Кіріспе

Чиери (ˈkjɛːri) – Италияның Пьемонт аймағындағы Турин метрополиялық қаласындағы қала және коммуна. Ол Туриннен оңтүстік-шығысқа қарай теміржолмен шамамен 22 км, ал автомобильмен 28 км қашықтықта орналасқан. Чиери келесі муниципалитеттермен шектеседі: Балдиссеро Торинезе, Павароло, Монтальдо Торинезе, Пино Торинезе, Аригнано, Андезено, Печетто Торинезе, Рива-прессо-Чиери, Камбиано, Сантена және Пуарино.

Римге дейінгі кезең

Неолит пен темір дәуірі аралығында Италия түбегінің осы бөлігінің түпкі тұрғындары лигурлер болды. По өзенінің жазығындағы осы аймақта тұратын лигурлердің ішінде Таурини тайпасы ерекше көзге түседі. Чиери қаласы Таурини тайпасының жерінде, Турин қаласын қоршап тұрған төбелер белдеуінде орналасқан. Бастапқы қонысты олар негіздеген болуы мүмкін, ол биік төбеде (қазір Сан-Джорджо шіркеуі тұрған жерде) орналасып, қала орталығының географиялық ядросы болып дамыған. Оның түпкі атауы Карреум немесе оның түрі (мысалы, Каррео/Карреа/Карреа) болған болуы мүмкін; бұл атаудың түбірі "тас" деген мағына беретін "кар" сөзіне негізделген. Бұл лигурлердің әдеттегі қоныс салу ерекшелігін көрсетеді – ауылдың ішіндегі басқа да тұрғын үйлердің ортасында тастан салынған ғимарат. Чиеридің бастапқы орналасуы осылай болған болуы мүмкін. Шамамен б.з.д. 400 жылы кельт тайпалары Альп тауларын Галлиядан кесіп өтіп, По өзенінің жазығына қоныстанды. Бұл халықтар алғашқы лигурлермен жаулап алу немесе бейбіт түрде қатар өмір сүру арқылы араласып, римдіктер Цизальп Галлия деп атаған аймақты мекендеген кельт-лигур халқын құрады, яғни "Альп тауларының осы жағындағы Галлия".

Римдік

Римдіктер біздің заманымыздан бұрынғы 400-200 жылдар аралығында екі ғасыр бойы Солтүстік Италия жарты аралын толығымен жаулап алу үшін ұзаққа созылған қарсы шабуылдар жасады. Бұл шабуылдар, ішінара, б.з.б. 391 жылы король Бренн бастаған галлдардың, ал кейіннен б.з.б. 218 жылы ұлы генерал Ганнибал Барка басқарған карфагендіктердің жасаған шапқыншылықтарына жауап ретінде болды. Б.з.б. 176 жылдан кейін Цизальпійлік Галлия римдік легиондармен толығымен бағындырылған болуы мүмкін, және бұл Каррем ауылын да қамтыған болар еді. Бұл, мүмкін, рим консулы Гай Клавдий Пулкрустың басшылығымен жүзеге асырылған, ол бір жыл бұрынғы лигурлердің көтерілісіне әскери жауап ретінде шаралар қабылдаған. Б.з.б. 2 ғасырда римдіктердің басып алуынан кейін ауыл Carreum Potentia деп аталатын римдік поселенісіне айналды: латын тіліндегі Potentia атауы ("қуатты" деген мағынадағы potens сөзінен туындаған) түпнұсқа лигуриялық атауға қосымша атау ретінде берілді. Басқа жерлердегі ұқсас мысалдарға сәйкес, Carreum Potentia-да римдік поселеніс римдіктерге дейінгі поселеніспен қатар салынған, римдік бөлігі жазықта, Рио Тепице өзенінің жанында және түпнұсқалық төбедегі поселеністің іргесінде орналасқан. Форум және басты ғибадатхана (көптеген жағдайларда Минерва құдайына арналған) қазіргі собор мен оның төңірегіндегі алаң орналасқан жерде болған, және оның айналасында қабырға салынған (оның іздері 1960 жылдары қазба жұмыстары кезінде табылған). Рим тарихшысы Плиний Ескі өзінің "Naturalis Historia" еңбегінде (б.з. 50-60 жылдары) "Carreum quod Potentia cognominatur" деп атады, бұл атау По өзені мен Лигурия Апеннин таулары арасындағы Цизальпійлік Галлия аймағында көптеп кездесетін бекінілген елді мекендердің тізіміне енген: қала өркендеген, қабырғамен қоршалған рим қаласы ретінде сипатталған. Біздің заманымыздың 1 ғасырына қарай Carreum Potentia римдік муниципийі деп аталды, яғни айналасындағы аудандар үшін жергілікті үкіметтің орталығы. Қала 4-5 ғасырлар аралығында христиан дініне көшті, бұл туралы б.з. 488 жылғы маусым айында екі жасында қайтыс болған Генезия есімді қыздың жерлеу тақтасында жазылған. Луи Балбе Бертоне де Криллонның өмірбаянын жазған Маргарита де Лусанның айтуынша, Киери қаласына 6 ғасырдың соңында қоныс аударған римдік патриций отбасының мүшесі Балбус қалаға республикалық үкімет нысанын берген. Бұл мәлімдемеге ешқандай дәлел келтірілмеген, бірақ Киери орта ғасырларда феодалдық билеушілерінен тәуелсіздікке ұмтылған республика ретінде пайда болды.

