Шахумян облысы: Арцах Республикасының бұрынғы аймағы, Әзірбайжанның құрамындағы Карвахар астанасы, географиясы, және 1993-2020 жылдардағы статусы туралы ақпарат.
Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Шахумян провинциясы (Шаумян және Шахумян деп те жазылады) – Арцах Республикасының, құқықтық жағынан Әзірбайжан Республикасының бөлігі. Провинцияның астанасы Карвачар қаласы болған. Шахумян провинциясында 17 қауымдық бірлестік бар, олардың біреуі қалалық, ал 16-сы ауылдық болып саналады. Оның шекарасы шығысында Мартакерт провинциясы, оңтүстігінде Кашатаг провинциясы, батысында Арменияның Гегаркуник және Вайоц Дзор провинциялары, солтүстігінде Әзірбайжанның Дашкасан, Гойгол және Горанбой аудандарымен шектеседі. Провинцияның батыс бөлігі, Әзірбайжанның Қалбажар ауданына сәйкес келетін аймақ, 1993 жылдан 2020 жылға дейін Арцахтың бақылауында болды, ал солтүстік бөлігі, бастапқыда Әзірбайжан КСР-нің Шахумян ауданы (қазіргі Горанбой ауданының құрамындағы бөлік), 1992 жылдан бері Әзірбайжанның бақылауында, бірақ Арцах тарапынан талап етіліп келді. Шахумян ауданы бұрынғы Таулы Қарабақ автономиялық облысының құрамына кірмеген, алайда Бірінші Таулы Қарабақ соғысына дейін оның халқы көбінесе армян ұлтынан тұрған және 1991 жылы «Сақина» операциясы барысында жер аударылды. Шахумян аймағы Таулы Қарабақ автономиялық облысына кірмесе де, Шахумян өкілдері облыспен бірге тәуелсіздік жариялады, ал Арцахтың жариялануына Шахумян аймағының шекарасы да кірді.
Shahumyan Province (, also spelled Shaumyan and Shahumian) was a province of the breakaway Republic of Artsakh, de jure part of the Republic of Azerbaijan. The capital of the province was Karvachar. Shahumyan Province had 17 communities of which one is considered urban and 16 are rural. Its bordered Martakert Province to the east, Kashatagh Province to the south, Gegharkunik and Vayots Dzor provinces of Armenia to the west and Dashkasan, Goygol and Goranboy districts of Azerbaijan to the north. The western part of the province, corresponding to the Kalbajar District of Azerbaijan, was controlled by Artsakh from 1993 to 2020, while the northern part, originally the Shahumyan District of the Azerbaijani SSR (now part of the Goranboy District), remained under Azerbaijani control from 1992 but was claimed by Artsakh. The Shahumyan District was located outside of the former Nagorno Karabakh Autonomous Oblast, but prior to the First Nagorno Karabakh War, its population was mostly Armenian and was expelled during Operation Ring in 1991. While the Shahumyan region was not part of the Nagorno Karabakh Autonomous Oblast, representatives from Shahumyan declared independence along with the oblast, and the proclamation of Artsakh includes the Shahumyan region within its borders.
Тарих
Ежелгі заманда бұл аумақ Үлкен Арменияның Арцах провинциясының құрамына кірген. Орта ғасырларда ол Хачен княздығының бөлігі болды; 17-18 ғасырларда аумақ Мелик Абувян әулетінің Гулистан меликдігінің құрамына кірді, оның астанасы сол аттас бекініс болды. Кеңес кезеңінде аймақ Әзірбайжан КСР-інің құрамына кірді және Степан Шахумянның құрметіне Шахумян (ресей тілінде Шаумьяновский район) деп аталды, оның әкімшілік орталығы (Шахумян немесе Шаумьяновск) да осылай аталды. Шахумян ауданының халқы көбінесе этникалық армян болған, бірақ бұл аймақ Таулы Қарабақ Автономиялық Облысының шегіне кірмеген. 1991 жылдың көктемі мен жазында Кеңес Одағының бас хатшысы Михаил Горбачев «Жүзік» операциясын жүргізуге бұйрық берді, оның барысында Кеңес Қызыл Армиясы мен Әзірбайжан ОМОН-ы аймақтың бірнеше армян ауылдарын (сондай-ақ, көршілес Әзірбайжан КСР-інің Ханлар ауданындағы Геташен және Мартунашенді) қоршап алып, олардың тұрғындарын Арменияға күштеп шығарды. Шахумянның 23 ауылында тұратын шамамен 17 000 армян аймақтан депортацияланды. Операцияға жердегі әскерлер, әскери техника, бронетранспортты және артиллерия қолданылды. Армян азаматтарын күштеп шығару фактілері халықаралық құқық қорғау ұйымдарымен тіркелді және ауыр адам құқықтары бұзушылықтары ретінде бағаланды. 