Кіріспе

Кения үкіметіндегі институционалдық сыбайлас жемқорлық тарихы президент Жомо Кениатта заманынан басталып, Даниэль Арап Моидің KANU, Муаи Кибакидің PNU үкіметтері арқылы жалғасты. Президент Ухуру Кениаттаның «Жубилей» партиясы және қазіргі Уильям Рутоның «Кения Кванза» әкімшілігі де ауқымды жемқорлық оқиғаларымен бетпе-бет келді. Transparency International ұйымының 2023 жылғы Сыбайлас жемқорлықты қабылдау индексінде Кения 0-ден («өте сыбайлас жемқор») 100-ге («өте таза») дейінгі шкалада 31 ұпай жинады. Индекс бойынша рейтингте Кения 180 елдің ішінде 126-шы орынды иеленді, ал бірінші орын алған елдің мемлекеттік секторы ең адал деп есептеледі. Әлемдік көрсеткіштермен салыстырғанда, ең жоғары көрсеткіш 90 (1-орын), ал ең төменгі көрсеткіш 11 (180-орын) болды. Аймақтық көрсеткіштермен салыстырғанда, Африка елдерінің орташа көрсеткіші 33-ті құрады. Сахара аймалынан оңтүстікке қарай орналасқан Африкадағы ең жоғары көрсеткіш 71, ал ең төменгі көрсеткіш 11 болды. Кениядағы қала тұрғындары беріп отырған параның көп бөлігі шағын болғанымен, ірі сомалар да кездеседі – 50,000 KSh (€297.59, US$324.89) астам паралардың үлесі жалпы соманың 41% құрайды. Сонымен қатар, ірі масштабтағы жемқорлық та бар, соңғы екі билік өкілі де осыған қатысқандары үшін сынға ұшырады. Нарықтық реформаларға қарамастан, бірнеше бизнес-сараптамалар бизнес айналымындағы жемқорлықтың әлі де кең таралғанын және компаниялардың Кенияда «істі аяқтау» үшін пара мен ресми емес төлемдерді жиі талап ететінін көрсетіп тұр, бұл Кенияда бизнес жүргізу құнының өсуіне әкеп соқты. Дүниежүзілік банктың 2019 жылғы «Бизнес жүргізудің жеңілдігі» индексінде ел 190 экономиканың ішінде 56-шы орында тұр. Кенияның мемлекеттік сатып алу секторында кең таралған жемқорлық бар, бұл мемлекеттік қызметтегі жемқорлықтың басты түрі және барлық ірі жемқорлық оқиғаларының ортасында. Кенияда бизнес операцияларын және мәмілелерді жеңілдету үшін делдалдарды пайдалану кең таралған, бұл компаниялар үшін, әсіресе нарыққа кіру және бизнес құру кезеңінде тәуекел тудырады. Оң дамуларға қарамастан, Кенияның Сыбайлас жемқорлыққа қарсы комиссиясы (KACC) таратылып, 2011 жылдың 5 қыркүйегінде жаңадан құрылған Этика және Сыбайлас жемқорлыққа қарсы комиссия (EACC) оны алмастырды. Байқаушылар жаңа агенттікті сыртқы әсерге бейім деп сипаттайды. Саяхаттарға сәйкес, Кенияда пара беру және туыстық қатынас жемқорлықтың ең көп таралған түрлері болып табылады. 2019 жылдың 22 шілдесінде Кенияның қаржы министрі Генри Ротич жемқорлық үшін тұтқындалған елдің алғашқы министрі болды. Бұл мемлекеттік қудалау директоры Ноордин Хаджидің Ротич пен оның бас хатшысы Камау Тхугге және басқа да жоғары лауазымды мемлекеттік қызметкерлерді миллиардтаған шиллингтік Ароро және Кимварер су тоғандарының жанжалы бойынша тұтқындап, соттауға бұйрық беруінен кейін болды. 2017 жылы АҚШ үкіметі Денсаулық сақтау министрлігіндегі кең таралған жемқорлықтан Кенияға медициналық көмек көрсетуді тоқтатты. USAID сыбайлас жемқорлық пен нашар есептік рәсімдерге байланысты Министрліктің бірқатар бөлімдері жүзеге асыратын іс-шараларға 21 миллион долларлық қаржыны тоқтатты.

