Кіріспе
Саяси және экономикалық философия – АҚШ-тағы консерватизмдегі экономикалық идеология. Америкалық саяси теорияда фискалдық консерватизм немесе экономикалық консерватизм – капитализм, жекебасшылық, шектеулі үкімет және еркін нарық экономикасы негізіндегі фискалдық саясат пен фискалдық жауапкершілікке қатысты саяси және экономикалық философия. Фискалдық консерваторлар салықты төмендетуді, мемлекеттік шығыстарды азайтуды, еркін нарықты, реттеуді жоюды, жекешелендіруді, еркін сауданы және мемлекеттік қарызды барынша азайтуды жақтайды. Фискалдық консерватизм классикалық либерализммен бірдей философиялық көзқарас ұстанады. Бұл тұжырым экономикалық либерализмнен туындаған. Бұл терминнің бастауы 1930 жылдардағы АҚШ-тың «Жаңа келісім» дәуірінде, заманауи либералдардың бастамаларының нәтижесінде пайда болды. Көптеген классикалық либералдар АҚШ-тағы либерализм деп аталатын нәрсемен байланыстырылғысы келмегендіктен, өздерін консерваторлар деп атай бастады. АҚШ-та либерализм термині әлеуметтік мемлекетпен және 1930 жылдардан бері «Жаңа келісім» мен оның салаларының нәтижесінде кеңейтілген реттеуші саясатпен байланыстырылды. Фискалдық консерваторлар 1950 жылдары пайда болған дәстүрлі американдық консервативтік қозғалыстың үш тірегінің бірін құрайды – оларға әлеуметтік консерватизм және ұлттық қорғаныс консерватизмі де кіреді. Көптеген американдықтар, классикалық либералдық көзқарастарды ұстанатындарымен, либертариандыққа бейім, мәдени либералдық көзқарастарды ұстанып, интервенционизмді жоққа шығаратын сыртқы саясатты қолдайды, сонымен қатар салықты төмендетуді және мемлекеттік шығыстарды азайтуды жақтайды. 2020 жылғы сауалнама бойынша, американдықтардың 39% өзін «экономикалық консервативті» деп санайды. АҚШ-қа жақын орналасқандықтан, бұл термин Канада лексикасына енген. Көптеген басқа елдерде экономикалық либерализм немесе жай ғана либерализм американдықтардың фискалдық консерватизм деп атаған нәрсені сипаттау үшін қолданылады.
the economic ideology within conservatism in the United States
In American political theory, fiscal conservatism or economic conservatism is a political and economic philosophy regarding fiscal policy and fiscal responsibility with an ideological basis in capitalism, individualism, limited government, and laissez faire economics. Fiscal conservatives advocate tax cuts, reduced government spending, free markets, deregulation, privatization, free trade, and minimal government debt. Fiscal conservatism follows the same philosophical outlook as classical liberalism. This concept is derived from economic liberalism. The term has its origins in the era of the American New Deal during the 1930s as a result of the policies initiated by modern liberals, when many classical liberals started calling themselves conservatives as they did not wish to be identified with what was passing for liberalism in the United States. In the United States, the term liberalism has become associated with the welfare state and expanded regulatory policies created as a result of the New Deal and its offshoots from the 1930s onwards. Fiscal conservatives formed one of the three legs of the traditional American conservative movement that emerged during the 1950s together with social conservatism and national defense conservatism. Many Americans who are classical liberals also tend to identify as libertarian, holding more cultural liberal views and advocating a non interventionist foreign policy while supporting lower taxes and less government spending. As of 2020, 39% of Americans polled considered themselves "economically conservative". Because of its close proximity to the United States, the term has entered the lexicon in Canada. In many other countries, economic liberalism or simply liberalism is used to describe what Americans call fiscal conservatism.
