Кіріспе
Уинстон Черчилльдің 1899 жылғы кітабы "Өзен соғысы: Суданды қайта бағындырудың тарихи есебі" (1899), Уинстон Черчилльдің 1896 және 1899 жылдар аралығында лорд Китченер басқарған ағылшын-египет әскерлерінің Суданды жаулап алу тарихын баяндайды. Ол, өзін Мәхди Мұхаммед Ахмадтың мұрагері деп жариялаған Халифа Абдаллахи ибн Мұхаммед басқарған Судандық дервиш әскерлерін жеңді, ол Мысырды жаулап алуға және Осман империясын елден қууға серт берген болатын. Кітаптың алғашқы, екі томдық нұсқасында Черчилльдің соғыс кезінде британдық армия офицері ретінде алған тәжірибесі мен соғыстың жүргізілуіне қатысты ой-пікірлері қамтылған. "Өзен соғысы" Черчилльдің "Малаканд далалық әскерінің тарихынан" кейін жарық көрген екінші кітабы. 1899 жылы жарық көрген кітап екі томнан тұрып, 1000-нан астам беттен құралған. Кейіннен "Өзен соғысы" 1902 жылы бір томдық нұсқаға қысқартылды.
The River War: An Historical Account of the Reconquest of the Soudan (1899), by Winston Churchill, is a history of the conquest of the Sudan between 1896 and 1899 by Anglo Egyptian forces led by Lord Kitchener. He defeated the Sudanese Dervish forces, led by Khalifa Abdallahi ibn Muhammad, heir to the self proclaimed Mahdi Muhammad Ahmad, who had vowed to conquer Egypt and drive out the Ottomans. The first, two volume, edition includes accounts of Churchill's own experiences as a British Army officer during the war, and his views on its conduct. The River War was Churchill's second published book after The Story of the Malakand Field Force, and originally filled two volumes with over 1,000 pages in 1899. The River War was subsequently abridged to one volume in 1902.
Өмірбаян
Суданда соғыс жүріп жатқанын білген Черчилль, оған қатысуға бекінді. Ол мұнда жалғыз емес еді, себебі бейбіт кезеңде көптеген британдық офицерлер мансабын дамыту үшін жауынгерлік тәжірибе алғысы келді. Черчилль өзінің мансабын әскери қызметте көрмей, соғыстар туралы жазуды бастаған және жаңа науқанды суреттеуді қалаған. Алдымен ол Үндістандағы полкінен соғысқа қатысқан 21-ші лансерлерге ауысуға тырысты. Бұл өтініш Соғыс министрлігі тарапынан мақұлданды, бірақ Судандағы британдық күштердің қолбасшысы генерал Китченер қабылдамады. Содан кейін Черчилль Ұлыбританияға қайтып, Китченерге рұқсат алу үшін достары мен туыстарының көмегіне жүгінді. Бұл тілектері премьер-министр лорд Солсбери аралассан да орындалмады. Ақырында анасының досы леди Жун оған көмектесті; ол Англиядағы полк тағайындамаларына жауапты Ат гвардиясының генерал-адъютанты сэр Эвелин Вудқа жүгінді. Нәтижесінде, 24 шілдеде 1898 жылы қайтыс болған офицердің орнына ол екі күн ішінде лансерлер құрамына енгізілді. 