Уэдстің жолы: Солтүстік Йоркширдің тарихы мен жұмбағы

Англиядағы North York Moors ұлттық саябағындағы Wade's Causeway – тарихы даулы, неолит немесе рим дәуіріне жататын ежелгі құрылыс. Зерттеулер жалғасуда.

35 мин оқу

100%

Дереккөз: Wade's Causeway — Wikipedia

Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.

Мазмұны

Кіріспе

Уэйдтің жолы – Солтүстік Йоркширдегі Солтүстік Йорк Мурс ұлттық паркінде орналасқан, адамдар салған, иректелген, сызықты ескерткіш. Оның пайда болуы, жасы, мақсаты және аумағы зерттеулер мен пікірталас нысаны болып табылады және сенімді анықталған жоқ: ол 20 ғасырдың ортасында қазылып, римдік кезеңге жатқызылды, бірақ 21 ғасырғы қайта қараулар неолиттік кезеңде салынған болуы мүмкін деген жорамалдарды ұсынды. Атауы көбінесе жадталған көне ескерткіштің нөмірін – Уилдейл Мурдағы 1 мильден астам (2 км) ұзындықтағы тас жолды білдіреді. Бұл құрылымға қосымша кеңейтімдерді де қамту үшін қолданылуы мүмкін, олар көне ескерткіштердің нөмірлерін қамтиды және Уилдейлдің солтүстігі мен оңтүстігіне дейін 25 мильге (40 км) созылады. Уилдейл Мурдағы көрінетін бөлігі – топырақ, шортан, қиыршық тас және ұсақ тастардан тұратын, биіктігі және ені белгілі бір шамадағы үйінді. Жұмсақ қисайған үйіндінің үсті жақтары цементтелмеген, біріне-бірі жақын орналасқан тақта тастармен жабылған. Оның бастапқы түрі нақты емес, себебі ол ауа райының әсеріне және адамдардың зақымдауына ұшыраған. Бұл құрылымды қоршаған аудандағы халық ауыз әңгімелерінде жүздерше жылдар бойы, мүмкін, мың жылдан астам уақыттан бері талқыланып келеді. Оның салынуы көбінесе герман мифологиясынан таралған Уэйд атты алыпқа байланыстырылады. 1720 жылдары бұл жол жарияланған мәтінде айтылып, осы арқылы жергілікті жерден тыс жерлерде алғаш рет кеңінен танымал болды. Бірнеше жылдан кейін ол антикварлардың қызығушылығын тудырды, олар оның тарихи екендігі туралы пікір алмасып, оны зерттеді. Олар бұл құрылымды батпақты жерлерді кесіп өтетін жол деп түсіндіріп, оның салынуын римдік әскерге жатқызды, бұл түсіндірме 18 және 19 ғасырлардың қалған бөлігінде өзгеріссіз сақталды. Уилдейл Мурдағы жолдың бөлігі 20 ғасырдың басында жергілікті аңшы, археологияға қызығушылық танытқан адам тарапынан өсімдіктерден тазартылып, қазылып зерттелді. Тарихшы Иван Маргари оны римдік жол деп мойындап, өзінің «Британиядағы римдік жолдар» кітабының бірінші басылымында (1957) оған 81b нөмірін берді. Археолог Реймонд Хейс 1950-1960 жылдары жолды одан әрі қазып зерттеді, бұл зерттеулерге Британдық археология кеңесі де қаржылай көмек көрсетті. Оның зерттеуі құрылымның римдік жол екенін көрсетті және оның нәтижесіндегі есеп 1964 жылы Скарбороу археологиялық және тарихи қоғамы тарапынан жарияланды. 20 және 21 ғасырлардың соңында ғалымдар оның римдік жол екендігіне күмән келтіріп, оның мақсаты мен салыну мерзімі туралы, оның ішінде 6000 жылға дейін сонау неолиттік кезеңде салынған болуы мүмкін деген басқа да жорамалдарды ұсынды. Ескерткіштің бірлескен басқарушысы English Heritage 2012 жылы оның пайда болуы мен қолданылуына қатысты туындаған бірқатар сұрақтарды шешуге бағытталған бірнеше зерттеу бағыттарын ұсынды.

Sinuous, linear monument in the North York Moors national park in North Yorkshire, England

Wade's Causeway is a sinuous, linear structure of human construction located in the North York Moors national park in North Yorkshire, England. Its origins, age, purpose and extent are subject to ongoing research and debate and have not been reliably established: it was excavated in mid 20th century and dated to the Roman period, but 21st century re interpretations have suggested a possible Neolithic origin. The name may be used to refer specifically to scheduled ancient monument number , a length of stone course just over 1 mile (2 km) long on Wheeldale Moor. It may be also be applied more broadly to include an additional postulated extension of this structure, incorporating ancient monuments numbers and which extend to the north and south of Wheeldale for up to 25 mile (40 km). The visible course on Wheeldale Moor consists of an embankment of soil, peat, gravel and loose pebbles in height and in width. The gently cambered embankment is capped with un mortared and loosely abutted flagstones. Its original form is uncertain since it has been subjected to weathering and human damage. The structure has been the subject of folklore in the surrounding area for several hundred years and possibly for more than a millennium. Its construction was commonly attributed to a giant known as Wade, a figure from Germanic mythology. In the 1720s, the causeway was mentioned in a published text and as a result became more widely known outside the local area for the first time. Within a few years, it became of interest to antiquarians, who visited the site and exchanged commentary on its probable historicity. They interpreted the structure as a causeway across marshy ground, attributing its construction to the Roman military, an explanation that remained largely unchallenged throughout the remainder of the eighteenth and nineteenth centuries. The stretch of the causeway on Wheeldale Moor was cleared of vegetation and excavated in the early twentieth century by a local gamekeeper interested in archaeology. The historian Ivan Margary agreed with its identification as a Roman road and assigned it the catalogue number 81b in the first edition of his Roman Roads In Britain (1957). The causeway was further excavated and studied by the archaeologist Raymond Hayes in the 1950s and 1960s, partly funded by the Council for British Archaeology. His investigation concluded that the structure was a Roman road and the resulting report was published in 1964 by the Scarborough Archaeological and Historical Society. In the late twentieth and early twenty first centuries, its identification as a Roman road has been questioned by academics, and alternative interpretations suggested for its purpose and date of construction, including its possible origin as a neolithic structure up to 6,000 years old. The monument's co manager, English Heritage, in 2012, proposed several avenues of research that might be used to settle some of the questions that have arisen regarding its origins and usage.

Жағдай және геология

Wheeldale құрылымы арқылы өтетін аймақ негізінен өңделмеген жусанды дала. Хейс бұл аймақтың қола дәуірінен бері, орман жамылғысы егіншілік пен мал жаюға мүмкіндік беру үшін жойылғаннан бері, сыртқы түрінде түбегейлі өзгеріс болмаған деп санайды. Wheeldale даласы кейбір жерлерде нашар кеуекті, сондықтан ежелгі және қазіргі заманда су тасқынына ұшырауы мүмкін. Жатыр геологиясы құмтас пен оолитті әктастың араласқан, құм және қиыршық тас жамылғыларынан тұрады, бұл Равенскар тобының қабаттары деп белгілі.