Негізгі қағидалар
Фискалдық консервативтілік – мемлекеттік шығындар мен қарыздарға қатысты сақтық танытуды қарайтын экономикалық философия. Капитализм, шектеулі үкімет және еркін нарық экономикасы принциптері оның идеологиялық негізін құрайды. Олар жеке басқа құрмет, еркін кәсіпкерлік сияқты либертариандық принциптерге берік сенімді және реттеуді азайтуды, жекешелендіруді және еркін сауданы жақтайды. Эдмунд Берк "Франция төңкерілігі туралы ойлар" атты еңбегінде үкіметтің үлкен қарыз жинап, одан кейін оны салық төлеушілерге жүктеуге құқығы жоқ екенін айтқан. Ол: "Азаматтық қоғамның алғашқы және түпкілікті сенімі азаматтардың меншігіне берілген, мемлекеттің кредиторларының талаптарына емес. Азаматтың талабы уақыт бойынша басым, құқық бойынша жоғары, әділеттілік бойынша теңдесіз. Жеке тұлғалардың мүлігі, олар оны сатып алу, мұраға алу немесе қандай да бір қауымдастықтың игіліктеріне қатысу арқылы иеленсе де, кредитордың нақты немесе жасырын кепілдігінің бір бөлігі болған емес. [Қ]оғам, монарх немесе сенат арқылы ұсырылған болса да, тек мемлекеттік мүлікті ғана кепілге ала алады; және ол тек азаматтардан әділ және пропорционалды салық алу арқылы ғана мемлекеттік мүлікке ие бола алады" деп жазған.
Фракциялар немесе кіші топтар
Барлық бюджеттік консерваторлар кішірек және арзан үкімет туралы жалпы келіседі, бірақ басымдықтар бойынша келіспеушіліктер бар. Үш негізгі фракция немесе кіші топтар бар, олардың әрқайсысы нақты бір мәнге баса назар аударады. Дефицитшілер мемлекеттік бюджетті теңгертуге және мемлекеттік қарыздың көлемін азайтуға баса назар аударады, мемлекеттік қарызды экономикалық тұрғыдан зиянды және моральдық тұрғыдан күмәнді деп санайды, себебі ол қазіргі салық және шығындар шешімдеріне қатысы жоқ болашақ ұрпақтарға міндеттемелер жүктейді. Егер қосымша кіріс шығындарды арттырудың орнына қарызды азайтуға жұмсалса, олар салықты көтеруді де қарастыруға дайын. Екінші топтың басымдығы шығындарды қысқарту немесе қарызды азайту емес, салықты қысқарту болып табылады. Көптегендері ұсыныс жағындағы экономиканы қабылдайды, жоғары салықтар экономикалық белсенділікті және инвестицияларды тежейді, сондықтан салықты қысқарту экономикалық өсуге, ал одан кейін мемлекеттік кірістердің өсуіне әкеледі деп санайды. Олардың пікірінше, бұл қосымша мемлекеттік кірістер ұзақ мерзімде қарызды азайтады. Олар салықтарды төмендетуді, тіпті бұл қысқа мерзімде дефициттің өсуіне әкелсе де, қолдайды. Кейбір ұсыныс жақтастары салықты қысқарту арқылы түсімнің артуы шығындарды күрт қысқартуды қажетсіз етеді деп мәлімдеді. Алайда, Конгресс Бюджет Кеңсесі табыс салығын қысқартулар дефицитті және қарызды арттыратынын және олар өзін-өзі ақтамайтынын үнемі хабарлап келеді. Мысалы, CBO Буш салықты қысқартулардың 2002 жылдан 2011 жылға дейін дефицитке және қарызға 1,5 триллион доллар қосып, толыққанды барлық табыс деңгейлерінде ұзартылған жағдайда 2010–2019 жылдар аралығында дефицитке және қарызға тағы 3 триллион долларға жуық қосатынын бағалады. Үшінші топ қарыз бен салық арасында көп айырма жасамайды. Бұл топ салық саясаты мен қарызды азайтуға қарағанда шығындарды азайтуға басымдық береді. Олардың пікірінше, үкіметтің нақты құны – шығынның қаржыландырылу жолы емес, шығынның деңгейі. Үкімет жұмсайтын әрбір доллар – жұмысшылардан алынған доллар, қарыздан немесе салықтан болсын. Салықтар сатып алу қабілетін қайта бөледі, бірақ бұл өте тиімсіз, өндіріс және жұмысқа алуға ынтаны азайтады, ал қарыз алу бизнесті және инвесторларды болашақта салықтың жоғарылауын күтуге мәжбүрлейді.
