Кіріспе

11 ғасырдағы санскрит тіліндегі әңгімелер жинағы

Катхасарицагара ("Әңгімелер ағынының мұхиты") (деванагари: कथासरित्सागर) – 11 ғасырдағы үнді аңыздары, тарихтары және халық ертегілерінің санскрит тілінде Шаивит Сомадева қайта баяндаған жинағы. Катхасарицагарада әңгіме ішінде әңгімелердің көптеген қабаттары бар және ол Гунадьяның Брхаткатасынан ("Ұлы повесть") алынған деп есептеледі, ол Пайшачи деп аталатын жақсы түсінілмейтін тілде жазылған. Брхатката қазір сақталмаған, бірақ оның кейінгі бірнеше бейімделулері әлі де бар – Катхасарицагара, Брхаткатаманджари және Брхаткаташлокасамграха. Дегенмен, осы нұсқалардың ешқайсысы Гунадьядан тікелей алынған емес, және олардың әрқайсысының аралық нұсқалары болуы мүмкін. Ғалымдар Гунадьяны Вяса мен Вальмикимен салыстырады, бірақ ол қазір жоғалған Брхаткатаны санскрит тілінде жазған жоқ. Қазіргі уақытта оның екі санскрит нұсқасы бар: Кшемендраның Брхаткатханджари және Сомадеваның Катхасарицагара.

Авторы мен құрылымы

Катхасарицагараның авторы, немесе оның құрастырушысы, Кашмирдің шайва брахманы Раманың ұлы Сомадева болды. Ол өзінің еңбегінің (шамамен 1063-81 жылдар аралығында) Кашмир патшасы Анантаның әйелі Сурьяватитің көңіл көтеруі үшін жазылғандығын айтады. Осы кезеңдегі Кашмирдің трагикалық тарихы – Анантаның екі ұлы, Калаша мен Харша, біріншісінің пайдасыз, құлдыраған өмірі, екіншісінің керемет, бірақ қатыгез өмірі, Анантаның өз-өзіне қол жұмсауы, Сурьяватитің оның өрт сөндіру қазанында өзін өртеуі және одан туындаған хаос – Сомадеваның әңгімелері үшін қараңғы және мұңды фон құрайды. Басты сюжет – атақты патша Удаянаның ұлы Нараваханадаттаның бастан кешкен оқиғалары, оның әдемі бойжеткендермен махаббаттары мен жаулармен соғыстары. Бұл орталық оқиғаның айналасында 350 аңыз құрылған, бұл оны қазіргі уақыттағы ең ірі үнді аңыздар жинағы етеді. Сомадева өзінің еңбегі Гунадьяның жоғалған пайсачи диалектісінде жазылған Брхатката, яки Ұлы ертегі деп аталатын әңгімелер жинағының адаптирленген, қысқартылған нұсқасы екенін мәлімдейді. Бірақ Сомадева бейімдеген Кашмирлік (немесе "Солтүстік-батыс") Брхатката Гунадьяның түпнұсқа пайсачи мәтінінен мүлдем өзгеше болуы мүмкін, өйткені Гунадьяның жұмысының кем дегенде 5 ұрпағы бар, олардың барлығы формасы мен мазмұны жағынан әртүрлі. Олардың ең танымалсы (Катхасарицагарадан кейін) Будасваминнің Непалдан шыққан Брхаткаташлокасамграхасы болар. Панчатантра сияқты, Катхасарицагарадан (немесе оның ұқсас нұсқаларынан) шыққан аңыздар әлемнің көптеген бөліктеріне тарады. Катхасарицагара 18 ламбхакадан ("кітаптардан") және 124 тарамгадан ("толқындар" деп аталатын тараулардан) тұрады, сондай-ақ шамамен 22 000 слокадан (дистихтерден) және прозалық бөлімдерден тұрады. Слока әрқайсысы 16 буыннан тұратын екі жарты өлеңнен тұрады. Осылайша, буын саны бойынша, Катхасарицагара шамамен 66 000 жолға тең келеді, ал Джон Милтонның "Жоғалған жұмақ" кітабы 10 565 жолдан тұрады. Бұл жоғалған түпнұсқа Брхаткатханың (бәлкім, аңыз) 700 000 слокасымен салыстырғанда мардымсыз көрінеді. Сомадеваның қарапайым, айқын, бірақ өте әдемі стиль мен сөздіктері, сондай-ақ күнделікті өмірден алынған кейіпкерлер мен оқиғалардың суреттерін бірнеше штрихпен салу шеберлігі оқырманды таң қалдырады. Сондықтан тіпті керемет және фантастикалық оқиғалар мен құбылыстар негізгі оқиғаның және көптеген қосымша аңыздардың басым бөлігін құраса да, оқырманның қызығушылығы үздірілмейді. Оның жанды және жағымды әңгімелеу өнері, кейде сөздердің әдемілігіне шамадан тыс көңіл бөлумен немесе алысқа кеткен сынамымен ауыртпаланса да, туған юморымен және осы жерде және сол жерде талғаммен таратылған өткір сөйлемдермен күшейеді.