1990 жылға дейін

Кениядағы алғашқы сыбайлас жемқорлық оқиғасы 1965 жылғы Нгеи жүгері дабылы деп кеңінен танылады. Пол Нгеи, тәуелсіздік жолындағы батыр және сол кездегі Маркетинг және Кооперативтер министрі, ұлттық жүгері тапшылығына әкеп соққан жүгері дабылына қатысты. Тәуелсіз Кенияда алғаш құрылған Жүгері жөніндегі тергеу комиссиясы Нгеидің әйелі Эмманың өзінің «Эмма Сторес» (Kangundo-дағы «Uhuru Millers») бизнесіне артықшылықты жағдай жасалғанын анықтады. Ол шаруалардан тікелей жүгері сатып алып, бұл сол кезде заңсыз болды. 1986-1991 жылдар аралығында Түрквел су электр станциясының құрылысы сыбайлас жемқорлыққа толы болды. Бөгет ақырында бағасы үш есеге артты, қаражат екі есеге ұлғайды және қуатының төмен деңгейінде энергия өндірді.

Түрквел бөгетінің дабылы

Турквелл шатқалының су электр станциясы жобасы 1986 жылы басталып, 1991 жылы француздық Spie Batignolles компаниясымен аяқталды. Бөгет құрылысы – 80-ші жылдардың соңы мен 90-шы жылдардың басында бұрынғы президент Моидың басшылығымен жүргізілген даулы жобалардың бірі. Бұқаралық ақпарат құралдарының хабарлауынша, жоба бағалау мәселелері, экологиялық сараптама мен техникалық-экономикалық негіздемелердің жоқтығы және ашық тендер процедурасын өткізбеу арқасында француз компаниясына келісімшарт берілгені туралы айыптаулармен толы болды. 1986 жылы Еуропалық комиссияның Кениядағы өкілі Ахим Крац Financial Times газетіне құпия хат жолдап, Кенияның ашық тендер өткізбеуі үкіметке құнының екі еседен астам төленуіне әкелді деп мәлімдеді. Бөгетке қатысты жемқорлыққа байланысты айыптаулар сол кездегі энергетика министрі Николас Бивот пен қаржы министрі Джордж Сайтотиге тағылды. Олар француз компаниясын өздерінің пайдасы үшін, яғни пара алу үшін таңдап алды деген күдік туды. 2000 жылы үкіметтің тұрақты хатшысы, министрлер кабинетінің хатшысы және мемлекеттік қызмет басшысы доктор Ричард Лики Турквел бөгетінің құжаттарын жария етіп, оларды көпшілікке қолжетімді етті. Жобаға қатысты жемқорлық туралы айыптауларды жоққа шығаратын ақпарат, соның ішінде ашық тендер процедурасының болмауы, 2000 жылғы 8 маусымдағы парламенттік мәжілістер протоколында (Hansard) жарияланды. 1999 жылы қайтыс болған президент Мои доктор Ликиді мемлекеттік қызметті басқаруға тағайындап, жемқорлықпен күресу және мемлекеттік компанияларды жекешелендіруге көмектесуді тапсырды, бірақ Лики 2001 жылы қызметтен кетті. 2002 жылғы наурызда 1999 жылғы №2143 жоғары сот ісі бойынша Николас Бивот "People's Daily Newspaper" газетін қорлау үшін сотқа шақырып, газет оны француз фирмасымен келісімшартты заңды процедураны бұзып беру үшін сөз байласты деп жазғаны үшін шағымданды. Судья Алуч оған 10 миллион теңге өтемақы төледі.