Ерте орта ғасырлар

10 ғасырға дейін Чиери туралы тарихи жазбалар жоқ. Ол ресми түрде Турин епискобына Отон III императорының бұйрығымен берілді, бірақ сонымен бірге Италияның үлкен маркасының әскери билігіне де бағынды, сол кезде оның иесі Савой үйінің титулды графы болды. Аделаида Суза, Туриннің маркграфинясы қайтыс болғаннан кейін, Савой графтарының Пьемонттағы көптеген иеліктері оның мұрагері Умберто II-ге өтті. Саяси фрагментация кезінде Пьемонт жерлері шығысқа қарай Салуццо, Биандрате және Монферрат маркасы болып бөлінді, бұл Чиери мен Асти қалаларына экономикалық өркендеуге және тиісті епископтарынан тәуелсіздік жариялауға мүмкіндік берді, олар еркін қалалар ретінде қолдау тапты. Савой үйі жергілікті феодалдардың билігін әлсіретуге мүдделі болды. Тәуелсіздікке қол жеткізу процесі біртіндеп және сақтықпен жүргізілді және қала үкіметін римдік үлгідегі кеңселермен және консулдармен қамтамасыз ету үшін әртүрлі әкімшілік және салық реформаларымен басталды, сондай-ақ қаланың бекіністерін нығайтумен жүргізілді. Осылайша, Чиери қаласы көршілес аумақтарға өз ықпалын кеңейте бастады. 11 ғасырдың бірінші жартысында қала епископ Ландульфтың басшылығымен Сан-Джорджо төбесінің (қазіргі қаланың ядросын құрайтын Каструм Санкти Георги деп аталады) айналасында қоршау қорғаныс қабырғасын салды. Бұл ұзақ уақыттан бері қиратылған Ландольфиан қабырғалары әлі күнге дейін төбенің айналасындағы тар көшелердің (Киоччиола, "бұрылыс") жоспарын көрсетеді. Жұмысқа төбедегі бекіністер мен мұнараны нығайту кірді, ол қазір төбеде орналасқан Сан-Джорджо шіркеуіне қосылды және қалаға қарап тұр. Қабырғалардың сыртында, қаланы қоршаған жазықтарда, Мәриямға арналған шіркеу салынды: бұл орын, мүмкін, 4 ғасырға жататын бұрынғы және қарапайым шіркеудің орны болды, ол өзі бұрынғы Минерва қасиетіне арналған римдік ғибадатхананы алмастырды. Осы кезеңде қаланың қуатты отбасылары қабырғалардың периметрінде көптеген төртбұрышты мұнаралар салды, сондықтан ол "Жүз мұнаралы қала" (Città delle Cento Torri) деп аталды: осы мұнаралардың бірнешеуі бүгінгі күнге дейін сақталған. 1154 жылы қала Монферраттың Вильгельм V-іне қарсы күресте өзін күшті Асти қаласымен одақтастырып, шайқаста жеңді. Ронкальяның бірінші ассамблеясында Италияға әскерімен келген император Фредерик Барбаросса, императордың немересіне үйленген Монферраттың Вильгельм V-іне екі қалаға құқық берді. По өзенінің бойымен әскерімен император екі қаланы қоршауға бел буды. Чиеридің азаматтары, қаланың император армиясының қоршауына қарсы тұра алмайтынын білгеннен кейін, қаладан абайлап қашып кетті, жаулап алушыларға шарап пен азық-түлік көп қалдырды, бірақ олар мұнараларын қиратып, бекіністерін бұзды, содан кейін 1155 жылдың қаңтарында қалаға от қойып, Астиге көшті, онда олар осы әрекетті қайталады. Халық арасында тараған аңыз бойынша, қаланың қазіргі атауын Барбаросса берген, ол қаланы тонағаннан кейін оның қираған жерлеріне қарап, "Ма ту, чи эри?" ("Сен кім едің?") деп сұраған, бірақ бұл оқиғаның жалған екені айқын. 1158 жылы император Италияға қайтып келді, солтүстік Италия қалаларының саяси тұрғыдан батыл және экономикалық тұрғыдан гүлденуін тоқтату үшін. Бұл жолы Чиери императордың жағында болып, оның әскеріне бірден үлес қосты, бірақ ол жақсы өтемақы алмады, өйткені ол жаңадан Турин епископына берілді, ол өз кезегінде оны күшті Гвидо III, Биандрат графына берді, мүмкін, ол оны ұстауға жеткілікті күші жоқ деп қорқыды. 