1- кітап

Бірінші кітап (Катхапита) кіріспе болып табылады және жинақтағы әңгімелердің бастауын Шиваға жатқызады, ол оларды әйелі Парватимен жеке сұхбатта, оның көңілін көтеру үшін айтқан екен. Шиваның қызметшісі Пушпаданта құлақтандырып, оларды құпия сақтап, әйелі Джаяға қайталайды. Джая осы мүмкіндікті пайдаланып, Парватиға Шиваның әңгімелерін білетінін айтады. Парвати оларды өзіне ғана жеткізгенін ойлап, өзін мақтан тұтқан болатын. Ол Шиваға оны алдағаны үшін шағымданады, ал ол шындықты ашып, өзін ақтауға тырысады. Парвати Пушпадантаға қарғыс айтып, оны адам ретінде дүниеге келуге үкім етеді, ал оның досы Маляванды да осы тағдырдан жалтармайды. Парвати кінәлілерге, егер Пушпаданта байлық құдайы Кубераның ізбасары, белгілі бір уақытқа жер бетінде адасқан якша немесе пiшаха ретінде жүргенде, өзінің бұрынғы жағдайын еске түсіріп, Шивадан естіген әңгімелерді қайталайтын болса, аспандық мәртебесіне оралатынын айтады; ал Маляван пiшахамен кездесіп, одан Пушпадантаның айтқан әңгімелерін естігенде, олардың да тағдыры осылай болады. Әңгімелердің айтылуы пiшаханың адамдар арасындағы уақытын шектейді. Екі жартылай құдай Пушпаданта мен Маляван Вараручи мен Гунадья есімді екі брахман болып туады, ал олардың өмір жолы бірнеше әңгіменің негізгі тақырыбын құрайды. Олардың кейбіреулері жергілікті тұрғындар үшін қызығушылық тудырады: онда грамматик Панини сияқты белгілі туындылар мен авторларға қатысты әдеби әңгімелер бар; Чандрагупта Маурьяның билікке келуі сияқты тарихи тұлғалар мен оқиғалар туралы мәліметтер; сондай-ақ Паталипутра сияқты атақты жерлердің пайда болуы туралы әңгімелер кездеседі. Бүкіл шығармадағы ең жақсы әңгімелердің бірі осы жерде орын алады. Вараручидің әйелі Упакоша күйеуінің болмауынан пайдаланып, патшаның діни қызметкерінің, күзетшілердің басшысының, ханзаданың ұстазының және күйеуінің банкирінің қызығушылығына ие болады. Ол олардың барлығымен кездесуге келіседі: әрқайсысы келгеннен кейін оның ізін басады және ақыры ашылып, жазаланады. Маляван немесе Гунадхья бәсекелес брахманмен болған даудың салдарынан санскрит, пракрит және дешах тілдерін қолданудан бас тартады. Кейін ол гоблиндердің тілі – Пайсачи тілін үйренеді, бұл оған өзгерген якша немесе пiшахадан айтылатын әңгімелерді қабылдауға мүмкіндік береді. Гунадхья жеті жүз мың шумақтан тұратын әңгімелерді естіп, оларды қанмен жазады, себебі орманның ішінде сия табылмайды. Содан кейін ол осы туындыны Пратиштана патшасы Сатаваханаға ұсынады, бірақ ол оны жек көріп, қабылдамайды. Автор орманға от жағып, оны дауыстап оқиды, ал осы оқиға туралы хабар патшаға жеткенде, ол жасаған ісіне өкініп, Гунадхьяға барып, туындының сыйлығын сұрайды. Дана кісі әлі өртеліп үлгермеген жүз мың шумақты патшаға беруге келіседі. Сатавахана оны өзінің астанасына алып барып, Гунадхьяның екі шәкірті түсіндіргеннен кейін, оны пiшахалар тілінен аударады.