Құрылыс

Wheeldale Moor-дегі көпіржолдың көрінетін бөлігі, жалпақ жоғарғы беттері бар құмтас плиталармен тығыз орнатылған, үздіксіз металданған беттің қалдықтарын көрсетеді. Плиталардың орташа мөлшері шаршы, бірақ кейбір үлгілер ені жағынан өзгеше. Екі тәуелсіз қазба жұмысында сипатталған, көпіржолдың бір бөлігі бойындағы орталық қырқаның мақсаты белгісіз. Тас жалаулар, қиыршық тас, саз және үйінді, торф немесе топырақ араласқан, көтерілген бөгетті құрайтын икемді негізге орналастырылған. Бөгеттің жоғарыланған беті шамамен кең. Оның ені кейбір бөліктерінде екі жағынан арықтармен ұлғайтылған, бұл оның бастапқы құрылысымен байланысты болуы мүмкін немесе болмауы мүмкін, демек, оның жалпы ені шамамен біркелкі. Оның айналасындағы топырақтан жоғары биіктігі шамамен. Хейс және Раттердің айтуынша, мұндай бөгеттің басты мақсаты – жол беті үшін жақсы дренаж жасау болған. Археолог Дэвид Джонстон бұл құрылымды көптеген тік дренаждық каналдар кесіп өтетінін, ал жер көбінесе батпақты болғандықтан, олар арқылы шағын бұршақтар ағып өтетінін айтады. Бұл бөгеттің болу себебін түсіндіруге болады, сондай-ақ оның ертеде сулы жерді кесіп өтетін жол ретінде сипатталуына себеп болуы мүмкін – әдетте, жер немесе таспен көтерілген бөгет түрінде қолдау көрсетілген жол. XIX ғасырдың антиквары Томас Кодрингтон, Британиядағы римдік жолдардың көпшілігі жер асты суының жағдайына қарамастан, бөгеттерге салынғанын айтады. Ол, римдік жолдардың атауларындағы «көпіржол» сөзі олардың сулы жерде салынғанын емес, олардың бөгеттерінің болуын көрсететінін мәлімдейді. Кейбір тарихшылар Ливийдің римдік әскерилердің жол салуға арналған «via munire» сөзін «көпіржол жасау» деп аударады. Джонстон, тарихшы Николаус Певснер және ландшафт тарихшысы Ричард Мьюр бірлесіп, Уильдейл құрылымының тасының үстінде бір кезде шыршалы беткі қабат болғанын айтады. Джонстон мен Певснер бұл шыршаның ауа райының әсерінен шайылып кеткенін санайды, ал Мьюр оның алынуына негізінен адамдардың араласуы себеп болғанын мәлімдейді. Екеуі де қалған тас қабырғалар жолдың бастапқы бетін көрсетпейді деп келіседі. XVIII ғасырдың антиквары Фрэнсис Дрейк пен XIX ғасырдың топографы Сэмюэл Льюистің оны «көк таспен төселген» деп тапқандықтары туралы айтқан сөздері бұл теорияны қолдайды, бірақ Хейс пен Раттер Дрейктің есептерінің дұрыстығына күмән келтіреді. Кодрингтон 1817 жылы көпіржолдың «тастан жасалған берік төсемеден, оның үстінде қиыршық тастың басқа қабатынан» тұрғанын жазды. Хейс пен Раттер 1960 жылдары «қиыршық тас пен кішкентай тастардың беткі қабатының іздері» көрініп тұрғанын айтады, ал құрылыс инженериясының профессоры Джон Кнаптон 1996 жылға дейін кішкентай беткі қабат тастарының қалдықтары сақталғанын хабарлады. Кодрингтон мен археолог Фрэнк Элги құрылыстың кейбір бөліктерінде бүйірлік параллель арықтармен шектелетінін айтады, бірақ Хейс олардың бастапқы құрылыстың бөлігі болғанына немесе тіпті болған-болмағанына күмән келтіреді.

The causeway's visible section on Wheeldale Moor shows the remains of a continuous surface metalled with closely fitted slabs of sandstone with flat upper surfaces. The average size of a slab is square, but some examples are in breadth. The purpose of a central ridge along one section of the causeway, described in two independent excavations, is unknown. The stone flags are seated on a cambered base of mixed gravel, clay and either rubble, peat or soil, that forms a raised embankment. The embankment is from wide at its raised surface. Its width in some sections is increased by of ditch to either side, which may or may not be associated with its original construction, making an approximately uniform total width of Its height above surrounding soil level is approximately
Hayes and Rutter state that such an embankment's primary purpose would have been to provide good drainage for a road surface. Archaeologist David E Johnston states that the structure is crossed by numerous perpendicular drainage culverts with small becks trickling through them since the ground is often boggy. This could suggest a reason for the embankment, and its early attribution as a causeway—a route across the wetland, normally supported on earth or stone in the form of a raised embankment. Nineteenth century antiquarian Thomas Codrington argued that Roman roads in Britain were generally built on embankments regardless of the underlying ground's drainage. He states that the common appellation of "causeway" in the names of Roman roads may, therefore, relate to their embankments rather than indicate that the ground on which they were constructed was ill drained. Some historians translate Livy's phrase for Roman military construction of roads, via munire, as "making a causeway". Johnston, historian Nikolaus Pevsner and landscape historian Richard Muir all agree that an original gravel surface dressing was once present on top of the stone of the Wheeldale structure. Whereas Johnston and Pevsner believe that the gravel was washed away through weathering, Muir states that human agents were primarily responsible for its removal. Both agree that the stonework remaining does not represent the original road surface. Statements by the eighteenth century antiquary Francis Drake and nineteenth century topographer Samuel Lewis that the writers found it to be "paved with a flint pebble" may support this theory, although Hayes and Rutter cast doubt on the accuracy of Drake's reports. Codrington states that in 1817 the causeway consisted of a "strong pavement of stones [with] above these another stratum of gravel ", Hayes and Rutter state that "traces of a surface layer of gravel and small stones" remained visible in the 1960s, and professor of structural engineering John Knapton states that there remained some evidence of smaller surface dressing pebbles as late as 1996. Codrington and archaeologist Frank Elgee consider the structure was flanked in a few sections by lateral parallel ditches, but Hayes is doubtful whether they were part of the original construction or if they even existed.

Қазіргі бағыты

Wheeldale құрылысының қазылған бөлігі – жалаңаш көзбен анық көрінетін, болжамдалатын үлкенірек көлемнің жалғыз қалған бөлігі – Wheeldale Moor-дың шығыс шетіндегі 1,2 миль (2 км) учаскеден тұрады, ол Howl Moor-ға қарап тұр. Ол шамамен солтүстік-солтүстік-шығыс бағытта және теңіз деңгейінен шамамен биіктікте өтеді. Көп мөлшерде тас жоғарылатылған төсекте орналасқандығы және оның бетінде өсімдіктердің көп болмауы осы учаскеде құрылыстың болуын даусыз етеді. Көпірдің бағыты Wheeldale Moor-дағы көрінетін бөлігінде түзу сызықты құрайды, ол бірнеше қысқа, түзу учаскелерден тұрады, олар кейде ландшафт талап етпеген жаңа бағыттарға бұрылады. 1855 жылы құрылыстың бірнеше өскен фрагменттері төңіректегі бірнеше жерлерде көрінген: Морли Кросс маңында; Keys Beck-тің шығысында; Hazle үйлерінің жанында; шілде паркінде; және Castle Hill-де.

Мүмкін ұзақ мерзімді курс

Бірнеше авторлар бұл құрылыстың көрінетін бөлігінен әлдеқайда артылып кеткенін айтады, бірақ оның болжамдалы бағытының маңызды бөліктері қазіргі таңда көзбен көрінбейді, қазба жұмыстары жүргізілмеген немесе жан-жақты зерттелмеген. Сондықтан, құрылыстың мүмкін болған жалғасу жолы туралы көпке дейін келісімге келген жоқ. Құрылыстың бастапқы ұзындығы белгісіз, бірақ шамамен 25 мильге (40 км) дейін созылуы мүмкін.