1169 жылы Чиери мен Асти Биандрат графтарының амбицияларына қарсы өзара көмек туралы қорғаныс шартына қол қойды және көп ұзамай оларға қарсы соғыста жеңіске жетіп, құқықтарының бір бөлігін қалпына келтіріп, тәуелсіздікке қарай жолын жалғастырды. 1176 жылы император Легнано шайқасында Ломбардтар лигасынан жеңіліске ұшырады және жеке жарақат алды. Чиери қаласынан шыққан Балбо отбасы императорға қарсы Гвельфтер жағында болған шайқасқа қатысты. Ғасырдың соңында қала Тестонамен одақтасып, Турин епискобы Ардуино Вальпергаға соғыс жариялады. Турин қаласы, Биандрат графтары, Каворетто мен Ревиглиаско иелері епископ жағында, ал Каворе мен Пиоссаско иелері Чиери республикасы жағында болды. Асти республикасы, Чиериге ұқсас амбициялар мен тағдырмен, сондай-ақ 1194 жылғы әскери келісіммен байланысты, Чиериге көмекке келді. Соғыстың алғашқы естеліктері жоқ, бірақ келесі бейбіт келісімге сүйене отырып, соғыс Чиери үшін сәтті болды деп есептеледі. Бейбіт келісім 10 ақпан 1200 жылы Тестонаға жақын Маирано даласында Асти мен Верчелли елшілерінің, Ардуино епископының, Турин, Чиери және Тестона подесталарының, сондай-ақ қаланың көптеген көрнекті азаматтарының, оның ішінде екі Пулуоли, Уберто ди Бенча, екі Мерли, Пьер Грибальдо, Синьорино Балбо және Энерико Тананың қатысуымен қол қойылды. Келісімде бірнеше баптар болды, олардың ең маңыздысы Тестона және Чиери республикалары Турин қаласы мен епископына қатысты құқықтарын жүзеге асырса, Савой графына көмектесетінін айтқан бап болды, олар оның бұрынғы билеушілерінің мұрагері екенін және Туринмен өзара жаулық танысқандықтан. 4 наурыз 1204 жылғы келісім Чиери, Тестона және Туринды байланыстырды. Қорғаныс және өзара көмек туралы баптардан басқа, әрбір қаланың басқаларының бірдей муниципалдық құқықтарына ие болатыны және олардың бірдей подестаны болатыны туралы да келісімдер жасалды. Көптеген ережелер Тестона көпіріне (қазіргі Монкальериде) қатысты жасалды, ол үш қаланың экономикалық тұрғыдан маңызды болды, оның жол төлемі, оған жететін жолдар және күзетшілерді қамтамасыз ету кірді. Амбициялы болғанымен, келісім жақын арада қолдан шығарылды, Туриннің жаңа епископы өзінің көптеген құқықтарын қалпына келтіруді сұрады. Бұл кісі өлтіру, ұрлық, опасыздық және дуэль үшін, сондай-ақ өсиетсіз өлген шетелдіктер мен Чиеридегі туыстары жоқ адамдар үшін барлық айыптардың иегері болуды қамтыды. Бұл 1210 жылғы келісімде расталды. Соның салдарынан, 10 маусымда Чиери қаласы Биандрат графы Гофредомен және оның жүрекжарлыларымен барлық жаулардан, император мен епископтан басқа, өзара қорғану үшін келісімге келді. Келісім графқа Чиери қаласының ешбір адамын азаматтыққа қабылдауға тыйым салды, ал Чиери оның поддандыларына азаматтық ұсынуға тыйым салды. Бұл ереже орта ғасырлардағы өсуді реттеуге тән, онда қаланың негізіне императорлық рұхсат қажет болды, бекіністерді бағынышты билеушілер бекітуі керек болды және адамдардың қозғалысы феодалдық жүйе үшін зор капитал шығыны болды, бірақ қалалық аймақтар үлкейіп, күштірек бола бастағанда бұл өзгеріске ұшырады. Көптеген жеңістер Отто IV-тен расталды, оған Чиери өз елшісі Якопо де Рохат, подестасы және басқа да көптеген адамдарды жіберді. Ол қалаға жаңа азаматтарды қабылдау құқығын және жақын аумақтарға бағыну құқығын берді. 1123 және 1224 жылдары Рива мен Коацце Чиериге қосылды. Соңғысының тұрғындары Чиеридің көмегімен Печетто жеріне жақын жерге көшірілді. Чиеридің өркендеуіне үлкен үлес қосты...