2 - 5 кітаптар

Екінші кітап (Катамукха) түпнұсқалық әңгіменің, күйіп кетпеген деп есептелетін бөлігін бастайды және санскрит пьесалары мен өлеңдерінде үлкен даңққа ие болған Косамби патшасы Удаянаның өмірі мен Уджайн ханшайымы Васавадаттамен оның некесін сипаттайды. Басты қосымша оқиғалар: Сридатта, Девасмита және Лохажанга туралы әңгімелер. Үшінші кітап (Лаванка) Удаянаның Магдаха ханшайымы Падмаватиге үйленуі мен одан кейінгі жаулаулары туралы айтады. Бұл кітап Дурваса мен Кунти, Уруваши мен Пурурава, Индра мен Ахалия, Сунда мен Упасунда сияқты мифологиялық әңгімелерге ерекше бай. Төртінші кітап (Нараваханадаттаджанана) Удаянаның Васавадаттадан туған ұлы Нараваханадаттаның дүниеге келуін баяндайды. Сонымен қатар, Удаянаның бас кеңесшілерінің ұлдары да дүниеге келеді, және олар жас ханзаданың серіктесі мен кеңесшісі болады. Кітапта "Жимутавахана" атты танымал оқиға бар. Бесінші кітап (Катурдарика) Гималай тауларының ең биік шыңдарында мекендейтін Видьядхаралар деп аталатын көктегі жандардың патшасы болған Сактивеганың өмірін қамтиды. Өмір сүрген кезінде ол адамнан асып түсетін ұзақ өмірге және болжам жасау, экстрасенсорлық сезімталдық сияқты қабілеттерге ие болды. Нараваханадаттаның Видьядхаралардың патшасы болатыны туралы болжам айтылған.

6-шы кітап

Алтыншы кітаптың (Маданаманукча) негізгі тақырыбы – жас ханзада Нараваханадтаның, әсем Калингасенаның қызы Маданаманукчаға үйленуі. Калингасена Удаянаға ғашық болып, онымен некелескімдейді. Удаяна да оған үйленгісі келеді, бірақ оның екі әйелі болғандықтан, бас министрі бұған қарсы шығады. Принцессаның досы, ауа перісі де осы одаққа қарсы болып, тараптар одақтың пайдасы мен зияны туралы әртүрлі әңгімелер айтады. Соңында, ханшайымға ғашық болған ауа рухы Удаянаның кейпін киіп, осы түрде оған үйленеді. Ол жағдайды түзетуге тырысады, бірақ сәтті болмайды, және Маданаманука есімді қыз дүниеге келеді, ол Удаянаның ұлының әйелі болады. Кітапта Уша мен Анируддханың мәшһүр оқиғасы келтірілген.