Солтүстікке қарай

Құрылыстың солтүстікке қарай бағыты туралы алғашқы жазбалар бір-бірінен айтарлықтай ерекшеленеді: ерте геолог және табиғат зерттеушісі Джордж Янг, Уитби тарихында су жолы туралы жазғанда, Уильдейл Мурдан солтүстікке қарай құрылыстың бағытын нақты көрсетпейді; бұл аймақтың 1854 жылғы Ordnance Survey картасында белгіленбеген. Ал XVIII ғасыр тарихшысы Томас Хиндервеллдің Хант Хаус жанынан өтетіні туралы айтуы, 2012 жылғы Ordnance Survey картасында көрсетілген бағыттан мүлдем өзгеше. Кем дегенде бір дереккөз, құрылыстың солтүстікке қарайғы шартты жалғасы вертикальды әуе суретінде көрінетінін мәлімдейді. Хейс 1950 жылдардағы зерттеуінде Хазл Хед және Джулиан Паркі арқылы өтетін жол бойында бір қысқа бөліктен «қазандықтың іздерін» және төрт қосымша бөліктен «тас төсеудің қалдықтарын» тапқанын хабарлайды. Джулиан Паркінен әрі, құрылыстың бастапқыда Слейтстің оңтүстік-батысындағы Лиз Риггтегі римдік гарнизон бекінісіне дейін жалғасқаны болжамдалады. Бұл бағытта XVIII және XIX ғасырлардағы антикварлардың мәліметтеріне сәйкес, көптеген жерлерде фрагменттер көрінген. Хейс пен Раттер құрылыстың Лиз Риггке дейінгі бөлігіне сенімді көрінеді, бірақ оның одан әрі жалғасуы Доусон Гарт карьерінен солтүстікке қарай тек болжам ғана екенін мойындайды. Көптеген авторлар құрылыстың Лиз Риггтен Римнің жағалаудағы бекіністеріне немесе Уитби маңындағы сигнал станцияларына дейін жалғасқан жол болғанын болжады, бірақ бұл мәселе даулы. Дрейк 1736 жылы серігінің Уильдейл Мурдан Дунсли шығанағындағы жағалауға дейін жолмен жүргенін хабарлайды. Дегенмен, Кодрингтон оның бұл есебіне күмәнмен қарайды, автор көзге көрінетін құрылымды бақылаған ма, әлде серігі ұсынылған бағытты кездестірмей өткенін білдіргені белгісіз. Қай жағдайда болса да, автор бұл жол бойындағы құрылыстың бар екенін өзі тексермеген. 1805 жылдан кейінгі бірнеше дереккөздер жолдың бірдей соңғы нүктесін көрсетеді, бірақ олар Дрейкті қайталап отыр ма, әлде өздері сапарлағандығы белгісіз. Бірнеше сарапшы Лиз Риггтен тыс кез келген соңғы нүктелер «күмәнді» және «дәлелденбеген» екенін, ал Эльги құрылыстың солтүстік бағыты «түсініксіз және оның аяқталуы белгісіз» екенін айтады. 1964 жылы Хейс пен Раттер Лиз Риггтен солтүстікке қарай құрылыстың жалғасуын растайтын ешқандай дәлел таппады. Басқа сарапшылар құрылыстың солтүстікке қарай Голдсборо, Гисборо немесе Сэндсенд шығанағына дейін созылуы мүмкін екенін айтады.

Early records of the causeway's course to the north—when its remains were apparently more readily visible than today—differ considerably from one another: the early geologist and natural historian George Young, who wrote concerning the causeway in his History of Whitby, makes no clear mention of the route of the structure north of Wheeldale Moor; it is unmarked on the 1854 Ordnance Survey map of the area, and eighteenth century historian Thomas Hinderwell's mention of it passing near Hunt House suggests a greatly differing route to that marked on 2012 Ordnance Survey mapping. At least one source states that a "conjectural" continuation to the north is visible in vertical aerial photography. Hayes reports that in his survey in the 1950s, he found a "trace of the embankment" in one short section and "a patch of the metalling" in four additional sections along a route past Hazle Head and Julian Park. Beyond Julian Park, it has been conjectured that the structure originally continued to the Roman garrison fort at Lease Rigg, southwest of Sleights, based on reports from antiquarians in the eighteenth and nineteenth centuries that fragments were visible at numerous points along this course. Hayes and Rutter appear confident of the structure's extent as far as Lease Rigg, but admit that its extent is conjectural from well short of that point, from Dowson Garth Quarry northwards. Numerous authors have conjectured that the structure was a road that continued past Lease Rigg all the way to Roman coastal fortifications or signal stations somewhere near Whitby, but this is debated. Drake reports in 1736 that an associate had followed its course from Wheeldale Moor to the coast at Dunsley Bay. Still, Codrington is dismissive of his account, and whether the author meant to imply that a visible structure had been followed, or simply that the associate had followed a proposed route without encountering it, is unclear. In either case, the author did not verify sight of the structure along this course himself. Several sources after 1805 report the same endpoint for the road, but it is unclear whether they are echoing Drake or had visited the site themselves. Several authorities state that any termini beyond Lease Rigg are "doubtful" and "unproven", and Elgee states that the causeway's northern course "is obscure and its termination unknown". Hayes and Rutter in 1964 found no evidence for a continuation of the structure any further north than Lease Rigg. Other authorities argue for possible courses extending northwards to Goldsborough, Guisborough, or Sandsend Bay.

Оңтүстікте

Сондай-ақ, құрылыстың бастапқыда Уильдейл Моордан оңтүстікке қарай Римнің Которн лагеріне (кейде "Которн" деп те жазылады) жалғасқандығы айтылған. ХХ ғасырда Англия мұрасы Фламборо Ригг және Пикеринг Мурдағы екі жер учаскесін Уилдейл құрылымының кеңейтуі ретінде анықтады. Хейс Фламборо Ригг бөлігі 1961 жылға дейін "ашық көрініп тұрған" деп мәлімдейді, ал Кейс Бекке жақын қосымша бөлімдер 1946 жылғы әуе суреттерінде көрініп тұрған. Хиндервелл, Янг және Хейс & Руттердің есептері, сондай-ақ 1854 және 2012 жылғы Орданс Сурвей карталары құрылыстың осы бөлімдегі көрсетілген бағытын растайды. Бұдан әрі, бастапқы құрылыстың бағыты Кауторн лагерінен тыс, Девентио Бригантум деп тіркелген римдік елді мекенге дейін жалғасқан болуы мүмкін деген болжам бар (мүмкін, бұл қазіргі заманғы Стемфорд Бридж немесе Мальтон маңындағы Амотерби елді мекеніне сәйкес келеді). Кауторннен оңтүстікке қарай кез келген ұзарту күмәнді. Хиндервелл 1811 жылы марқұм Роберт Кингтің "Ньюсом көпірі" мен Браутон (Апплтон ле-стрит маңындағы бұрынғы қалашық) арасындағы тас жолдың жалғасуына дәлел тапқанын хабарлады. 1950 жылдары Хейс пен Руттер Кауторннан оңтүстікке қарай Амотерби, Бару немесе Ньюшам арқылы өтетін бағыттағы тас жолдың ізін таба алмады және оның бағыты 1726 жылға дейін анықталмағанын атап өтті. Малтоннан әрі, Йоркке қарай созылатын римдік жолдың бөлігі бар, ол тас жолдың жалғасы болуы мүмкін. Бұл туралы дәлелдер өте аз: Дрейк оны 1736 жылы айтқан, бірақ Кодрингтон 1903 жылы оның ізін таба алмады және "байланысқа қатысты белгісіздіктер бар" деп жазды. Археологтар Филип Кордер мен Джон Кирк 1928 жылы Брандрит фермасында римдік жолдың мүмкін болатын бөлігін хабарлады, бірақ бұл Дрейк байқаған құрылыммен байланысты ма, әлде Уилдейл құрылысымен байланысты ма – белгісіз.