Орта ғасырдың соңы

13 ғасырдың барысында Чиери Республикасы айтарлықтай өркендеу кезеңін бастан өткізді және сол кезде сұлулығы мен маңыздылығы жағынан Генуя, Асти және Пиза сияқты басқа итальян қала-мемлекеттерімен теңестірілуге болатын. 1238 жылы Республикаға император Фридрих II камера speciale (итальянша: "арнайы палата") мәртебесін берді, бұл Республиканың жалғыз бағынышты билігі (қашықтағы) императордың билігі ғана болатындығын білдірді. Ғасыр соңына қарай қалалық топтар арасындағы күшейе берген зорлық-зомбылыққа толы қақтығыстардан кейін, Чиери Республикасы, көршілес жерлер мен қамалдарға билік етуіне және қосымша қала қабырғаларын салуына қарамастан, билік пен тәуелсіздігін жоғалтып, 1339 жылы Неаполь патшасы Анжулық Робертке бағынды. Осымен ол жерлері мен аумақтарының жартысын Савой Акаия үйінің принці Якопоға феодалдық иелік ретінде берді. Акаия әулетінің тамыры кесілген кезде қала толығымен Савой әулетіне өтті.

Қайта өрлеу дәуірі

15 ғасыр Чиериге экономикалық өркендеу мен өнердің гүлдену кезеңін сыйлады, оның ішінде Санта-Мария шіркеуінің қазіргі түріне қайта жаңартылуы да болды. Осы кезеңде Сан-Джорджо төбесіндегі шіркеу де қазіргі күйіне дейін қайта салынды, ал бай қала саудагерлері аймаққа фламанд өнерінің бірнеше туындыларын әкелді. 16 ғасыр індеттер, жұқпалы аурулар мен соғыстармен өтті, сондай-ақ 1551-1562 жылдар аралығында француз үстемдігі де болды. Осы жылдары қаланың бір бөлігі Мартин Лютер бастаған протестанттық реформацияның жақтастары болды, бірақ бұл Герцог Эммануэль Филиберттің қатты қарсылығымен тоқтатылды. Оны және Савойдың Карл Эммануэль I-ді құрметтеу үшін ғасыр соңында қала негізгі көшеде (қазіргі Витторио Эммануэль II көшесі) тұрған триумф аркасын салдырды. 1630 жылы қорқынышты оба індеті басталып, әлі күнге дейін әр 12 қыркүйекте Мадонна делле Граци салтанатымен еске алынуда. Бұған қарамастан, 17 ғасырдың қалған бөлігі көркемдік жетістіктердің гүлденуін бастан кешірді, Чиеридегі Сант-Антонио Абате сияқты барокко стилінде бірнеше шіркеулер мен шағын ғибадатханалар, сондай-ақ көптеген картиналар мен мүсіндер салынды.

