Кіріспе

Маорилердің көшіп-қону кемесі

Арава – Жаңа Зеландияны қоныстандырған көші-қон кезеңдерінде қолданылған, маори дәстүріндегі үлкен, мұхитты кезіп жүретін кемелердің бірі. Роторуа және Бай-Оф-Пленти аймақтарындағы Те-Арава конфедерациясына біріккен маори івилері мен хапулары өз тегін осы кеменің адамдарынан шығарады.

Өмірбаян

Те Араваның ата-бабалары Раиатеа аралының Нгати Охомаранги тайпасынан болған. Олар мен Уэнуку арасында болған шайқаста өздерінің Вакатуриясы қаза тапқаннан кейін, Тама те Капуа Жаңа Зеландия аралдарына саяхатқа капитандық етуге уәде берді, бұл аралдарды Тавириранги каноэінің Нгахуе ашқан болатын.

Қайық құрылысы

Рата, Вахиероа, Нгахуэ және Парата есімді төрт адам үлкен ағашты кесіп, одан уака жасады, ол кейін Арава деп аталды. "Hauhau te rangi" және "Tuutauru" (Нгахуэ әкелген Жаңа Зеландия жасыл тасынан жасалған) – бұл уақытты көп алатын және күшті еңбекке жұмсалған жұмыстарда қолданылған балталар болды. Жұмыс аяқталғаннан кейін, уакаға Тама те капуаның атасы Атуа матаның құрметіне Ngā rākau kotahi puu a Atua Matua (сондай-ақ Ngā rākau maatahi puu a Atua Matua, немесе әлдеқайда қарапайым Ngā rākau rua a Atuamatua – Атуаматua-ның екі діңгегі) деген ат берілді.

Аотеароаға саяхат

Жаңа Зеландияға сапар кезінде Тама те капуа Кеароаға құштарлық таныта бастады. Ңгаторо и Ранги мұны байқап, түнде палубада жүргенде әйелін күзетті. Ол бір шетін оның шашына байлап, екінші шетін қолына ұстады. Бірақ Тама те капуа Кеароаның шашынан арқанды шешіп, оны төсекке бекітіп, онымен қарым-қатынас жасады, мұны бірнеше түн бойы қайталап тұрды. Бір түні Ңгаторо и Ранги оны іс жүзінде ұстап алғалы жаздады, бірақ қашып құтылып, асығысқандықтан арқанды ұмытып кетті. Ңгаторо и Ранги арқанды тауып, Тама те капуаның Кеароамен бірге болғанын түсінді. Ол кек алу үшін "Те Паратаның жұтынуы" деп аталатын үлкен су айналымын (водоворот) көтерді. Каноэдегілердің бәрімен бірге кеме жоғалып кетуге айналды, бірақ Ңгаторо и Ранги аянып, теңізді тыныштандырды. Осы оқиғалар кезінде каноэдегі барлық кумаралар теңізге құлап кетті, тек Уакаотиранги ұстаған кішкентай кенедегі бірнешеуі ғана сақталды. Теңіз тынышталғаннан кейін суда акула (арава деп аталады) көрінді. Ңгаторо и Ранги каноэге Те Арава деген ат берді, содан кейін бұл акула каноэні Аотеароаға сүйемелдеп алып келіп, қорғаушы (кай тиаки) рөлін атқарды. Те Арава каноэсі жаңа Зеландияға оқиғасыз жетті, соңынан Уангапараоаға тоқтады, онда ашкөздік пен пухутукава гүлдерінің әдемілігіне бауырсақ бас киімдері тасталып кетті. Құрлыққа шыққанда, жағаға шыққан китке иелік ету үшін Таинуи каноэсінің мүшелерімен дау болды. Тама те капуа тағы да алдау арқылы китке ие болды, Тайнуидің заңды талабына қарамастан. Содан кейін каноэ жағалау бойымен солтүстікке қарай Коромандель түбегіне бет алды, онда Тама те капуа алғаш рет Моэхау тауын көрді, кейін ол сол жерде қоныстанды. Тағы оңтүстікке бет бұрған каноэ ақырында Макетуде тоқтады, онда ол жағаға шығып, бірнеше жылдан кейін Таранакидің Рауматиі оны өртеп жібергенше тұрды. Аравамен Жаңа Зеландияға әкелінген заттардың арасында, Уакаотиранги сақтап қалған кумарадан басқа, Ңгаторо и Ранги Те Поито о те Купенга а Тарамаинуку аралында қалдырған тапу кохату (тас) болды. Бұл тас Арава халқын және олардың ұрпақтарын жамандықтан қорғау үшін мауриді сақтап тұрды. Сонымен қатар, каноэ екі құдайды алып келді, біреуі - Итупаоа, ол тапа матасымен бейнеленген, ал екіншісі - қазір Роторуа көліндегі Мокоиа аралында жерленген тас мүсіні.