Аңыздық түсіндірмелері

Тарихшы Гектор Мунро Чадвик ежелгі құрылыстарға қатысты тарихшылық түсіндірмелердің білімді дін қызметкерлеріне жетінші ғасырдан бері белгілі болғандығын айтады, бірақ құрылыстардың атауларын көбінесе білімі аз адамдар, әдетте мифологиялық кейіпкерлердің есімдерімен атаған. Ерте орта ғасырлардағы Солтүстік Йоркшир аймағындағы ауызша халық мұрасы қазіргі заманға дейін толық сақталған жоқ. Дегенмен, әлеуметтік тарихшы Адам Фокс Уэйдке тиесілі жол туралы әңгімелердің Ренессанс дәуірінен бастап ауызша халық мұрасында бар екенін мәлімдейді. Халық аңызында бұл жолдың Уэйд есімді алып әйеліне сиырды базарға немесе жайылымға апару үшін салғандығы айтылады. 1890 жылы тарихшы Томас Булмер былай деп жазды: Уэйд пен оның әйелі туралы аңыз құрылымның басқаша атауларында көрініс береді, оларға "Ескі әйелдің ізі", "Қартайған әйелдің ізі" және "Уэйд әйелінің жолы" кіреді. Уэйд туралы халық мұрасы 19 ғасырдың басында жергілікті жерлерде кеңінен таралған. Бел немесе Белл аты Уэйдтің әйеліне, әлде сиырына қатысты деген шатасу бар. Булмер 1890 жылы "[Уэйдтің] әйелі Беллге" сілтеме жасайды, ал Янг 1817 жылы осы есімді Уэйдтің әйеліне берген. Хейз (1964) бұл пікірді қабылдаса, антиквар Хильда Эллис Дэвидсон халық мұрасындағы Белдің Уэйдтің сиырына қатысты екенін және "керемет" немесе мол сиырдың ерте дәстүрін көрсететінін санайды. Аңыздың ең алғашқы жарияланған көзі 1779 жылға жатады, онда "Белл, Уэйдтің сиыры" деп айтылған.

Жағажай

Бірнеше ертеректегі дереккөздер құрылысты "Уэйдтің жолжолы", "Уэйдтің жолы" және "Уэйдтің әйелінің жолы" деп атайды. Causeway сөзі ағылшын тіліндегі causey way немесе жай ғана causey сөзінен туындаған. Causey сөзі орта ағылшын тіліндегі cauci сөзінен, ал ол ағылшын-француз тіліндегі causee сөзінен, ортағасырлық латын тіліндегі calciata ("төселген жол") сөзінен шыққан. Ал calciata сөзі, ең соңында, латын тіліндегі calx (мағынасы – "өкше") сөзінен туындауы мүмкін. Calx сөзінің шығу тегін, көбінесе, ежелгі Рим дәуірінде жер жұмыстарын нығайту үшін табанның өкшесімен таптап жату әдетімен түсіндіруге болады.

Уэйд

Бұл жолдың кімнің есімімен аталғандығы белгісіз. Дегенмен, бұл тұлға соңғы алдынан Ренессанс дәуірінен бұрын болған, ал көптеген дереккөздер оның бастауы орта ғасырлық кезеңде немесе одан ертерек болғандығына келіседі. Уэйд деген ат 1381 жылғы Саффолк қаласындағы салық тізілімінде ең көп кездесетін тегі ретінде тіркелген, ал филолог П.Х. Рейни 11 және 12 ғасырларда оның бірнеше мысалын келтіреді. Уэйд немесе Уада есімдері орта ғасырлық ағылшын тарихында кең таралған, ал тарихшы Уильям Сёрл өзінің ерте англосаксон есімдерінің анықтамалығында оншақты тарихи Уэйдтер туралы жазбаларды қамтиды. Қазіргі жазбаларда Уэйд деп танылатын аймақтың ең ертедегі тұлғасы – герцог Уада, ол 1083 жылы 798 жылы Йоркшир аймағында өмір сүрген саксон тегіндес тарихи тұлға ретінде тіркелген. Бұл адам Уэйдтің құрметіне аталған болуы мүмкін, немесе уақыт өте келе Уэйд деп аталатын бірнеше ертедегі мифологиялық тұлғалардың бірімен шатастырылған болуы мүмкін. Чэдвик жолдың аты тарихи емес, мифологиялық Уаданың есімімен аталған болуы ықтимал деп мәлімдейді. Мифологиялық Уэйдке қатысты ертедегі әңгімелердің шығу тегі шатасқан және әртүрлі. Лингвист Джордж Макнайт Уэйд эпосы "көз алдындағы ең әртүрлі шығу тегінің аңыздарының" жиынтығына айналғанмен, ерте орта ғасырлардағы эпостың орта ағылшын тіліне жеткен бірнеше анық мысалының бірі болды деп айтады. 14 ғасырда жазған Джеффри Чосер ерте ағылшын Уэйд туралы аңыздарға сілтеме жасайды. Алайда, олар толыққанды күйінде сақталмаған. Уолтер Мэп 12 ғасырда жазғанда, Вандал князі Гадо (Уэйдтің латынша түрі деп есептеледі) туралы фантастикалық "De Nugis Curialium" еңбегінде айтады. Осы ерте ағылшын шығармаларындағы Уэйдтер, әдетте, Солтүстік Еуропа фольклоры мен аңыздарындағы Уэйд деп аталатын бір немесе одан бұрынғы аңыз тұлғаларымен байланысты. Әртүрлі авторлар оны ертеректегі "Þiðrekssaga" скандинавиялық сағасында айтылған Вадиге (Витеге, Вате, Видия, Видга, Видга, Вади немесе Ваде деп те аталады) байланыстырады; Дания батыры Вате, сондай-ақ Вада; англосаксон құдайы Wōden (сонымен қатар Wōđanaz немесе Wōđinaz), тарихта "көктегі алып" деп аталған; және неміс тұлғасы Вате, Нептунға ұқсас қатал теңіз патшасы, ол 7 ғасырдағы "Kudrun" сағасында Стурмлендте билік етеді. Нерс пен Чэдвик жоғарыда аталған барлық тұлғаларды Балтық және Солтүстік теңіздерінің айналасында өмір сүрген тайпалардың ертедегі ортақ мифологиясындағы бір аңыз кейіпкерінің кейінгі жақтары деп санайды. Уэйдтің соқпағы мен Ұлыбританиядағы басқа археологиялық орындар арасында этимологиялық байланыстар болуы мүмкін: Уилтшир мен Сомерсет аралығында өтетін Уансдайк; Уэльс шекарасындағы Уотс Дайк; және, ең маңыздысы, Уитбиге жақын Малгревтегі салыстырмалы түрде жергілікті "Уэйдс қабірі": олардың үшеуі де заманауи дәуірге дейін сақталған, ал екеуінің бөліктері римдік деп саналады.

It is not known for certain who the causeway is named after. Still, the figure was at the latest pre Renaissance, and the majority of sources agree that it has its origins in the medieval period or earlier. The name Wade appears as one of the most common surnames in 1381 poll tax register from Suffolk, and philologist P H Reaney reports multiple instances of it from the 11th and 12th centuries. The names Wade or Wada were common in pre medieval English history and historian William Searle records around a dozen historic Wades in his Onomasticon of early Anglo Saxon names. The earliest figure from the region identified as Wade in extant writings is Duke Wada, a historical personage of Saxon descent who is recorded in 1083 as having been a prominent figure living in the Yorkshire area around 798. It is possible that this person was either named after—or has been conflated over time with—one of several earlier, mythological figures known as Wade. Chadwick states that it is most probable that the causeway is named directly after a well known mythological, rather than historical, Wada. The earliest origins of tales relating to a mythological Wade are confused and diverse. Linguist George McKnight states that the epic of Wade, although becoming a "mass of tales of the most diverse origin imaginable", was one of only a few clear examples of an epic from the Early Middle Ages surviving into Middle English. Geoffrey Chaucer, writing in the fourteenth century, refers to early English legends of Wade. Still, these no longer exist in their complete form. Walter Map, writing in the twelfth century, also mentions a Vandal prince Gado (thought to be a Latin form of Wade) in his fantastical lay De Nugus Curialium. The Wades in these early English works likely relate to one or earlier legendary figures known as Wade, or variations thereof, in Northern European folklore and legend. Various authors suggest links to the giant Vaði, (also known as Witege, Vathe, Vidia, Widga, Vidga, Wadi or Vade) mentioned in the Norse Saga of Bern in the Þiðrekssaga; the Danish hero Wate, also called Wada; the Anglo Saxon deity Wōden (also Wōđanaz or Wōđinaz), who was historically referred to as "heaven's giant"; and the German figure Wa te, a fierce sea king similar to Neptune, who reigns in Sturmland in the 7th century saga Kudrun. Nurse and Chadwick identify all the above figures as being later facets of a single legendary character present in early, shared mythology of tribes living around the rim of the Baltic and North Seas. There are possible etymological links between Wade's causeway and other UK archaeological sites: the Wansdyke that runs between Wiltshire and Somerset; Wat's Dyke in the Welsh borders; and perhaps most significantly the relatively local "Waddes Grave" at Mulgrave near Whitby: all three have pre modern origins and two have sections contested as Roman in part.