1990 - 1999 жылдар

Ең ұзаққа созылған жанжал – Голденберг жанжалы, онда Кения үкіметі алтын экспортын субсидиялап, экспорттаушыларға Кения шиллингтерінде (KSh) шетел валютасымен тапқан табыстарынан 35%-ға артық төлеген. Бұл жағдайда алтын Конгодан контрабанда арқылы әкелінген. Голденберг жанжалы Кенияның жылдық ЖІӨ-сінің 10%-дан астам құнына тең келді. Сонымен қатар, Оңтүстік Африкада вертолеттерді күту бойынша 360 миллион KSh шарт жасалған. Әскери шенеуніктер бұл шарттың тым әсте болғанын және вертолеттерді жергілікті жерде күтуге болатынын мәлімдеген. Кения Әуе Күштері (KAF) Оңтүстік Африканың Denel Aviation фирмасында тіркелген, құйрық нөмірі 418 болатын Puma тікұшақтарын күту үшін 108 миллион KSh бастапқы төлем ретінде жұмсады.

20002009 жыл

2003 жылы олардың қарауындағы қарудың жемқорлыққа байланысты дұрыс пайдаланылмауы салдарынан 600 КПР (Кения полиция резерві) Тана өзенінде қарудан айырылды, ал 2004 жылдың 18 сәуірінен бастап Кенияның көптеген қалалық аймақтарында таратылды. Олардың арасында офицерлер ұлттық қауіпсіздікті қорғаудың орнына оған қауіп төндірді деген себептер де болды. Кейбір аймақтарда полиция бөлімдерін басқаратын офицерлер, оларға қару-жарақ, оқ-дәрі және рациялар берілгеніне қарамастан, қанша адамы бар екенін білмеді. 2003 жылы әскерилер Чехиядан жаңа истребительдер сатып алу жоспары бойынша екіге бөлінді. Шаманлал Камани "Камсонс Моторс" арқылы келісімшартқа қатысты. Кампсонс 1990 жылдардың ортасында полиция департаментіне Mahindra Jeep-терді жеткізу үшін тендер ұсынды, әрқайсысы шамамен 1 миллион KSh (13 000 АҚШ доллары) құнымен, бұл кезде көрме залдары клиенттерден бағаның алтыдан бір бөлігін алған. Көліктер мемлекеттік мекемеге сатып алынғандықтан, олар кеден салығынан босатылды. Бірнеше жыл бойы импортталған 1000-нан астам бірліктің көп бөлігі қазіргі таңда қызметте жоқ. Каманилер сондай-ақ қылмыстық-сот сараптамалық зертханасын салу туралы келісімге де қатысты. 2004 жылдың 7 маусымында 4,7 миллион доллар қайтарылып жіберілді. Төлем қылмыстық тергеу департаментінің сот-медициналық зертханасына төленген ақшаны қайтару болды. Тағы 5,2 миллион евро полиция күштерін компьютерлендіру және Infotalent Systems Private Limited компаниясы арқылы Найробиде тыңдау камераларын орнатуды көздеген E cop жобасына төленді. Үкімет паспорт басып шығару жүйесін алмастыруды көздегендіктен, бұл жағдай жемқорлыққа жол ашты. Бұл мәміле бастапқыда Париждегі Франсуа Шарль Обертурден (Visa және MasterCard жеткізушісі) 6 миллион евроға бағаланған, бірақ 30 миллион евроға британдық Anglo Leasing and Finance Company Limited компаниясына берілді, ол осы жұмысты сол француз компаниясына тапсыратын