Классикалық либерализм
АҚШ-тағы классикалық либерализм қазіргі заманғы фискалдық консерватизмнің тарихи негізін құрайды. Кэтлин Г. Донохью 19 ғасырдағы классикалық либерализм АҚШ-та Ұлыбританиядағы аналогтарынан ерекше болды деп мәлімдейді: [Еуропада] классикалық либералдық теорияның негізі – laissez faire идеясы еді. Алайда, американдық классикалық либералдардың көпшілігі үшін laissez faire мүлдем мемлекеттік араласудың болмауы дегенді білдірген жоқ. Керісінше, олар мемлекеттің тарифтерді, теміржолға берілетін субсидияларды және ішкі жақсартуларды қамтамасыз етуіне келісім беретін. Бұл шаралар өндірушілерге тиімді болды. Олар тұтынушылардың мүддесіне араласуды айыптады. Экономикалық либерализм Адам Смит, Фридрих Хайек, Милтон Фридман, Айн Рэнд және Людвиг фон Мизес сияқты классикалық либерализм дәстүрінде идеологиялық негізін тапты. Көпшілік пікірге қарамастан, сол кездегі республикалық президент Герберт Гувер фискалдық консерватор болған жоқ. Ол Ұлы депрессияның басында мемлекеттік араласуды қолдады, бұл саясатты демократ Франклин Д. Рузвельт жалғастырып, үгіт-насихатқа қарамастан күшейтті. Кулидждің экономикалық саясаты көбінесе Рузвельттің «Жаңа келісім» бағдарламасының дефициттік шығындарымен салыстырылады. Рузвельттің мемлекеттік шығындарына қарсылық білдірген республикашылдар Гарри Трумэн мен Дуайт Д. Эйзенхауэрдің президенттік кезеңдерінде де маңызды республикалық фракцияны біріктірді. Барри Голдуотер әлеуметтік және фискалдық консервативті республикашылдардың белгілі жақтаушысы болды. 1977 жылы демократ президент Джимми Картер Корнелл университетінің экономика профессоры Альфред Э. Каннды Азаматтық авиация басқармасының (CAB) төрағасы етіп тағайындады. Ол өнеркәсіпті дерегуляциялауға бағытталған күштің бір бөлігі болды, бұл бастаманы жетекші экономистер, Вашингтондағы жетекші сарапшылар, реформаны қолдаған азаматтық қоғамның коалициясы (бұрынғы желтоқсандық және теміржол реформалары үшін құрылған коалицияның үлгісінде), реттеуші органның басшысы, Сенат басшылығы, Картер әкімшілігі және тіпті әуе компанияларының бір бөлігі қолдады. Бұл коалиция 1978 жылы заңнамалық нәтижелерге жедел жетті. Әуе компанияларды дерегуляциялау туралы заң (Pub. L. 95–504) президент Картер 1978 жылғы 24 қазанда қол қойды. Заңның басты мақсаты – коммерциялық авиациядағы жаңа әуе компанияларының тарифтеріне, бағыттарына және нарыққа кіруіне мемлекеттік бақылауды жою еді. CAB-тың реттеу өкілеттіктері біртіндеп жойылатын болды, содан кейін нарық күштері бағыттар мен тарифтерді анықтауға мүмкіндік беретін еді. Алайда, заң Федералдық авиация басқармасының әуе қатынастары қауіпсіздігінің барлық аспектілеріне қатысты реттеу өкілеттіктерін жойған жоқ. 1979 жылы Картер АҚШ-та 1920 жылы тыйым салудың басталуынан бері алғаш рет американдық үй сырашыларына солодка, хмель және ашытқы сатуға рұқсат беріп, американдық сыра индустриясын дерегуляциялады. Картердің бұл дерегуляциясы 1980 және 1990 жылдары үйде сыра пісірудің өсуіне әкелді, ол 2000 жылдары АҚШ-тағы дамыған қолөнер микросыра мәдениетіне айналды, 2014 жылдың соңына қарай АҚШ-та 3418 микросырахана, сыра пісіру орындары және өңірлік қолөнер сыра зауыттары болды. Екінші дүниежүзілік соғыстан кейінгі кезеңде мемлекеттік қарызтың ЖІӨ-ге шаққандағы үлесі тез төмендеді және 1974 жылы Ричард Никсонның кезінде ең төменгі деңгейге жетті. Картер мен Билл Клинтонның басшылығынан басқа, қарызтың ЖІӨ-ге шаққандағы үлесі үнемі өсті. 1980 жылдары Рональд Рейган салық ставкалары мен әскери шығындарды арттырған кезде АҚШ-тың ұлттық қарызы өсті. Мемлекеттік қарыздың ЖІӨ-ге шаққандағы үлесінің көрсеткіштері процесті көрсетеді:
[A]t the center of classical liberal theory [in Europe] was the idea of laissez faire. To the vast majority of American classical liberals, however, laissez faire did not mean no government intervention at all. On the contrary, they were more than willing to see government provide tariffs, railroad subsidies, and internal improvements, all of which benefited producers. What they condemned was intervention in behalf of consumers. Economic liberalism owes its ideological creation to the classical liberalism tradition in the vein of Adam Smith, Friedrich Hayek, Milton Friedman, Ayn Rand, and Ludwig von Mises. Contrary to popular opinion, then Republican President Herbert Hoover was not a fiscal conservative. He promoted government intervention during the early Great Depression, a policy that his successor, Democratic President Franklin D. Roosevelt, continued and increased despite campaigning to the contrary. Coolidge's economic policies are often popularly contrasted with the New Deal deficit spending of Roosevelt and Republican Party opposition to Roosevelt's government spending was a unifying cause for a significant caucus of Republicans through even the presidencies of Harry S. Truman and Dwight D. Eisenhower. Barry Goldwater was a famous champion of both the socially and fiscally conservative Republicans. In 1977, Democratic President Jimmy Carter appointed Alfred E. Kahn, a professor of economics at Cornell University, to be chair of the Civil Aeronautics Board (CAB). He was part of a push for deregulation of the industry, supported by leading economists, leading think tanks in Washington, a civil society coalition advocating the reform (patterned on a coalition earlier developed for the truck and rail reform efforts), the head of the regulatory agency, Senate leadership, the Carter administration and even some in the airline industry. This coalition swiftly gained legislative results in 1978. The Airline Deregulation Act (Pub. L. 95–504) was signed into law by President Carter on October 24, 1978. The main purpose of the act was to remove government control over fares, routes and market entry of new airlines from commercial aviation. The CAB's powers of regulation were to be phased out, eventually allowing market forces to determine routes and fares. The Act did not remove or diminish the Federal Aviation Administration's regulatory powers over all aspects of airline safety. In 1979, Carter deregulated the American beer industry by making it legal to sell malt, hops and yeast to American home brewers for the first time since the effective 1920 beginning of Prohibition in the United States. This Carter deregulation led to an increase in home brewing over the 1980s and 1990s that by the 2000s had developed into a strong craft microbrew culture in the United States, with 3,418 micro breweries, brewpubs and regional craft breweries in the United States by the end of 2014. Public debt as a percentage of GDP fell rapidly in the post World War II period and reached a low in 1974 under Richard Nixon. Debt as a share of GDP has consistently increased since then, except under Carter and Bill Clinton. The United States national debt rose during the 1980s as Ronald Reagan cut tax rates and increased military spending. The numbers of public debt as a percentage of GDP are indicative of the process:
Рейган дәуірі
Фискалдық консерватизм республикалық Рональд Рейганның президенттігі кезінде (1981–1989) сөздік деңгейде насихатталды. Рейганның өкілеттігі кезінде жеке табыс салығының ең жоғары ставкасы 70%-дан 28%-ға дейін төмендеді, ал жалақы салығы және ең төменгі екі табыс топтарындағы тиімді салық ставкалары артты. Рейган капиталдан түскен табысқа салынатын ең жоғары салықты 28%-дан 20%-ға дейін төмендетті, бірақ екінші мерзімінде оны қайтадан 28%-ға дейін көтерді. Ол қорғанысқа жұмсалатын қаражатты сәтті арттырды, бірақ либералды демократтар керісінше, оның ішкі шығындарды қысқарту әрекеттерін тоқтатты. 1982 жылғы экономикалық төмендеуден кейін нақты ЖІӨ өсімі күшті қалпына келді, оның кеңсесінде қалған уақытында жылдық өсім 3,4%-ды құрады. 1982 жылы жұмыссыздық 10,7%-дан асып кеткеннен кейін төмендеді, ал инфляция айтарлықтай төмендеді. Федералдық салық түсімдері 1980 жылы 517 миллиард доллардан 1990 жылы 1,032 миллиард долларға дейін дерлік екі есеге өсті. Жұмыспен қамту халық санымен шамалас өсті. АҚШ Қаржы министрлігінің тәуелсіз экономикалық зерттеуіне сәйкес, Рейганның кезінде қабылданған маңызды салық заңдары федералдық кірістердің ЖІӨ-нің шамамен 1%-ына тең сомаға төмендеуіне себеп болды. Рейган федералдық үкімет шығындарын өсімімен өтемесе де, немесе дефицитті азайта алмаса да, оның жетістіктері жалпы ішкі өнімнің пайызы ретінде көрсетілгенде одан да маңыздырақ көрінеді. Федералдық шығындар ЖІӨ-нің 22,2%-дан 21,2%-ға дейін төмендеді. Рейганның екінші мерзімінің соңына қарай мемлекеттік қарыз халыққа қарыз ретінде шамамен 60%-ға өсті, ал жалпы қарыз 2,6 триллион долларды құрады. Сегіз жылдан кем уақыт ішінде АҚШ әлемдегі ең ірі кредитор елден әлемдегі ең ірі борышкер елге айналды.
Росс Перо
1992 жылғы президенттік сайлауда сәтті америкалық кәсіпкер Росс Перо үшінші партиядан кандидат ретінде қатысты. Науқандағы айтарлықтай қиындықтар мен үшінші партиядан кандидат болудың өте күрделі екеніне қарамастан, Перо халықтың дауысының 18,9%-ын алды (қазіргі заман тарихында үшінші партиядан кандидат алған ең жоғары көрсеткіш), бұл негізінен оның басты сайлау шарты – шектеулі үкімет, теңгерілген бюджет және фискалдық консерватизм негізінде болды.
Клинтон дәуірі
Фискалдық консервативтілік көбінесе республикашылар мен либертариандар тарапынан қабылданады, сонымен қатар көптеген центрист немесе орталық демократтар да оны өздерінің идеологиясы деп жариялайды, олар көбінесе өзін «Жаңа демократтар» деп атайды. Рейган және Буш әкімшіліктері кезінде жиі қабылданған кең ауқымды салықты қысқарту саясатын қолдамаса да, «Жаңа демократтар» коалициясының негізгі экономикалық бағдары либералды демократтар ұстанатын дәстүрлі философиядан ерекшеленді және теңгерімді федералдық бюджеттің кейбір шығындар бағдарламаларынан жоғары тұруы керек деген фискалдық консервативті ұстанымды қолдады. 1993 жылғы Бюджет заңы сондай-ақ он бес миллион төмен кірісті отбасы мен шағын бизнестің 90 пайызы үшін салықтарды төмендетті. Бұған қоса, Клинтон жылдары 1990 жылғы Бюджеттік тәртіп туралы заңмен бастапқыда енгізілген PAYGO (pay-as-you-go) жүйесі (барлық тікелей шығындардың өсуі немесе кірістердің азаюы басқа шығындардың азаюымен немесе кірістердің өсуімен өтелуі тиіс болды және бұл тапшылыққа қарсы күресушілердің арасында өте танымал болды) қолданысқа енгізіліп, 2002 жылы жүйенің мерзімі біткенге дейін үнемі пайдаланылды. 