Бел

Уэйдтің Бел бейнесінің этимологиясы туралы жарияланған зерттеулер өте аз болғандықтан (ол оның сүт сауа әйеліне, немесе сиырға қатысты ма) берік этимологиялық немесе мифологиялық негіз беруге жеткіліксіз. Уэйд герман мифологиясында терең тамырланған, және Уэйдтің сиыры/сүт сауа әйелі Бел мен скандинав мифологиясындағы Бейла сүт сауа әйелі арасындағы параллельдер бар. Кейбір мамандар Бейланың этимологиялық жағынан «сиыр» деген мағына беретін baula сөзінен шыққандығын айтады. Мұндай байланысты көрсететін жарияланған еңбек жоқ, сондықтан осы бейненің шығу тегі әлі де дәлелденбеген болып қала береді.

Скивик

Скивик немесе Скивик, Уилдейл Моордағы құрылымның көрінетін бөлігіне берілген жергілікті атау, ежелгі норвег тілінен шыққан екі морфемадан туындаған болуы мүмкін деп саналады. Бірінші буын skeið сөзінен шыққан, ол дала арқылы өтетін жол немесе шаруашылық жолды, немесе бағытты немесе шекараны сипаттау үшін қолданылатын сөзді білдіруі мүмкін. Екінші буын vík сөзінен шыққан, яғни төбелер арасындағы шығанақ немесе құрыш. Скандинавиялық немесе норвегиялық жер атаулары Йоркширде кең таралған. Норд халқы 870 жылдан бастап Йоркшир аймағына қоныстанды, бұл алдыңғы жетпіс жылға созылған шабуылдардан кейін болды. Сойердің сөзіне сүйенсек, алғашқы скандинавиялық отарлаушылар өздері қоныстанған аймақтардағы жер атауларына елеулі әсер еткен. Седжфилдтің пікірінше, солтүстік Англиядағы жер атауларындағы skeið сөзінің шығу тегі осы аймақтағы скандинавиялық қонысқа нұсқайды, бірақ тілдің ұрпақтан-ұрпаққа берілуіне байланысты, skeið сөзін қамтитын жер атауы кез келген жағдайда тоғызыншы мен он бесінші ғасырлар аралығында қолданылған болуы мүмкін. Тарихшы Мэри Аткиннің айтуынша, skeið жер атаулары римдік орындарының жанында жиі кездеседі, бұл олардың байланысты екенін көрсетеді.

Ашылу және бастапқы жазбалар

XVI ғасырдың антиквары Джон Лиланд 1539 жылы жергілікті ағылшын тарихына арналған саяхаттар жинағын құрастырғанда осы аймақтан өтіп, Уитбиге жақын Малгрейвтегі "Уэдс қабірі" – тұрған тастарды, мифологиялық байланысы бар жерді атады. Оған жергілікті антикварлар Уэйдтің жолын көрсетпеген сияқты, себебі ол осы туралы ештеңе айтпайды. 1586 жылы антиквар Уильям Камден Англияның кейбір аймақтарындағы адамдардың "римдік құрылыстарды алыптардың салғанын" айтатынын атап өтті, бірақ бұл римдік жолдар туралы контексте айтылғанымен, көбінесе сол кездегі халық ауыз әңгімелеріне қатысты, ал Уэйдтің жолына емес. Ол Уэйдтің жолын атай да қоймады, аймақты аралап шыққан болса да, 1736 жылы Дрейк атап көрскендей, бұл "таңғажайып", өйткені ол сол жерде болған. Wheeldale құрылысы туралы ең алғашқы жазба 1720 жылы антиквар Джон Уорбертоннан шықты. Құрылыстың бар екендігі туралы алғашқы жарияланымнан кейін, оның мақсаты, бағыты және тарихы туралы жергілікті тарихшылар мен антикварлар арасында пікірталас болды, оның бар екені кеңінен танылды. 1724 жылғы қазан айындағы жеке хатында Пикерингтен Томас Робинсон бұл құрылыстың, ол жол деп сипаттаған, шамамен 6 миль (10 км) көлемінде Дэнсли ауылынан оңтүстікке қарай созылып көрінетінін мәлімдеді: Дрейк жеке барып, құрылыстың ұзындығын тексерді және оның сипаттамасын өзінің жарияланған еңбектерінің біріне қосты (1736). Бұл жол туралы XIX ғасырда Уолли Олтон (1805), Томас Хиндервелл (1811), Джордж Янг (1817), Джон Филлипс (1853), Роберт Нокс (1855), Джордж Беван (1884), Джон Аткинсон (1894) және Ральф Хорн (1897) ал, XX ғасырда Томас Кодрингтон (1903), Бойд Докинс, А Остин (1903), Франк Элджи (1912,1923,1933), Китсон Кларк (1935), Иван Маргари (1957), Хейс және Рутер (1964) және Николас Певснер (1966) жарияланымдарында айтылған.

The sixteenth century antiquarian John Leland passed through the area in around 1539 when compiling his Itineraries of local English history and mentions the nearby and mythologically linked "Waddes Grave" – standing stones at Mulgrave near Whitby. He appears not to have had Wade's Causeway brought to his attention by local antiquarians since he makes no mention of it. In 1586, antiquarian William Camden makes passing note of the fact that, in parts of England, locals take "Roman fabriks to be the work of Gyants," but, although mentioned in the context of Roman roads, this appears to refer to the folklore of the time in general rather than to Wade's causeway specifically. He makes no mention of Wade's causeway by name, despite having toured the area, which—as Drake remarks in 1736—is "odd when he was upon the spot". The first modern written record that unquestionably relates to the Wheeldale structure was in 1720 by the antiquarian John Warburton. This first publication of the structure's existence was followed by debate over the structure's function, course, and history amongst local historians and antiquarians in the eighteenth and nineteenth centuries, as its existence came to broader attention. In a private letter dating from October 1724, Thomas Robinson of Pickering states that approximately 6 mile (10 km) of the structure, which he describes as a road, were visible at that time, stretching south from Dunsley village:

Drake personally visited and examined the structure's length and incorporated its description into one of his published works (1736). The causeway was also mentioned in nineteenth century publications by Walley Oulton (1805), Thomas Hinderwell (1811), George Young (1817), John Phillips (1853), Robert Knox (1855), George Bevan (1884), John Atkinson (1894) and Ralph Horne (1897); and in the twentieth century by Thomas Codrington (1903), Boyd Dawkins, A Austen (1903), Frank Elgee (1912,1923,1933), Kitson Clark (1935), Ivan Margary (1957), Hayes & Rutter (1964) and Nikolaus Pevsner (1966).