болар еді. Бәсекелес тендер болмауына қарамастан, Anglo Leasing компаниясына 600 000 фунт стерлингтен астам "міндеттеме алымы" төленді. Anglo Leasing агенті Ливерпульдегі Saagar Associates компаниясы, оның иесі Мои режимімен тығыз байланыста болған әйел. Компанияның деректері бойынша Saagar Associates компаниясына 47 жастағы кениялық әйел Судха Рупарелл иелік етеді. Рупарелл – Мои режимі кезінде жоғары лауазымды шенеуніктермен тығыз байланыста болған бизнес отбасының миллионер патриархы Шаманлал Каманидің қызы. Anglo Leasing компаниясы 2004 жылдың 17 мамырында Schroeder & Co Bank AG (Швейцария) арқылы 956 700 евроны қайтарып берді. Көлік құралдарының ішінде 57 Mercedes Benz, сондай-ақ Land Cruisers, Mitsubishi Pajeros, Range Rovers, Nissan Terranos және Nissan Patrols бар. Бұл сома 2003/04 қаржы жылында үкімет малярияны бақылауға жұмсаған қаражаттан әлдеқайда көп болды – "Кенияда ауру мен өлім-жітімнің басты себебі", - деп хабарлайды есеп. 2006 жылдың ақпан айының соңында The Standard газеті президент Мвай Кибаки мен оппозиция жетекшісі Калонзо Мусюканың құпия кездесулер өткізгенін жариялады. 2 наурызда жергілікті уақыт бойынша сағат 1-де (1 наурыздағы 22:00 UTC) АК-47 қарулы бетперделі адамдар The Standard және оның телеарнасы KTN редакцияларына шабуыл жасады. Олар қызметкерлерді тепкілеп, ұрып-соғып, компьютерлер мен хабар тарату құралдарын алып кетіп, газеттің 2 наурыздағы басылымының барлық даналарын өртеп, баспаханаларды бүлдірді. KTN-де электр қуатын өшіріп, станцияны эфирден шығарды. Бастапқыда Кенияның ақпарат министрі рейд туралы ештеңе білмейтінін мәлімдеген, бірақ кейіннен бұл үшін Кения полициясы жауапты екені анықталды. Ішкі қауіпсіздік министрлігі кейіннен бұл оқиғаның мемлекеттік қауіпсіздікті сақтау үшін жасалғанын мәлімдеді. "Жыланды қоздырсаң, шағылуға дайын болуың керек", - деді Джон Мичуки. "Стандарттың" үш журналисі сын мақаласы жарияланғаннан кейін тұтқындалып, әлі күнге дейін айып тағылмай ұсталуда. Оқиғада екі армян бизнесменінің де тақырыбы көтерілді. Олар алтын тізбектер, сағаттар мен жүзіктерді жақсы көретіндіктен, оппозиция олардың шабуылға жетекшілік еткенін және Кибаки үкіметімен байланыста болғанын айтады. 2006 жылдың қарашасында үкімет 2004 жылдан бері хабарлағандар хабарлаған, ақшаны жылыстау және салықтан жалтаруды қамтитын 1,5 млрд долларлық банктік алаяқтыққа қатысты әрекет жасамағаны үшін айыпталды. Тергеушілер бұл сома Кенияның ұлттық табысының 10%-ын құрайды деп санайды. Жақындағы аудиторлық есепте операциялардың ауқымы "Кения экономикасының тұрақтылығына қауіп төндіреді" делінген. 