1991 жылдың күзінде армян күштері Шахумянның көп бөлігін қайта басып алды, ал аймақ 1991 жылдың желтоқсанында тәуелсіздігін жариялаған Таулы Қарабақ Республикасының құрамына кірді. Шахумян қаласы 1992 жылы Әзірбайжан тарапынан Aşağı Ağcakənd деп қайта аталды және негізінен Таулы Қарабақтан және оның төңірегіндегі аудандардан депортацияланған адамдар есебінен азербайжандармен жартылай қоныстандырылды. 1993 жылы армян күштері Әзірбайжанның Қалбажар ауданын басып алып, оны Шахумян облысының бөлігі ретінде басқарды. 2020 жылғы Таулы Қарабақ соғысын аяқтаған келісімнің аясында Калбажар (Карвачар) қаласы мен оның төңірегіндегі аудан Әзірбайжанның бақылауына қайтарылды. Бастапқы мерзім 2020 жылдың 15 қарашасы болған, бірақ ол 25 қарашаға дейін ұзартылды. Бұл, Ағдамнан кейін, атысты тоқтату келісімі бойынша Әзірбайжанға қайтарылған екінші аймақ болды.
In antiquity the territory was a part of the province of Artsakh of Greater Armenia. In the Middle Ages it was part of the principality of Khachen; in the 17th and 18th centuries, the territory formed part of the Melik Abovian dynasty's melikdom of Gulistan, with its capital in the fortress of that name. During Soviet times the area was a part of the Azerbaijan SSR and was renamed Shahumyan (Shaumyanovksy raion in Russian) after the Armenian Bolshevik Stepan Shahumyan, its administrative centre (Shahumyan or Shaumyanovsk) taking the same name. The population of the Shahumyan District was mostly ethnic Armenian, although the area was not included within the boundaries of the Nagorno Karabakh Autonomous Oblast. In the spring/summer of 1991, Soviet general secretary Mikhail Gorbachev ordered Operation Ring in which the Soviet Red Army and Azerbaijani OMON surrounded some of the area's Armenian villages (as well as Getashen and Martunashen in the neighboring Khanlar District of the Azerbaijan SSR) and deported their inhabitants to Armenia. Approximately 17,000 Armenians living in Shahumyan's 23 villages were deported from the region. The operation involved ground troops, military, armored vehicles and artillery. The deportations of Armenian civilians were carried out with gross human rights violations documented by international human rights organizations. Armenian forces recaptured most of Shahumyan in fall 1991, and the region was included in the Nagorno Karabakh Republic when it declared its independence in December 1991. The town of Shahumyan was subsequently renamed to Aşağı Ağcakənd by Azerbaijan in 1992 and partially repopulated by Azerbaijanis, mostly representing internally displaced persons deported from Nagorno Karabakh and surrounding districts. Armenian forces captured the Kalbajar District of Azerbaijan in 1993 and administered it as a part of Shahumyan Province. As part of an agreement that ended the 2020 Nagorno Karabakh War, the town of Kalbajar (Karvachar) and its surrounding district were returned to Azerbaijani control. The initial deadline of 15 November 2020, but this was extended to 25 November 2020. It was the second region to be returned to Azerbaijan per the ceasefire agreement, after Aghdam.
Совет Шахумян және Геташен қалалары
1979 жылы Әзірбайжан КСР-інің Шахумян ауданының халқының 73,2% армяндарды құрады. Шахумян ауданындағы көптеген ауылдар мен Геташен ауылы Бірінші Таулы Қарабақ соғысы мен «Сақина» операциясына дейін армян халқы басым болған, кейбір әзербайжан халқы басым ауылдардан (сондай-ақ шағын елді мекендерден) басқа. Олар төмендегі тізімде көрсетілген. Шахумян ауданы мен Геташен кіші ауданы Арцах Республикасы тарапынан Шахумян облысының құрамына кіретін аймақтар деп есептеледі.
Armenians constituted 73.2% of the population of the Shahumyan District of the Azerbaijan SSR in 1979, and the majority of the villages within the Shahumyan district and the Getashen village had an Armenian majority prior to the First Nagorno Karabakh war and Operation Ring, with the exception for some Azerbaijani majority villages (as well as some smaller localities), which are mentioned as such in the following list. The Shahumyan district and Getashen subdistrict are claimed by the Republic of Artsakh as part of the Shahumyan Province.