Соғысқа дейінгі қазба жұмыстары

Құрылыстың алғашқы жазбаға алынған қазба жұмыстары Виктория дәуірінде жүргізілген. 1890 жылдары жолдың Wheeldale Moor бөлігінің бір бөлігін алдын ала тазартқаннан кейін, Wheeldale Lodge аңшылық күзетшісі Джеймс Паттерсон 1912 жылы Office of Works (қазіргі Қоршаған орта департаменті) Wheeldale Moor үстінен өтетін 1,2 миль (2 км) жолдың толық ұзындығын басқаруға көндірді. Йорк мұражайынан Оксли Грэбхам, Йоркшир археологиялық қоғамының мүшелері және бірнеше жеке тұлғалармен бірлесіп, Паттерсон 1910 және 1920 жылдар аралығында жолдың қабылданған бөлігін тазартып, қазып зерттеді. Гросмонт монастырының жанындағы тағы бір бөлігін Хейз 1936-1939 жылдар аралығында қазып шығарды.

Соғыстан кейінгі қазбалар мен зерттеулер

Тарихи Англияның PastScape веб-сайтында 1946 және 1962 жылдары осы жолдың шағын бөліктеріндегі кішігірім қазба жұмыстары туралы мәлімделген. Ал археолог Хейс 1945 және 1950 жылдар аралығында Рисборо, Коуторн, Фламборо Ригг, Лиз Риг, Гросмонд Приори және Айслабидің батысында кең ауқымды қазба жұмыстарын жүргізгенін айтады. Бұл жұмыстың бір бөлігін Британдық археология кеңесі қаржыландырды, ал оның нәтижелері 1964 жылы «Уэйдтің жолағы» деген атаумен кең көлемді зерттеме ретінде жарияланды. Ал өткен жылы Уильдейл арқылы өтетін құрылыстың бағытын Уитби табиғаттанушылар клубы зерттеді. English Heritage сондай-ақ Англияның тарихи ескерткіштері жөніндегі Корольдік комиссиясы (1981) және Плоуман Крейвен және серіктестері (1984) жүргізген кейінгі зерттеулердің тізімдерін жариялады. Англияның тарихи ескерткіштері жөніндегі Корольдік комиссиясы (RCHME) 1992 жылы осы жолды теодолитпен зерттеді, ал 1997 жылы құрылысты күтіп жөндеу жұмыстары кезінде шектеулі қазбалар мен талдаулар жасалды. Соңғы жарияланған зерттеу 2010/2011 жылдары Археологиялық зерттеулер қызметі (ARS) Англия мұрасының Ұлттық карталау бағдарламасы аясында жүргізген әуеден түсірілген зерттеу болды.

Болашақтағы археологиялық жұмыстар

Профессор Пит Уилсон, English Heritage-дің Portico Properties Research Project жобасы атынан, қазба жұмыстарын қоса, сайтты болашақта зерттеу және талдау үшін сұрақтар ұсынды, осы арқылы оның жасалған мерзімін және мақсатын анықтауға болады; ескерткіштің орта ғасырларда жол ретінде немесе жер дауында қолданылуы туралы тарихи құжаттарды зерттеу; сондай-ақ, қазірге дейін қазылған бөлігінен тыс ескерткіштің аумағын анықтау үшін сайтты егжей-тегжейлі әуеден түсіру, лидар немесе басқа да қашықтан сезіктеу техникасы арқылы талдау. Құрылыста табылған кірпіштер, керамикалық бұйымдар немесе басқа да қыздырылған материалдардың жасын анықтау үшін оптикалық стимуляцияланған люминесценция (OSL) сынағы сияқты жаңа әдістерді қолдану мүмкіндігі де бар, бұл әдіс Шропширдегі Бейстон Хилл маңындағы күдікті римдік жолды анықтауда табысты қолданылған.

Құрылыстың пайда болуы мен мақсаты туралы теориялар

Құрылысқа қатысты әртүрлі түсіндірулер, нақты мәліметтердің жоқтығынан, оның салынуына қатысты б.з.б. 4500 жылдан шамамен 1485 жылға дейінгі кең ауқымды мерзімдер ұсынылды. Археологиялық қазбалар барысында құрылыстың жасын анықтауға көмектесетін монеталар немесе басқа да заттар табылған жоқ, сондай-ақ 2013 жылға дейін радиометриялық зерттеулер арқылы да ешқандай мәлімет жиналмады. Бұл себепті бұл жолдың салыну мерзімін тіпті шамамен анықтау да қиындық тудырды. Сондықтан құрылыстың жасын анықтауға жасалған әрекеттер этимологияға, құрылыстың ландшафттағы басқа, жасы мен қызметі нақты белгіленген құрылыстармен ықтимал байланысына, сондай-ақ жолдың құрылысын және жасалу жолын Римдік жолдар сияқты құрылыстармен салыстыру сияқты дәлдігі төмен әдістерге сүйенді.