2006 жылдың қарашасында британдық Сыртқы істер министрі Ким Хауэллс Кениядағы жемқорлықтың Ұлыбританияның есірткі саудасы мен терроризмге қатысу тәуекелін арттыратынын ескертті. "Адамдарды сатып алуға болады, Момбаса портында жұмыс істейтін адамнан бастап үкіметке дейін. Бұл әлсіздік есірткі саудагерлері және, мүмкін, террористер тарапынан да мойындалды", - деді Хауэллс BBC тілшісіне. 2007 жылдың 31 тамызында The Guardian газеті күнінің алдыңғы бетінде бұрынғы кениялық көшбасшы Даниель арап Мои мен оның жақындары тарапынан Кениядан 1 миллиард фунт стерлингтен астам ақша шығарылғаны туралы мақала жариялады. The Guardian бұл ақпаратты WikiLeaks-тің "Президент Мои кезінде Кенияны тонау" мақаласынан алды және 2004 жылы Кибаки үкіметі үшін Мои билігі кезінде ұрланған ақшаны қайтару үшін дайындалған құпия тергеу құжатының ("Кролл есебі") талдауынан алды. 2007 жылдың 6 қыркүйегінде парламент Сыбайлас жемқорлыққа қарсы күрес комиссиясының тергеуін 2003 жылдың мамырына дейін жасалған қылмыстармен шектеуге бағытталған Заңнамалық актілерді (Әртүрлі түзетулер) туралы заңды қабылдады, бұл Goldenberg және Anglo Leasing жемқорлықтары және басқа да маңызды істерді қамтыды. Бұл қадам сыбайлас жемқорлыққа қарсы күресшілер тарапынан айыпталды; Transparency International Kenya бөлімінің бұрынғы бас директоры Мвалиму Мати "үлкен жемқорлық үкіметті және 2002 жылы сайланған парламентті жұтып қойды" деп мәлімдеді. Бұл қадамға байланысты халықтың наразылығына жауап ретінде президент Кибаки заңға вето қоятынын мәлімдеді. 2007 жылдың қыркүйегінде WikiLeaks Egerton университетінде 500 миллион KSh сомасындағы жалақы алаяқтығы және одан кейінгі жасыру туралы құжаттарды жариялады, қазіргі таңда Жоғарғы соттағы сот процесінің нысаны болып табылады. 2008 жылдың маусымында Grand Regency жанжалы болды, онда Кенияның Орталық банкі Найробидегі сәнді қонақүйді ливиялық инвесторлардың тобына бағаланған нарықтық құннан 4 миллиард KSh-тан (шамамен 60 миллион АҚШ доллары) арзанға сатқан деген күдік туды. Қаржы министрі Амос Кимуня сату келісімдерін жүргізді және кениялық парламенттің дерлік бірауыздан қабылдаған резолюциясымен айыпталып, бірақ оның айыптауларды жоққа шығарды. Бұл Safaricom IPO-сынан кейін болды, оған Кимуня қадағалау жасады, ол сатудың орындалуындағы мүмкін жемқорлық үшін мақталып, сыналып та келді. Safaricom Кениядағы ең ірі ұялы телефон операторы болып табылады және көптеген жылдар бойына үкіметтік монополияға ие болды. Кения үкіметі Safaricom-дағы 50% үлесін IPO арқылы сатты. 2009 жылдың қаңтарында импортталған жүгерінің сатылуына байланысты жанжал жария болды. 2009 жылғы Triton Oil жанжалы Кения Pipeline Company (KPC) қаржыландырушыларды хабардар етусіз мұнайды рұқсатсыз шығаруы туралы хабарлады.