7-кітап

Келесі кітабында (Ратнапрабха) Нараваханадатта Ратнапрабхаға үйленеді – ол оның болашақ әйелі деп болжаған Видьядхари. Той оның әкесі Хемапрабханың сарайында, Гималайдың қар басқан биік шыңдарының бірінде аталып өтеді. Ерлі-зайыптылар Косамбиге қайтқанда, жас келін күйеуін ішкі бөлмелердің есіктерін ашып, достары мен жақындарына еркін кіруге рұқсат беруге көндіреді. Ол: «Әйелдердің ар-намысы тек олардың өз қағидаларымен ғана қорғалады; егер олар бұзылса, барлық сақтық шаралары бекер», – дейді. Бұл жағдай әйелдерді қызғаныш пен шектеуден босатып қана қоймай, сонымен қатар ханзаданың серіктері баяндаушылар болып табылатын келесі әңгімелер тізбегін тудырады. Содан кейін айтылатын оқиғалар (мысалы, Сомасвамин, Шрингабхужа және Рупасикха) әйелдердің мінез-құлқы туралы, ал кейбіреулері кек алу туралы баяндайды.

8 және 9-кітаптар

Сегізінші кітап (Сурьяпрабха) Сурьяпрабха есімді ханзаданың басынан өткен оқиғаларға арналған, ол Видьядхаралардың патшасы болды. Оқиғаның көп бөлігі жерден тыс Локаларда өтеді, ал кейіпкерлер Патала мен Видьядхараның Нагалары, яғни жылан құдайлары. Бұл Нараваханадаттаның болашақты орындауының тағы бір мысалы. Тоғызыншы кітапта (Аламқаравати) Нараваханадатта өзінің сүйікті әйелі Маданаманукшаның ішкі бөлме есігін ашқаннан кейін жоғалып кеткеніне қатты қайғыға батып, күйзеліске ұшырайды. Ол адал жұбайлардың уақытша айырылып, соңынан қайта табысқан оқиғаларын тыңдап жұбаныш алады. Олар Нала мен Дамаянтинің оқиғаларын толық қамтиды. Оқиғалар он үшінші кітапқа дейін жалғасады.

10-шы кітап

Ал келесі кітап (Сактияс), оныншы, әдебиет тарихында маңызды, себебі ол толық Панчатантраны қамтиды. Сондай-ақ, бұл кітапта танымал әңгімелердің біріне, яғни "Мың бір түнде" патша Шахриар мен оның бауыры туралы әңгімеге бастау болуы мүмкін. Екі жас брахман саяхаттап келе жатқанда орманға түсіп, көл жанындағы ағашта түнеп қалады. Түннің басында бірнеше адам судан шығып, көңіл көтеруге дайындалады. Содан кейін якша, пері, екі әйелімен көлден шығып, түнді сонда өткізеді. Ол және оның бір әйелі ұйықтағанда, екіншісі жастарды көріп, оларды жақындауға шақырып, оларды ынталандыру үшін бұрынғы жандардан алған жүз сақинаны көрсетеді. Әйелінің күйеуі оны көлдің түбіндегі сандыққа қамаған болатын. Жастар оның ұсынысын қабылдамайды; ол періні оятып, оларды өлтіруге әрекет етеді, бірақ сақиналар адал емес әйелге қарсы айғақ ретінде ұсынылады, және ол мұрынынан айырылып, қуылды.