Римдік тас жол ретінде

Алғашқы антикварлар XVIII-XIX ғасырларда бұл жерді талқылағанда, оның шығу тегі туралы ертедегі халықтық түсініктерді жоққа шығарды. XVIII ғасырдың антикварларына римдік жолдар ерекше қызығушылық тудырды, және олар Уильдейл құрылысын біздің заманымыздың I және II ғасырларында Солтүстік Йоркширдің орманды алқаптарындағы римдік әрекеттер контекстінде түсіндіруге тырысты. Олардың жазбаларында көбінесе бұл жолдың римдік Кауторн лагерін оңтүстікке, ал Гросмонт маңындағы Лиз Ригтегі римдік гарнизондық бекінісімен солтүстікке қосу үшін салынғандығы айтылды. Құрылыстың қазылған бөлігі осы екі нысанның арасында шамамен түзу сызықпен орналасқан, және Найт және авторлар тобы бұл оның римдік болуына сенімділік береді деп санайды. Құрылыстың орташа ені, екі жақта сырттағы шамамен енді су өткізбейтін арналармен бірге, Ұлыбританиядағы басқа римдік жолдардың енімен (мысалы, Станегейттегі) және әлемдегі римдік жолдардың орташа енімен сәйкес келеді; тарихшы Джон Бигланд 1812 жылы жазғандай, құрылыстың ауқымы мен құрылыс әдісі үшін "римдік өнер мен еңбегінен" басқа ықтимал түсіндірме жоқ. Жолды римдік деп тануға қарсылық білдіргендердің бірі Iter Britanniarum-ға, яғни IV ғасырлық Антониннің жол көрсеткішінің бөлігіне, онда Ұлыбританиядағы негізгі римдік жолдар мен бекеттері тізімделген, сүйенді. Олардың пікірінше, бұл аймақта ешқандай маңызды римдік жолдар болған емес. 1817 жылы Янг бұл мәселені шешуге тырысып, анықталған маршруттардың (iter 1) бірінің бағыты дұрыс түсінілмегенін және Малтон мен Дансли арасында, Уильдейлден өтетінін дәлелдеді. Бұл мүмкін болды, себебі Iter Britanniarum карта емес, әртүрлі елді мекендер арасындағы жолдар мен қашықтықтардың тізімі болды және елді мекендер үшін римдік атауларды қолданды. Көптеген аталған орындар қазіргі кездегі елді мекендермен толық сәйкес келмегендіктен, Iter-де көрсетілген нақты маршруттарды анықтау қиын болды. Сол кезде көпірдің римдік жол ретінде анықталуына көп қарсылық болған жоқ, және XX ғасырда ол көбінесе "Уильдейл римдік жолы" немесе "Гоатланд римдік жолы" деп аталды. Құрылысты римдік жол ретінде анықтауға этимологиялық негіздемелер де қолдау көрсетті. XX ғасырдың басындағы әдебиет зерттеушісі Реймонд Чемберс "Уэйдтің жолы" атауының Англияға келген ағылшын және саксон қоныс салушыларының мысалы екенін айтты, олар өз батырларының бірінің есімін бұрыннан бар жергілікті нысанға немесе аймаққа берген. Егер құрылысқа қазіргі атауы Саксон дәуірінде, шамамен 410-1066 жылдары берілген болса, онда ол осы мерзімге дейін салынған болуы керек. Аткин осыған ұқсас қорытындыға келді, скандинавтық морфема skeið (Skivick үшін жартылай түбір, құрылыстың бір бөлігі үшін жергілікті атау) римдік құрылымдардың арасында жиі кездесетінін, кейінірек саксон немесе викинг қоныс салушылары оларды қайта атағандарын айтты. Хейс және Раттер де құрылысты римдік жол ретінде анықтайды, бірақ мүлдем басқа этимологиялық аргументпен: олар Уэйдтің жолы бойындағы елді мекендердің атауларында англосаксон морфемалары ceaster және stret жоқтығын көрсетеді және Кодрингтонға сәйкес, бұл морфемалар бұрынғы римдік жолдың жанында орналасқан бірнеше орындардың атауларында болуы керек. Олардың пікірінше, Уэйдтің жолының болжамды созылған бағытында мұндай атаулармен елді мекендердің болмауы құрылыстың англосаксон кезеңінде (шамамен 400-600 жылдары) тасталып кеткенін және оның маңыздылығы болмағанын көрсетеді. Құрылысты римдік жол деп түсіндірген бірнеше билік өкілдері оның құрылыс уақытын нақтырақ бағалауға тырысты, өйткені көптеген римдік жолдар әскери мақсатта салынған. Тарихшы Альберт Норман 1960 жылы Уильдейл құрылысы біздің заманымыздың I немесе IV ғасырына жатады деп жазды, бірақ көптеген дереккөздер біздің заманымыздың I ғасырына жататындығын көрсетеді: тарихшы Брайан Хартли және Хейс & Раттер шамамен 80 жылы, ал Элги 86 жылы деп бағалайды. Бірінші ғасырдағы бұрынғы бағалаулар жолдың римдік екенін және аймақтағы римдік жол құрылысы Гней Юлий Агрикола Британияның римдік губернаторы болған кезде болғанын ескереді. Агрикола 80 жылдары Солтүстік Йоркширдің орманды алқаптарындағы Бригант тайпаларының жерлерін кеңейту және бекіту үшін римдік бақылауды нығайтуға тырысты және жақын маңдағы Лиз Риг бекінісін салуға бұйрық берді деп саналады. IV ғасырдағы бағалаулар, керісінше, Солтүстік Йоркширдің орманды алқаптарындағы тайпалар бірінші ғасырда айналып өтілген немесе бағындырылған, бірақ стратегиялық маңыздылығы болмағандықтан, олардың жерлері IV ғасырға дейін римдік басып алуға немесе құрылысқа жатпады деп санайды. Осы кезеңде саксон, пикті, скот және аттакоттилердің шапқыншылығына жауап ретінде аймақта римдік әскери қызметтің екінші толқыны пайда болды. Солтүстік Йоркширдің орманды алқаптарының шығыс жағалауы саксон шабуылына қарсы салынған деп саналатын Saxon Shore қорғанысының солтүстік жағын құрады. Жоғарыдағы түсіндірулердің барлығы жолды римдік әскери контекстіне қояды. Бірақ, римдік кезеңде жолдың басқа, немесе қосымша мақсаты болғанын пейзаж туралы жазатын Майкл Данн және басқалар айтады, ол Уитбиден құрғаққа шығарылған реактивті тасты тасымалдау үшін салынған болуы мүмкін. Хейс және Раттер бұл пікірге келіспейді, римдік кезеңде өндірілген реактивті тастың құны жолдың құрылыс шығындарын ақтамайды дейді. XX ғасырдың соңында жолдың римдік құрылым ретінде анықталуымен байланысты туындаған мәселелердің бірі - оның бағытындағы көптеген шағын бұрылыстардың болуы. Римдік әскери жолдар әдетте жалпы бағытында да, әрбір аралықта да түзу болады. Фос жолы мен Станегейт, римдік екені белгілі жолдар, Уэйдтің жолы сияқты ирек бағыттарға ие, сондықтан бұл қарсылық шешуші емес. Жолдың бетіне құмды-шақыр тас орнына кесілген тас қолданылуы кейде жолдың римдік екеніне күмән тудыратын, өйткені топырақпен нығайтылғаннан басқа материалмен жабылған көптеген римдік жолдар құмды-шақыр тас немесе қиыршық таспен жабылған. Римдік жолдармен қапталған тас плиткалардың басқа мысалдары да бар, соның ішінде Италиядағы ең көне римдік жолдың бірі - Виа Аппияның 18 шақырымдық бөлігі Альбано маңында. Тарихшылар Ричард А. Габриэль және Майкл Гранттың мәлімдемесіне сәйкес, белгілі римдік жолдардың шамамен 20 пайызы таспен қапталған. Римдік жазушы Ульпиан нақты түрде қашаулы беті бар via munita және жерден жасалған, құмды немесе қиыршық тас беті бар via glareata арасындағы айырмашылықты көрсетеді. Жол бастапқыда құмды бетіне ие болған болуы мүмкін, ол уақыт өте келе тозғандықтан және бұзылу салдарынан жойылған. Уэйдтің жолы мен әдеттегі римдік жол арасындағы тағы бір құрылымдық айырмашылық - оның үлкен тастардан жасалған негіздің болмауы. Кодрингтон және археолог Джон Уорд римдік жолдардың құрылымы олардың орналасқан жеріне және қол жетімді материалдарға, әсіресе Ұлыбританияда байланысты үлкен айырмашылықтарға ие екенін атап көрсетеді. XX ғасырдың көп бөлігінде консенсус жолдың римдік екендігіне қатысты болды. 1947 жылғы Ұлыбритания үкіметінің есебінде ол әлі де күмәнді римдік жол ретінде көрсетілген. 1957 жылы Маргери, сол кездегі римдік жолдар бойынша жетекші сарапшы, жолдың римдік екенін қабылдады және оны Ұлыбританиядағы римдік жолдар тізімінде 81b нөмірімен тіркеді. 1950 жылдардың соңы мен 1960 жылдардың басында бұл нақты және сөзсіз тұжырым болды...