2010 жылдан қазіргі уақытқа дейін

2012 жылдың қазан айында Сыртқы істер министрлігінің жоғары лауазымды шенеуніктерi Жапония ұсынған жердi қабылдамағаны туралы мәлiметтер пайда болды, бұл елге 1,1 млрд теңге шығыннан сақтауға мүмкiндiк беретiн едi. Осы оқиға сол кездегi Сыртқы iстер министрi Мозес Ветангуланың отставкаға кетуiне әкелді. 2010 жылдың қазан айында Қорғаныс министрлiгi Кения Қарулы Күштерiнiң жоғары лауазымды шенеуніктерiнiң Оңтүстiк Африкалық OTT Technologies (Pty) Ltd компаниясынан 1,6 млрд теңгелiк бронетранспорттық құралдарды сатып алуда пара алуға қатысқандығын анықтады. Қорғаныс министрi Юсуф Хаджи 2011 жылдың қаңтар айында OTT Technologies (Pty) Ltd компаниясынан пара алуда айыпталған бiрнеше жоғары лауазымды шенеуніктердi зейнеткерлікке шығарды, ал мәселе Парламентте қосымша тергеуге жiберiлдi. 2012 жылғы қыркүйекте Қорғаныс және Сыртқы қатынастар жөніндегі департаменттік комитеттiң Әскери жаңғырту бағдарламалары жөніндегі есебінде PUMA M26 бронетранспорттық құралдарды заңсыз сатып алу 2005 жылғы Мемлекеттiк сатып алу туралы заңның бiрнеше тармақтарын бұзғаны, OTT Technologies (Pty) Ltd компаниясының Кениядағы бизнес серiктестерi АҚШ үкiметi тарапынан халықаралық қылмыс пен есiрткi тасымалына қатысы бар деп танылғаны және OTT Technologies (Pty) Ltd компаниясына Кения үкiметiмен кез келген бизнес жүргiзуiне тыйым салу ұсынылғаны анықталды. 2014 жылы Мозамбик үкiметi осы компанияны Африкаға тасымалдау кезінде салық және экспорттық бақылау шараларын бұзуда айыптады, бронетранспорттық құралдар Мозамбик арқылы Африкаға бағытталған едi. 2018 жылы Кенияда iрi жемқорлық оқиғалары болды. Ел Ұлттық жастар қызметi, Кения құбыр желісі компаниясы, Ұлттық астық-шаруашылық басқармасы, Ұлттық денсаулық сақтау қоры (NHIF) және Жерлер министрлiгiндегi жер мәмiлелерi сияқты маңызды мемлекеттiк ведомстволарда пара алудың салдарынан 13 млрд теңгеден астам шығынға ұшырады. Ұлттық жер комиссиясының төрағасы Мохаммед Абдалла Свазури және Кения теміржол корпорациясының басқарушы директоры Атанас Кариуки Маина 3 млрд долларлық Найроби-Момбаса теміржолы жобасы бойынша жер бөлуде сыбайлас жемқорлыққа қатысқандығы айыбымен тұтқындалған 18 шенеунік, кәсiпкер және компанияның арасында болды. 2019 жылдың ақпан айында Жерлер министрлiгi, жерлер жөнiндегi министр Фарида Кароний басқаруымен, салық төлеушiлердiң 20 млрд теңгесiнiң жоғалуын есепке ала алмады. Осы оқиға туралы толық мәлiметтер ел Бас аудиторi Эдвард Оуко бердi. Жемқорлық ісі Кения мемлекетiн тазалауға 19 млрд теңге шығынға әкелді. Оқиғаға үкiметтiң жоғары лауазымды шенеуніктерi, сол кездегi қазынашылық министрi Генри Ротич және тағы 28 адам қатысты. 2019 жылдың 6 желтоқсанында Найроби қаласының әкiмi Майк Мбуви Сонко көптеген жемқорлық айыбы бойынша тұтқындалды. 2020 жылдың 11 тамызында Найроби қалалық әсссемблеясының спикерi Беатрис Елачи отставкаға кеттi. 2020 жылдың 21 желтоқсанында жаңадан сайланған Найроби қалалық әсссемблеясының спикерi Бенсон Мутура Сонко импичментке ұшырап, қызметтен алынғаннан кейiн төрт күннен кейiн Найроби қаласының әкiмi мiндетін атқарушы болып ант бердi. Мутураның әкiм мiндетін атқару мерзiмi кем дегенде 60 күнге созылса, Найробиде әкiм орынбасары болмады. 2020 жылдың 9 желтоқсанында Кения жаңалықтар агенттiгi Ұлттық жемқорлыққа қарсы күрес басқару комитетi (NACCSC) Кения үкiметiнiң, соның iшiнде президент Кеняттаның құрамындағы, қылмысқа қарсы күрес агенттiктерiмен ынтымақтастығын күшейту үрдiсiнде екенiн растады. Топтың құрамында Ұлттық үкiметтiк әкiмшiлiк қызметкерлерi (NGAO) Сыбайлас жемқорлыққа қарсы азаматтық бақылау комитетiн (CACCOC) қолдау мақсатында болды.

COVID-19 бойынша қаражат

2020 жылдың тамызында Кениядағы белсенділер ел бойынша наразылық акцияларына шығып, бұқаралық ақпарат құралдарында қаражаттың дұрыс пайдаланылмағаны туралы хабарлар тарағаннан кейін, үкіметтен барлық COVID-19 қаражатының толық есеп беруін талап етті. Narc партиясының жетекшісі және адам құқықтарын қорғаушы Марта Каруа президент Кенияттаның үкіметіне барлық көздерден – несиелер, гранттар, қайырымдастықтар және жергілікті және халықаралық деңгейдегі ақшалай және заттай көмектерден түскен қаражатты толық жариялауды және есеп беруді талап еткен алғашқы саяси лидер болды. Этика және сыбайлас жемқорлыққа қарсы комиссия Кения медициналық жабдықтау агенттігінде (KEMSA) болған сатып алудағы күдікті жемқорлықты тергеп жатыр.