11 - 13 кітаптар

Он бірінші кітап (Вела) – бұл үлкен оқиға, саудагер ұлына үйленген Вела есімді қыздың тағдыры, олардың кеме апатына ұшырауы, ажырасуы және қайта табысуы туралы баяндайды. Он екінші кітабында (Сасанкавати) Айодхья князі Мриганкадаттаның тарихы келтіріледі. Бұл оқиға Дандиннің "Дашкумарачарита" ("Он ханзаданың хикаясы") еңбегімен ұқсас, онда князь және оның тоғыз серігі бір маусымға бөлініп кетеді, ал қайта кездескенде әрқайсысына не болғанын айтады. Дегенмен, нақты оқиғалар өзгеше. Бұл кітапта сонымен қатар "Ветала Панчавимшати" деп аталатын әңгімелер жинағының ертерек нұсқасы бар: Годавари өзенінің жанындағы Пратиштана патшасы Тривикрамасенаға Веталаның жиырма бес хикаясын айтуы. Он үшінші кітап (Мадиравати) қысқа, екі жас брахманның принцесса мен оның досымен құпия некелерін және олардың басынан өткен оқиғаларды баяндайды. Оқиғалар қызықты әрі көңілді, Бхавабхутидің "Малатимадхава" драмасында Мадхава мен Макаранданың сүйіктілерін алуымен ұқсас.

14 және 15-кітаптар

Келесі екі кітапта, он төртіншісі ("Панка") және он бесіншісі ("Махабхишека") оқиғалар Видьядхаралардың ғажайып аймағында өрбітеді. Бірінші кітапта ханзада Нараваханадатта әйелі Маданаманукшаның Видьядхара Манасавегамен қашқанын біліп, одан кейін бес Видьядхари әйелге үйленеді және соңында патшайымын қайтарып алу үшін Манасавеганы өлтіреді. "Махабхишекада" Нараваханадатта Видьядхара халқының императоры болып таж кигізіледі.

16-шы кітап

(Суратамжари) кітабының он алтыншы тарауында Удаяна тағын әйелі Васавадаттаның інісі Гопалакаға тапсырып, әйелдері мен министрлерімен бірге Каланжана тауына аттанады. Аспаннан нұрлы арба түсіп, оларды мекендейтін құдайларға жеткізеді. Ағасынан айырылған Гопалака қайғыдан кейін көп ұзамай Косамби патшалығын інісі Палакаға өткізіп, Ақ тауға шегініп, Кашьяпаның ашрамында қалған өмірін өткізеді. Одан кейін Палаканың ұлының төмен дәрежелі Чандали қызына ғашық болуы және осы сияқты ерекше жұптар туралы әңгімелер айтылады. Палаканың министрлері ханзаданың Чандалиға ғашық болуын оның құдай немесе ханшайым болып жасырынуының белгісі деп санайды, әйтпесе ол ешқандай ақсүйек адамның назарын аудара алмас еді. Сондықтан олар патшаға оның қолын Матангадан сұрауды ұсынады. Матанга Уджайндағы брахмандар өз үйінде тамақтанса ғана келіседі. Палака 18 мың брахманның Чандалмен бірге тамақтануына бұйрық береді. Брахмандар бұл олардың дәрежесін төмендету және кастадан айырылу деп қорқады, содан кейін Уджайнда құлшынылатын Шиваның бір түрі – Махакалаға не істеу керектігін білу үшін дұға етеді. Ол түсінде оларға Матанганың шын мәнінде Видьядхара екенін, сондықтан оған бағыну керектігін бұйырады. Ол Нараваханадаттаның Видьядхаралардың императоры болуына кедергі келтіру үшін оның өміріне қастан жасаған, сондықтан Шива оны отбасымен бірге Чандал ретінде Уджайнда тұруға үкім шығарған. Ал Матанганың үйінде он сегіз мың брахман тамақтанған соң, оның қарғысы тоқтатылады. Осылайша Матанга мәртебесін қайтарып алады және оның қызы патша ұлына үйленуге лайық деп танылады.