1994 жылғы аралық сайлауда республикашылар сол кездегі конгрессмен Ньют Гингрич жасаған «Америкамен келісімшарт» деп аталатын, фискалдық жауапкершілік принципін қамтитын платформада сайланды, ол бюджетті теңгерту, президентке вето құқығын беру және әлеуметтік реформа жасау сияқты шараларды ұсынды. Сайлаудан кейін республикашылар Өкілдер палатасында көпшілікке ие болды, ал жаңадан тағайындалған палата спикері Гингрич үкіметтік шығыстарды қысқартуға белсенді түрде ұмтылды, бұл 1995-1996 жылдардағы үкіметтік жұмысты тоқтатуға әкелген Ақ үймен қақтығысқа ұласты. 1996 жылы Клинтон қайта сайланғаннан кейін олар ынтымақтасып, 1997 жылғы Салық төлеушілерге жеңілдік беру туралы заңды қабылдады, ол капиталдан алынатын табысқа салынатын салықтың ең жоғары мөлшерлемесін 28 пайыздан 20 пайызға және 15 пайыздан 10 пайызға дейін төмендетті.
Әлемнің қалған бөлігі
1930 жылдары Рузвельт әкімшілігінің әл-ауқат мемлекетін кеңейтуі және реттеу саясатын күшейтуі нәтижесінде, АҚШ-та либерализм термині классикалық либерализмге қарағанда заманауи либерализммен байланысты бола бастады. Батыс Еуропадағы Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін құрылған кеңейтілген әл-ауқат мемлекеттерін либералдық партиялар емес, британдық Лейбористік партиясы сияқты социалистік немесе социал-демократиялық партиялар құрды. Батыс Еуропадағы көптеген либералдық партиялар классикалық либерализмді ұстанады, мысалы, Германиядағы Ертіс демократиялық партиясы. Ұлыбританиядағы Либерал-демократтар партиясы классикалық либералдық және әлеуметтік либералдық қанаттардан тұрады. Көптеген елдерде либерализм немесе экономикалық либерализм американдықтардың фискалдық консерватизм деп атап кеткен нәрсені сипаттау үшін қолданылады. Ұлыбританияда фискалдық консерватизм консервативті Маргарет Тэтчер премьер-министрлік қызметінде ең танымал болды. Бұрынғы Лейбористік үкімет кезіндегі дефициттік шығындардың бірнеше жылынан кейін Тэтчер бюджетті теңгерлеу үшін шығындарды қысқартуды және таңдап алынған салықтарды көтеруді ұсынды. Ұлыбританияның мемлекеттік қаржысының нашарлауына байланысты – фискалдық консервативтердің пікірінше, бұрынғы Лейбористік үкімет кезіндегі дефициттік шығындардың тағы бір толқыны, 2000 жылдардың соңындағы рецессия және Еуропалық мемлекеттік қарыз дағдарысы – Камерон-Клегг коалициясы (консервативтер-либералды демократтар) бес жылдық парламент мерзімінде дефицитті екі есеге азайту және құрылымдық дефицитті жою мақсатында шығындарды қысқарту мен салықтарды көтеруді қамтитын үнемдеу бағдарламасын бастады. Канадада социалистік Ынтымақтастық Комонвелл федерациясының күшеюі Либералдық партияны соғыстан бұрын және кейін әл-ауқат мемлекетін құруға және кеңейтуге итермеледі. Канададағы фискалдық консерватизм, егер ол Канаданың Консервативтік партиясының құрамында болса, көк торизм деп аталады. Альбертада фискалдық консерватизм Біріккен консервативтік партиясымен ұсынылады. Онтариода фискалдық консерватизм Прогрессивтік консервативтік партиясымен ұсынылады. Фискалдық консерватизм негізінен PPP арқылы ұсынылады. Оңтүстік Кореяның қазіргі президенті Юн Сук Ёль «фискалдық консерватор» ретінде танымал.