Аррор және Кимварер бөгеттерінің жанжалдары

Аррор және Кимварер бөгеттеріне қатысты жанжалдар бұрынғы президент Ухуру Кениатта мен оның орынбасары Уильям Рутоның (қазіргі президент) үкіметін сипаттаған ірі сыбайлас жемқорлық оқиғаларының бірі болып табылады. Бұрынғы амбициялы, бірақ ірі жемқорлыққа ұласқан жобаның ортасында итальяндық CMC di Ravenna компаниясы және 28 мемлекеттік қызметкер болды, олардың ішінде бұрынғы Қаржы министрі Генри Ротич және оның бас хатшысы Камау Тугге де бар, ол жақында президенттің ұсынысымен Кения Орталық банкінің басшысы болып тағайындалды. Италиялық құрылыс компаниясы миллиардтаған шиллинг алғанмен Аррор және Кимварер бөгеттерін салуды аяқтамады. Президент Уильям Руто 2023 жылдың наурыз айында Кенияға ресми сапармен келген Италия президенті Серджио Маттарелламен келіссөздерден кейін жобаны қайта жандандыру жоспарларын жариялады.

Сыбайлас жемқорлыққа қарсы іс-қимыл

Кенияда сыбайлас жемқорлық кеңінен таралғанмен, елде 1956 жылдан бері сыбайлас жемқорлыққа қарсы заңнама бар; Сыбайлас жемқорлықты алдын алу туралы заң (Cap. 65), 1956 жылдың тамызынан 2003 жылдың мамырына дейін қолданыста болды, содан кейін Жемқорлыққа қарсы және экономикалық қылмыстар туралы заң No. 3 күшіне енді. Этика және сыбайлас жемқорлыққа қарсы комиссия үкімет пен мемлекеттік сектордағы сыбайлас жемқорлық фактілерін хабарлау үшін де жүйе құрды. Хабарламаларды EACC штаб-пәтерінде немесе облыстардағы комиссияның аймақтық кеңселерінде, сондай-ақ Huduma орталығында жеке келіп, телефон арқылы немесе электрондық пошта арқылы жіберуге болады. Куәгерлер анонимді түрде де хабарлай алады. 2003 жылдан бері EACC сотта 293 жақты айыптап, сыбайлас жемқорлық жолымен алынған 26,65 миллиард теңге сомасындағы мүлікті қайтарды.

Мемлекеттік қызметшілердің мүліктік декларациясы

Сыбайлас жемқорлықты шектеу және мемлекеттік қызметте этика мен адалдықты арттыру мақсатында Кенияның барлық жоғары лауазымды мемлекеттік қызметкерлері өз мүлкін жариялауға міндетті. Мемлекеттік қызметкерлердің мүлкін жариялау 2003 жылғы «Мемлекеттік қызметкерлер этикасы туралы» заңмен қамтамасыз етілген, ол декларация тапсырмаған немесе түсіндірме бермегендерге бір жыл түрме жазасы немесе бір миллион айыппұл белгілейді. Декларациялар сыбайлас жемқорлықты анықтау және алдын алу, мүдделер қақтығысын бағалау, ашықтық пен есеп беруді нығайту және үкіметке қоғамның сенімін арттыруға бағытталған. Мүлік декларациясы нысандары EACC-ге, әсіресе жемқорлыққа толы полиция қызметінде жемқор мемлекеттік қызметкерлерді ұстауға көмектесті. 2015 жылы президент Ухуру Кениата, өзінің алғашқы президенттік мерзімін дабыралаған жемқорлықтан тазалау үшін батыл қадам жасап, EACC-нің оған тапсырған сыбайлас жемқорлық туралы есепте кері аталған барлық мемлекеттік қызметкерлерді қызметтен шеттетуге және тергеу жүргізуге мүмкіндік беруді сұрады. Есепте аталған лауазымды тұлғалар Парламенттегі Мемлекеттік есеп комитетінің мүшелері, депутаттар, мемлекеттік компаниялардың басшылары және түрлі бас хатшылар болды. Содан кейін жерді басқару министрі Чарти Нгилу президент Кениаттаның тапсырмасымен қызметтен кетті. Кабинет хатшысы Фрэнсис Кимемия, Еңбек министрі Казунгу Камби, Көлік және инфрақұрылым министрі Майкл Камау, Көлік бас хатшысы Ндува Мули және Энергетика және мұнай министрі Дэвис Чирчир де отставкаға кетті.