17 және 18-кітаптар

Соңғы екі кітап Нараваханадаттаның өзінің ағасы Гопалакаға Кашьяпаның ашрамына барған кезде айтқан әңгімелерден құралған. Ол Маданамчукадан айырылғанда, оның күйзелісін басу үшін, бұрын өзіне жеткен оқиғаларды қайталайды. "(Падмавати)" – Видьядхара князі Муктафалакету мен Гандарва патшасының қызы Падмаватидің махаббат дастаны. Біріншісі қасиетті адамның қарғысымен адамға айналады, сондықтан ол біраз уақытқа екіншісінен бөлініп қалады. Бірақ, көп ұзамай ол бұрынғы статусына және әйеліне қайта оралады. Соңғы кітапта ("Висамасила") Уджайн патшасы Махендрадитияның ұлы Викрамадития немесе Викрамасила батыр ретінде бейнеленеді, оның жауынгер князьдерге қарсы жеңістері мен түрлі ханшайымдарды иеленуі суреттеледі. Бұл оқиғалар махаббатқа толы шаруалармен, соның ішінде әйелдерге тағылған жалалармен, ал кейбіреулері алаяқтардың хикаяларымен ұштасады.

Бріхаткатаслакасасаграха

Кашмир редакциясынан басқа, Гуньадхьяның еңбегінің санскрит тілінде жазылған нұсқасы бар, ол "Брихатхатхаслакасамграха", яғни "Ұлы әңгіме: өлеңдер жинағы" деп аталады. Қазіргі таңда жиырма алты "лабхадан" шамамен алтысы ғана қолжетімді. Оны ашқан және редакциялаған М. Феликс Лакоте (Essai sur Guṇāḍhya et la Bṛhatkathā, Париж, 1908) мәтінмен бірге Катасарицагара және басқа да нұсқаларына қатысты жоғары сын мәселелерін жан-жақты талқылады. М. Лакотеның зор көрегендікпен жасалған қорытындыларын былай қорытындылауға болады. Қолжазба Непалдан келген, ол Непалдық жазушы Будасваминнің еңбегі. Ол біздің эрамыздың сегізінші-тоғызыншы ғасырларына жатады және Пайшаси түпнұсқасына негізделген. Онда Катасарицагараға кіретін көптеген қосымша әңгімелер жоқ, сондықтан негізгі сюжет Гуньадхьяның өзі ойлап тапқан батыр Нараваханадаттаның шынайы оқиғаларына баса назар береді.