5 тамызда ол Луксорда болды, ал 24 тамызда полк Атбарадан Махди күштеріне шабуыл жасау үшін жолға шықты. Лондоннан кетер алдында Черчилль "Morning Post" газеті үшін соғыс туралы репортаждар жазуға шарт жасасты. Ол газетте 1898 жылдың 23 қыркүйегі мен 8 қазаны аралығында жарық көрген 15 мақала жазды, олардың әрқайсысы үшін 15 фунт стерлинг (1898 жылғы 15,0 фунт стерлинг қазіргі шақта <есептелген сомаға> тең) төленді. Бұл сапар шығындарын өтеуге көмектесті, өйткені Соғыс министрлігі оларды қарсы алудан бас тартып, сондай-ақ оның қаза тағу немесе жарақат алу жағдайында жауапкершіліктен де бас тартты. "The Times" газеті соғысты жарыққа шығарған екі тілшіге ие болды, олардың бірі қаза тапты, екіншісі жараланды. Черчилль осы газет үшін де мақала жазды, бірақ Китченер оның жариялануына келіспеді. Омдурман шайқасынан кейін лансерлерге басқа міндеттерге оралуға бұйрық берілді, сондықтан Черчилльдің соғыстағы жеке тәжірибесі осымен аяқталды. Омдурман Халифа Абдуллахидан алынғанмен, ол қашып кетіп, оның әскерінің соңғы жеңілісінде бір жылдан кейін өлтірілгені анықталды. Кейінірек, қатысушылардың көптегені Бірінші дүниежүзілік соғыста маңызды рөл атқарды. Черчилль мен Китченерден басқа, капитан Дуглас Хейг пен Генри Роулинсон соғыста генерал болды, ал лейтенант Дэвид Битти, сол кезде Нілдегі канонерлік кемеге қолбасшылық етіп, адмирал атанды және Ұлыбританияның Жеңіл флотқа басшылық етті. Черчилль үш айға Үндістанға оралғаннан кейін, демалысын аяқтау үшін Англияға қайтып, содан кейін армиядан кетіп қалды. Черчилльдің жазбаларының тікелей нәтижесі ретінде әскери қызметтегі офицерлердің соғыс тілшісі ретінде жұмыс істеуіне тыйым салынды. Бұл оның армиядан кетуіне де ықпал етті, өйткені оның жазудан түскен табысы үш жылдық әскери қызметі үшін алған жалақысынан бес есе көп болды. Үндістанда Черчилль вице-король лорд Керзонмен кездесті, ол сегіз жыл бұрын "Парсы және парсы мәселесі" тарихын жазған еді. Ол Судан туралы барлық қолжетімді ақпаратты зерттеді. Отанына қайтар жолда ол екі аптаға Мысырға тоқтады, сол кезде египеттік үкіметті басқарған лорд Кромермен кездесті. Кромер мәтінді қарап, ұсыныстар мен түзетулер енгізді, әсіресе Махди күштерінің қолынан он төрт жыл бұрын қаза тапқан генерал Гордонды халыққа батыр ретінде көрсетуді азайтуға тырысты. Қайырда ол Судан туралы еңбек жазған Слатин Пашамен, Китченер штабының барлау басшысы сэр Реджинальд Уингейтпен, Мысыр арқылы теміржол құрылысына жауапты Эдуард Жируардпен және осы іске қатысқан басқа да адамдармен сөйлесті. Жерортай теңізі арқылы үйге қайтып келе жатқан Черчилльдің жолаушысы Джордж Уоррингтон Стивенс болды, ол "Daily Telegraph" газетінде жұмыс істейтін соғыс тілшісі еді. Олар бұрын бірнеше рет кездескен, және Черчилль оны да қолжазбаны оқуға сұрады. Оның ұсынысы, Черчилльдің пікірлерінің дұрыстығына қарамастан, оқырманды жалықтыруы мүмкін философиялық тереңдікті азайту болды.
Мазмұны
Кітап соғыстың алғы тарихын, Жоғарғы Нилдің Мысырмен байланысын, Хартум қоршауы кезінде генерал Чарльз Джордж Гордонның қазасын, Англиядағы саяси реакцияны және Китченердің соғысқа жасаған күрделі дайындықтарын көркем тілмен суреттейді. Суданда болғанда Черчилль Омдурман шайқасына қатысты. Черчилль телеграф, теміржол және жаңа қару-жарақтарды пайдалану арқылы соғыстың механикаландырылуы туралы кеңінен ой бөліседі.
