружаға жаңа қоршау салумен аяқталды.