Парсы тіліндегі бейімделулері: Бахр әл-асмар және Дарья-и Асмар

Каташарицагара Зейін әл-Әбидин (1418/20 – 1470) тұсында «Бахр әл-асмар» («Әңгімелер мұхиты») деген атпен парсы тіліне аударылды. Бүгінгі күні бұл нұсқа сақталмаған; ол тек басқа көздерден алынған мәліметтер арқылы белгілі. Оған сілтеме ретінде Шривараның (1459 – 1505) «Раджатарангини» еңбегінде айтылған. Сривара, хан сарайындағы ақын-лауреат, өз қамқоршысы Зейін әл-Әбидиннің тапсыруымен санскрит тіліндегі шығармаларды парсы тіліне, сондай-ақ керісінше аударуды айтады. Олардың арасында «Бṛхаткатха» қорытындысының (бṛхаткатхасара) аудармасы бар, бұл Каташарицагараға сілтеме болуы мүмкін. Екінші парсы нұсқасы 16 ғасырдың екінші жартысында Акбардың тұсында тапсырылып, басқа еңбектердің аудармашысы ретінде танымал Мұстафа Халикдад Аббаси орындады. Бұл жұмыс, шамасы, 1590 жылдан кейін Кашмирдің әскери жаулануынан соң жасалған. Аббаси оны Кашмир аудармасынан ажырату үшін «Дарья йи асмар» («Әңгімелер өзені») деп атады. Алғы сөзінде Аббаси оған бұрынғы «бархатката» кітабын қайта жазуды тапсырғанын, оны Кашмир брахманы Сумдевбат қысқартып, араб тіліндегі сөздерді көптеп қолданып, Зейін әл-Әбидиннің тұсында жазғанын айтады. Санскрит мәтініне сәйкес, парсы аудармасы да он сегіз негізгі тарауға бөлінген, әрқайсысы бірнеше «маудж» (толқындар) тармақтарынан тұрады. Бұл аударма 1968/69 жылдары (Жаңа Делидегі Ұлттық мұражай, № 62.1005) табылған. Оны доктор Тара Чанд және профессор Сайед Амир Хасан Абиди өңдеді. Бүгінде парсы нұсқасының тек екі қолжазбасы ғана бар екенін атап өткен жөн. Екеуі де толық емес, санскрит нұсқасының бастапқы 18 тарауының тек 8-ін қамтиды, оларға сүйене отырып Чанд пен Абиди басылым жасады. «Калила ва Димна» сияқты басқа әдебиеттерден айырмашылығы, «Дарья йи асмар» жасанды прозада (наср и мусаджа) емес, ауызша айтылғанды еске түсіретін қарапайым прозада қайта жазылған. Парсы повесінде бейімделу әдістерінің араласуын көруге болады: кейбір бөлімдер үнді нұсқасына жақын аударманы көрсетеді, ал көп бөлігі көбірек повестік стильде жазылған. Бұл әңгіменің мазмұнына баса назар аударылғанын, мәтіндік ерекшеліктерді сақтауға тырыспағанын білдіреді. «Катхасаритсагара» аудармасында қолданылатын бейімделу әдістерінің бірі – адамдарға, заттарға немесе ұғымдарға қатысты жеке сөздерге түсіндірмелер мен глоссаларды қосу. Мысалы, аудармашы-құрастырушы Аббаси «Бұл оқиға басқа үнді кітаптарында кеңінен сипатталған» дейді немесе кейбір үзінділерге түсініктеме беріп: «Үндістан халқының сөзіне сәйкес» деп қосады. Екінші стратегия – парсы поэзиясынан, мысалы, «Гүлистан», «Диван и Хафиз», «Диван и Салман и Саважи», «Манзумат и Шараф әл Дин Язди», Низамидың «Хусрау у Ширин», «Махзан әл Асрар», «Хафт пайкар» және тағы да басқалардан цитаталар енгізу.

Баспа басылымдары мен қазіргі заманғы аудармалар

Профессор Х. Х. Уилсон бұл аңыздар жинағына батыс әлемінің назарын аударған алғашқы еуропалық ғалым болды. 1824 жылы ол "Ориенталдық төрттік журналда" алғашқы бес кітаптың қысқаша мазмұнын жариялады. Бұл еңбектің алғашқы басылымын профессор Брокгауз жүзеге асырды. 1839 жылы ол тек алғашқы бес тарауды шығарды, ал қалған он үш тарау 1862 жылға дейін жарық көрмеді. Екі басылым да Abhandlungen der Deutschen Morgenländischen Gesellschaft құрамына енді. Осы мәтінді К. Х. Тоуни өзінің тамаша аудармасы ("Ағындар өзенінің мұхиты") үшін пайдаланды, ол Бенгалиялық Азия қоғамының баспасы – Bibliotheca Indica арқылы 1880-1884 жылдары жарық көрді (көрсеткіш 1887 жылға дейін шықпады). Брокгауздың басылымы негізінен алты қолжазбаға негізделген, бірақ еңбектің екінші бөлігінде оның қолында одан көп қолжазба болмаған сияқты. Тоуни Брокгауздың бірнеше түсіндірулеріне қанағаттанбады, сондықтан көптеген жаңа аудармалар жасады немесе ұсыныстар берді, олар негізінен Калькутта колледжінен алынған және доктор Росттан қарызға алынған үш Үнді кеңсесінің қолжазбаларынан алынған. 1889 жылы Дургапрасад Брокгауздың басылымы мен екі Бомбейлік қолжазбадан дайындалған Нирнаясагара баспасында Бомбейлік басылымды шығарды. Бұл қазір қолжетімді соңғы мәтін. 1919 жылы Н. М. Пензер Тоуниге оның "Ағындар өзенінің мұхиты" еңбегін қайта басып шығару туралы ұсыныс жасады. Бірақ ол Тоунидің 2 томдық еңбегін қайта қарап, 1924 жылы 10 томдық етіп жариялады. Бірінші том индуистік ойлар мен Панчатантра, Хитопадеша сияқты басқа да танымал әңгімелер жинағына кіріспе берді. 2-10 томдар түпнұсқа аударманы кеңінен түсіндіріп берді. Пензер әр томға алғы сөз жазу үшін әртүрлі ғалымдарды шақырды, нәтижесінде осы ұлы жинақтың барлық аспектілерін қарастыратын тоғыз тамаша мақала жазылды. Сэр Джеймс Маллинсон аударған толық еңбекті қазіргі ағылшын тіліне аудару жобасы 2007 жылы Нью-Йорк университетінің баспасынан шыққан Clay Sanskrit Library арқылы жарық көре бастады. Аударма Нырная баспасының 1915 жылғы санскрит мәтінінің басылымына негізделген, бұл бүгінгі санскритшілердің бағалайтын басылымы. Қазіргі уақытта жоспарланған 7 томдық басылымның 2 томы жарық көрді.