Қазіргі заман

1785 жылы Чиери Аоста герцогының бақылауындағы княздыққа айналды. XVIII ғасырдың соңында француз үстемдігі қайта орнады, бұл жолы Наполеон Бонапарттың басып алулары кезінде, бірақ осы кезеңде маңызды тоқыма фабрикасы құрылды, ол қаланың тоқыма саудасы мен өндірісінің ортағасырлық орталығы ретіндегі негізін нығайтты және дамытты. XIX ғасырдың соңында көптеген басқа тоқыма фабрикалары ашылды, Чиериден шыққан тоқыма өнімдері халықаралық тоқыма көрмелерінде де маңызды рөл атқарды. 1850 жылы ескі ортағасырлық қала қақпалары бұзылып, қала қабырғалары жекешелендірілді, ол сол кезде қаланың шекарасын белгіледі. 1871 жылы қалаға Chieri Trofarello тармақ желісі арқылы теміржол қатынасы салынды, бұл муниципалитет пен бай азаматтардың қаржылық үлесінің арқасында мүмкін болды. Бұл қаланың қазіргі кездегі маңызды тоқыма өнеркәсібін қамтамасыз етуі тиіс еді, сонымен қатар теміржол станциясының салынуы қала қабырғаларынан тыс салынған алғашқы қалалық ауданның құрылысын бастауға ықпал етті. XX ғасырдың басында тоқыма өнеркәсібі электрлендірілді (1909). Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде қала тікелей бомбалауға ұшырамады, бірақ көптеген зауыттар мен ауыр өнеркәсіп Ториноның жақын маңдағы ірі өнеркәсіп орталығына көшірілді. 1943 жылғы Кассибиль келісімінен кейін Германия қаланы басып алды, бірақ одақтас күштер тарапынан азат етілді.

Бүгін

Соғыстан кейінгі кезеңде Чиери қаласының халқы күрт өсті, себебі 1950-1970 жылдар аралығында Венето аймағынан және Оңтүстік Италиядан Солтүстік Италияның ірі өнеркәсіптік орталықтарына – Милан мен Туринге, сондай-ақ оларға жақын жерлерге кең көші-қон болды. Бұл соғыс аяқталғаннан кейін бірден 14 мыңнан 30 мыңға жуық адамға дейін халықтың өсуіне әкелді, яғни үш онжылдық ішінде. 20 ғасырдың соңында қалада тоқыма өнеркәсібінің төмендеуі байқалды, себебі көптеген фабрикалар Үндістан субконтиненті мен Азияның алыс елдерінің арзан өндіріс орталықтарының бәсекелестік қысымына байланысты жабылуға мәжбүр болды. Бұл жағдай қала сыртында жаңа өнеркәсіптік аймақ құру арқылы және Чиеридің маңызды мәдени және тарихи мұрасын қайта жаңарту және дамыту арқылы тоқтатылуда. Бүгінде Чиери – әртүрлі коммерциялық, бөлшек сауда, қаржы және үшінші сектор қызметтерін ұсынатын дамып келе жатқан орталық.

Спорт

Чиери қаласы – «Chieri ’76» волейбол клубының орны, бұл Серия А1 лигасында өнер көрсететін кәсіби әйелдер волейбол клубы. Қаланың тағы бір футбол клубы – «A. S. D. Chieri», ол Серия D лигасында жартылай кәсіби деңгейде ойнайды.

Ескерткіш оқиғалар

2002 жылдың 15 қазанында, сейсенбі күні сағат 8:30-да Шиери қаласында соғыс уақытынан басқа Италиядағы ең қорқынышты азаматтық құрбандықтың бірі орын алды. Жұмыссыз шебер Мауро Антонелло (40), психикалық ауруларының тарихы бар және қару-жараққа құмар адам, қала шетіндегі Борго Венеция ауданындағы Виа Парини көшесінде атыс жасады. Төрт қаруды (оның ішінде үш жартылай автоматты) пайдаланып, ол жеті адамды өлтірді, алғашқы құрбаны – оның бұрынғы әйелі Карла Бергамин, оның үйінде осы трагедия орын алды. Оның өзге құрбандарының арасында оның жесір анасы Тереза Гоббо; Карланың ағасы Серджио Баргамин және оның әйелі Маргарита Фейлес, үйлерінің бірінші қабатында тоқыма шеберханасын ашқан еді; жанындағы көршісі Десио Гера және оның әйелі; сондай-ақ Маргаританың досы, олардың шеберханасында жұмыс істеген Пьерангела Грамалья болды. Полиция келгенге дейін қылмыскер өз-өзіне қол жұмсады.

Чиеридің фокачиясы

Бұл қаладағы тағамдық ерекшеліктердің бірі – тәтті жалпақ нан, рецепті толығымен үй жағдайында дайындалады және тамақтан кейін желінеді. Оны жасау үшін су, ұн, сүт, жұмыртқа, май, қант және сыра қызықтырылған ашытқыдан жасалған қамыр қолданылады. Сосын бұл қоспа кармелденуі үшін пешке салынады. Бүгінде дәстүрлі нұсқасын, салмағы жарты килограмм болатынын сатып алуға болады.