1902 жылы қысқартылған, бір томдық басылым
1902 жылы Черчилль парламент мүшесі болды. Кітаптың кейбір бөлімдерін, әсіресе ондағы кейбір тұлғалар туралы пікірлерді алып тастау қажет деп есептелді. Кітап бір томдық болып қайта шығарылғанда үштен бір бөлігі жойылды. Жойылып қалған мазмұнның көп бөлігі Черчилльдің өзінің тәжірибесін баяндаған бөлімдерінен тұрды, ол басқа да еңбектерінде де, мысалы, "Малаканд дала күштерінің тарихы" сияқты шығармаларында да осылай жасаған. Бұл өзгеріс кітаптың қайта қаралып жазылған нұсқасын оның бастапқы түрінен және басқа шығармаларынан ерекшелендірді. Сонымен қатар, соғыстың этикасы, Черчилльдің оқиғаларға қатысты жеке пікірлері мен исламды бағалау туралы талқылаулар да алып тасталды. Қайта қаралып жазылған кітап соғыстың сенімді тарихы ретінде танылды. ХХ ғасырда кітаптың қысқартылған нұсқалары көп рет жарық көрді, олардың арасындағы алып тастаулар да көбейді. 2021 жылдың сәуір айында профессор Джеймс В. Мюллер редакциялап, түсіндірмелер қосып шығарған кітаптың түпкілікті, екі томдық түпнұсқасы қайта жарық көрді.
Қазіргі заманғы саяси қолдану
2013 жылдың мамыр айында АҚШ-та Миссури штатының өкілі Рик Стрим өз палатасындағы GOP әріптестеріне электрондық хат жазып жіберді. Сэм Левин бұл электрондық хатты "ерекше" деп сипаттады, ал өкіл Стрим "Исламның қауіптілігі" туралы айта келіп, Черчилльдің даулы мәлімдемелерін келтірді. Сондай-ақ 2013 жылдың мамыр айында Уинстон-Салем журналында журналист Кал Томас жазған мақала жарияланды, онда ол Ұлыбритания премьер-министрі Дэвид Кэмеронды Лондонда британдық әскери қызметкері өлтірілгеннен кейінгі реакциясы үшін сынап, оны Уинстон Черчилльдің Исламға қатысты пікірлеріне назар аударуға шақырды, оның кейбіреулері "Өзен соғысы" атты кітабында жазылған. 2014 жылдың сәуір айында, "Liberty GB" партиясының төрағасы Пол Уэстон Гилдхоллдың сатыларында тұрып, кітаптан үзінділерді оқығаны үшін және тарап кет деген бұйрыққа бағынбағаны үшін Гэмпширдегі Винчестер қаласында тұтқындалды. 2014 жылдың мамыр айында Еуропалық сайлауға үміткер болған Уэстон Черчилльдің кітабынан Ислам мәдениетін сынға толы тұрғыда сипаттаған бөлімді келтірді.
Қазіргі сын
Иоганн Хари өзінің "Ең жақсы сағаты емес: Уинстон Черчилльдің қараңғы жағы" атты еңбегінде Уинстон Черчилльдің көзқарастарын сынады. Автор сонымен қатар Ричард Тойдің "Черчилль империясы" еңбегінің маңыздылығын атап өтті. "Уинстонның соғысы" кітабында Макс Хейстингс былай дейді: "Черчилльдің Британ империясы мен оның халқына деген көзқарасы Америка президенті [Фрэнклин Рузвельт] мен салыстырғанда, тіпті сол заманғы стандарттар бойынша да, жетілмеген еді." Пол Рае "Өзен соғысын" оқу "Ұлы демократиялар әлемнің әртүрлі бұрыштарында – Арабия түбегі, Кавказ, Африка мүйізі, Балқан, Орталық Африка, Магриб және Кариб бассейндері сияқты – әлеуметтік, діни және тайпалық бәсекелестіктерге толы ұсақ, жағымсыз қақтығыстарға жауап беруге шақырылатын шаққа өте қолайлы" дейді. Оның пікірінше, "Өзен соғысынан" басқа біздің назарымызға лайық тарихи еңбек жоқ."