Аудармалар

К. Х. Тоуни (1880–84), *The Kathá sarit ságara*; немесе, Әңгімелер ағынының мұхиты, 2 томдық, I том, Ағылшын тіліне жасалған толық аударма. Н. М. Пензер (1924–28), Сомадеваның *Катха сарит сагарасының* (немесе Әңгімелер ағынының мұхиты) К. Х. Тоунидің аудармасы, 10 томдық, I, II, III, IV, V, VI, VII, VIII, IX томдар. Тоунидің аудармасына негізделген, бірақ әртүрлі мәдениеттердегі әңгімелермен салыстыратын қосымша жазбалар мен түсіндірмелермен кеңейтілген. А. Р. Кришнашастри (1952), *Катхаамрита* (каннада тілінде: ಕಥಾಮೃತ), Geetha Book House, K. R. Circle, Майсур 570 001, Үндістан. Сэр Джеймс Маллинсон (2007–09), *Өзендер мұхиты*, Clay Sanskrit Library. Нью-Йорк: Нью-Йорк университетінің баспасы. 1-том, 2-том. Тоғыз томдық толық аударма болуы жоспарланған, бірақ баспа қызметін тоқтатқанға дейін 6.8-ші томға дейін тек екі том жарық көрді. П. С. Девассия (1978), *Шри Сомадевабаттанте Катхасарицагарам* (самбоорнагдадьявивартаннам. Сомадеваның санскрит поэмасының прозалық аудармасы) (малаялам тілінде). Баспагерлер: Sahitya Pravarthaka Cooperative Society Ltd., Коттаям, Керала штаты, Үндістан. Ұлттық кітап дүкені арқылы сатылады. 1990 жылы қайта басылды. Аршия Саттар (1997), *Катхасарицагарадан* әңгімелер. Penguin. *Катхасарицагарадан* таңдап алынған маңызды бөлімдер. Радхаваллабх Трипати, *Катха Сарит Сагар* (хинди тілінде). National Book Trust.

Ықпал

10-шы кітаптағы Тантракьяядағы әңгімелер мен олардың реті Панчатантрадан гөрі «Калила және Димна» әңгімелеріне және құрылымына көбірек сәйкес келеді. Сондықтан «Катасарицагара» түпнұсқа жинақтың, тіпті Панчатантрадан да ертерек нұсқасын сақтайды, кем дегенде, қазіргі таныс түрінде. Буддизмді зерттеуші Герберт В. Гюнтердің бұл кітапты өте жақсы көргені белгілі, деп хабарлайды Джоди Рене Ланг, Ph.D. Әңгімелер теңізі идеясы Салман Рушдидің «Харун және әңгімелер теңізі» романына шабыт берген.