Прокуратура директорының кеңсесі (ODPP)

Бас прокуратура директорының кеңсесі, оның негізгі функциялары полиция және басқа да тергеу органдары ұсынған қылмыстық құқық бұзушылықтар бойынша қудалауды қамтиды, сонымен қатар сыбайлас жемқорлыққа қарсы күреске де көмектесті. Қазіргі Бас прокурор Ноордин Хажи 2018 жылы қызметке тағайындалғаннан бері сыбайлас жемқорлыққа қарсы күреске жаңа серпіліс берді. Бас прокуратураның бұйрығымен сыбайлас жемқорлыққа қатысы бар жоғары лауазымды шенеуніктер, оның ішінде қазіргі министрлер, облыс әкімдері, бас хатшылар және депутаттар ұсталды және сотқа берілді. Мемлекеттік қаражатты жымқыруда айыпталған облыс әкімдерінің қатарында Мигори облысының әкімі Захари Окот Обадо, Найроби облысының әкімі Майк Сонко, Киамбу облысының әкімі Фердинанд Уайтиту, Самбуру облысының әкімі Мозес Касайн және Тхарака-Нити облысының әкімі Мутоми Нжуки бар. 2019 жылы Ноордин Хажи бұрынғы Қаржы министрі Генри Ротичті ұстауға және соттауға бұйрық берді, ол сыбайлас жемқорлық үшін ұсталған Кенияның алғашқы қазіргі министрі болды. 2020 жылдың шілдесінде Хаджидің кеңсесі сыбайлас жемқорлық және басқа да қылмыстық істер бойынша күдіктілерге қарсы айыптаулар қою бойынша прокурорларға арналған жаңа ережелерді бекітті. Жаңа ережелерде прокурорлардың істің дәлелдік базасын, қоғамдық мүдделерді немесе оның екеуін де тексеруге тиіс шектері көрсетілген, сондай-ақ тек сотталу мүмкіндігі бар істерді ғана қарау қажет.

Әңгімелесушілер

Кениядағы азаматтық қоғам елдегі жемқорлыққа қарсы күресте жетекші рөл атқарып келеді. Бонифас Мванги, Ванджери Ндеру және Окия Омтата сияқты танымал белсенділер үкіметтің жемқорлыққа қатысты әрекеттеріне үнемі сын айтып, жауапкершілік талап ету үшін жиі жемқорлыққа қарсы наразылықтар ұйымдастырады. Кения полициясы азаматтар мен адам құқықтары ұйымдары тарапынан наразылық білдірушілерге шамадан тыс күш қолдануы және олардың құқықтарын бұзуы үшін жиі айыпталады.

Мықты институттар

Этика және сыбайлас жемқорлыққа қарсы комиссияның мәліметінше, Кения жыл сайын сыбайлас жемқорлықтан шамамен 608 миллиард шалин (елдің жалпы ішкі өнімінің 7,8%) жоғалтады. Сондықтан, елдің дамуы үшін сыбайлас жемқорлықты азайту өте маңызды. Тұрақты даму мақсаты 16 әр демократиялық қоғамның қажетті элементтері болып табылатын әділдік пен күшті институттарды қолдайды. Мақсаттар 16.3 және 16.5 ұлттық және халықаралық деңгейде заң үстемдігін нығайтуға, барлық адамдар үшін тең сотқа қол жеткізуді қамтамасыз етуге, сондай-ақ сыбайлас жемқорлық пен парақорлықты едәуір төмендетуге бағытталған. Тұрақты даму мақсаттары Кенияның басты даму жоспары – Кенияның 2030 жылғы көрінісімен және президент Ухуру Кениаттаның «Үлкен 4» даму жоспарымен үндеседі.

Сыбайлас жемқорлыққа қарсы күрес органдары

Этика және сыбайлас жемқорлыққа қарсы комиссия (EACC) Кения президенті Мвай Кибаки 2011 жылдың 29 тамызында «Этика және сыбайлас жемқорлыққа қарсы заңға» қол қойғаннан кейін құрылды. EACC Кенияның сыбайлас жемқорлыққа қарсы комиссиясын (KACC) алмастырды. Бұрын, 2003 жылдың сәуірінде парламент жаңа заң қабылдағаннан кейін Кенияның сыбайлас жемқорлыққа қарсы күрес жөніндегі органының орнына Кенияның сыбайлас жемқорлыққа қарсы комиссиясы (KACC) құрылған болатын.