The first antiquarians to discuss the site in the eighteenth and nineteenth centuries dismissed early folkloric explanations of its origins. Roman roads were of particular interest to eighteenth century antiquarians, and antiquarians sought to explain the Wheeldale structure in the context of Roman activity in the North York Moors area in the first and second centuries AD. Specifically, it was commonly suggested in their writings that the causeway was most probably constructed to connect the Roman Cawthorne Camp to the south with the Roman garrison fort at Lease Rigg near Grosmont to the north. The excavated section of the structure does lie linearly approximately between these two sites, which Knight et al. believe lends credence to its being of Roman origin. The structure's average reported width of approximately plus wide lateral ditches flanking either side matches closely to the width of other Roman roads in Britain (e. g. Stanegate at ) as well as to the average of for Roman roads internationally; historian John Bigland, writing in 1812, also states that there is no other plausible alternative for the structure's scale and method of construction than "Roman industry and labour". One objection to identifying the road as Roman was that based on readings of the Iter Britanniarum—the section of the 4th century Itinerary of Antoninus that lists major Roman roads and stations within Britain — there had never been any major Roman roads in the area. In 1817, Young attempted to address this problem by arguing that the course of one of the identified itinera (iter 1) had been misinterpreted and ran between Malton and Dunsley, passing through Wheeldale. Such an argument was possible because the Iter Britanniarum was not a map, but rather a list of roads and distances between various settlements, and used Roman names for settlements. Since many of these named sites had not been conclusively matched to contemporary settlements, identification of exact routes listed in the Iter was often difficult. There were few other objections at the time to the causeway's identification as a Roman road, and by the 20th century it was commonly being referred to as the "Wheeldale Roman Road" or "Goathland Roman Road". There was also support for the identification of the structure as a Roman road on etymological grounds. The early 20th century literary scholar Raymond Chambers argued that the name "Wade's causeway" is an example of Angle and Saxon settlers arriving in Britain and assigning the name of one of their heroes to a pre existing local feature or area. If his argument that the structure was given its current name sometime during the Saxon era — between approximately 410 and 1066 AD — is accepted, then it must have been constructed before these dates. Atkin reaches a similar conclusion, arguing that the Norse morpheme skeið (a partial root for Skivick, a local name for a section of the structure) is commonly found among Roman structures renamed by later Saxon or Viking settlers. Hayes and Rutter also identify the structure as a Roman road, but using a quite different etymological argument: they state that there is an absence among the names of settlements along the causeway of the Anglo Saxon morphemes ceaster and stret and that, as per Codrington, these morphemes would be expected to be found in the names of several sites that lie alongside a former Roman road. They conclude that the absence of settlements with such names along the postulated extended course of Wade's Causeway indicates that the structure must already have been abandoned and of little significance by the Anglo Saxon period (c. 400–600 AD), most likely by around 120 AD, and must therefore be of early Roman origin. Several authorities who accepted the structure's interpretation as a Roman road attempted to make more precise estimates of the date of its construction by identifying periods of Roman military activity in the region, since most Roman roads were of military construction. Historian Albert Norman, writing in 1960, states that the Wheeldale structure most probably dates from either the first or fourth century AD but most sources appear to favour the first century date: both historian Brian Hartley and Hayes & Rutter estimate around 80 AD; and Elgee estimates 86 AD. The earlier, first century estimates assume that the road is Roman and that Roman road building in the region occurred around the time that Gnaeus Julius Agricola was the Roman governor of Britain. Agricola made a concerted effort to expand and consolidate Roman control over lands of the Brigantes tribes in the North York Moors area in the 80s AD and is thought to have ordered the construction of nearby Lease Rigg fort. The fourth century estimates, by contrast, assume that the tribes in the North York Moors area were either bypassed or subdued in the first century but that, being of little importance strategically, their lands were not subject to Roman occupation or construction until the fourth century. A second wave of Roman military activity appears to have occurred in the region during this later period in response to new military incursions and raiding by Saxons, Picti, Scoti and Attacotti. The east coast of the North York Moors area formed the northern flank of the Saxon Shore defences believed to have been constructed against this perceived threat. The above explanations all place the causeway within a Roman military context. An alternative, or perhaps secondary, usage for the causeway in Roman times is suggested by landscape author Michael Dunn and others, who state that it may have been constructed for the transport of jet inland from Whitby. Hayes and Rutter are dismissive, stating that the value of jet mined in the Roman period would not have justified the expense of the causeway's construction. A possible issue with the causeway's identification as a Roman structure in the latter half of the 20th century was its incorporation of many small bends along its course. Roman military roads are usually straight in both their overall course, and also typically from one vantage point to the next. Both the Foss Way and the Stanegate, roads of established Roman provenance, have sinuous courses similar to Wade's causeway, so the objection is not conclusive. The use of dressed stone rather than gravel as a surface dressing was occasionally held to cast doubt on the causeway's Roman provenance, since the majority of Roman roads that were finished with a material other than simply packed earth were dressed in either packed gravel or pebbles. There are other examples of Roman roads paved with stone blocks, including the 11 mile (18 km) section of the Via Appia — the oldest major Roman route in Italy — near Albano. Historians Richard A Gabriel and Michael Grant state that of the of known Roman roads, over may have been stone paved. The Roman writer Ulpian specifically differentiates between a via munita, which always had a paved stone surface, and a via glareata, an earthed road with either a gravelled surface or a gravelled subsurface with paving on top. The causeway may well have had a gravel surface originally, which has disappeared due to robbing and natural weathering. Another difference in construction detail between Wade's Causeway and a typical Roman road is its lack of a foundation of large stones. Codrington and archaeologist John Ward stress that the structure of Roman roads varied greatly depending upon their situation and the materials available, especially within Britain. For much of the 20th century, the consensus remained that the road was most probably Roman. It was still referenced as an undoubted Roman road in a 1947 UK Government report. In 1957 Margary, the leading authority on Roman roads at the time, accepted the road as Roman and assigned it the catalogue number 81b in his list of Roman roads in Britain. In the late 1950s and early 1960s, this was a definitive and unquestioned interpretation of the monument. Several works in the 1980s and 1990s stated that Roman era road construction was still the most probable explanation of the structure.

Римдікке дейінгі жол ретінде

XIX ғасырдағы және XX ғасырдың басындағы көзқарастар, әдетте, жақсы салынған ежелгі заманға дейінгі кез келген жол беті римдік болуы керек деп ұсынғанмен, XX ғасырдың соңындағы археологтар құрылысты тарихи кезеңдердің кең ауқымында қарастыруға көбірек бейімделді. 1853 жылы Филипс бұл жолдың римдік емес, британдық болуы мүмкін екенін мойындағаннан кейін, мұндай мүмкіндіктерді одан әрі зерттеуге аз ғана назар аударылды. 1994 жылы Англия тарихи ескерткіштері жөніндегі Корольдік комиссиясы Уильдейл тас жолының пайда болу мерзімін қайта қарастыруды бастады. 1999 жылы Кауторн лагерлерінің жан-жақты әуе суреті, тарихи тұрғыдан байланысты лагерлерден Уильдейл Moor-ға қарай баратын жолдың кез келген белгісін таба алмады, сондай-ақ бұл тас жол негізгі римдік жол желісімен байланысты емес еді. Мыңжылдық шегінде бірнеше авторлар бұл құрылыстың римдік жол ретіндегі қалыптасқан түсінігіне күмән білдіре бастады. XXI ғасыр археологтары кейіннен Ұлыбританияда римдіктер келгенге дейін салынған, қисайған және металлмен жабылған басқа да жолдардың көптеген мысалдарын тапты, осылайша Уильдейл тас жолының римдікке дейінгі болу мүмкіндігіне жол ашты. 1990 жылдардың ортасынан бастап бірнеше дереккөздер бұл құрылыстың римдікке дейінгі (Темір дәуірі) жол болуы мүмкін екенін, бірақ оның бағыты мен мақсаты белгісіз екенін көрсетті.

Римнен кейінгі (ортағасырлық) жол ретінде

Блад пен Маркхэм (1992) бұл құрылысты римдік кезеңнен кейінгі (ортағасырлық) жол ретінде қарастыруды ұсынды, бұл мүмкін жүн саудасымен байланысты болған. Дегенмен, бұл құрылымның атын түсіндірудегі этимологиялық мәліметтермен уақыт бойынша сәйкестіру қиын. English Heritage бұл жолдың ертерек салынғанына қарамастан, орта ғасырларда жол ретінде қолданылуы "мүмкін" екенін мәлімдейді. Сол сияқты, Хартли құрылымды римдік әскери жол деп қабылдаса да, оның әскери мақсатта қолданылуы тоқтағаннан кейін бірден қолданыстан шығуы екіталай деп санайды. Дрейк 1736 жылы бұл жолдың "қазір қолданылмайтынын" жазған, бірақ орта ғасырларда жол ретінде пайдаланылуы мүмкін екенін көрсететін тарихи жазбалар жоқ.

Неолиттік шекаралық құрылым ретінде

Құрылыстың жол екендігіне қатысты бірнеше қарсылықтар бар, соның ішінде құрылыстың бойымен орналасқан бірнеше жерлеу орнының ішкі бөліктері оның бетінен 0,4 метрге (1,4 фут) дейін көтеріліп тұрады, бұл жол беті үшін ерекше жағдай. 1997 жылдан бері билік органдары, соның ішінде "Англия мұрасы", құрылыстың жол болмауы мүмкін екенін қабылдады. Археологиялық кеңесші Блейз Вайнер 1997 жылы құрылыстың неолит немесе қола дәуіріне жататын шекаралық қабырғаның немесе бөгеттің құлап, ауыр түрде тоналған қалдықтары болуы мүмкін деген болжам жасады. Солтүстік Йоркширдің моорларында басқа да неолиттік қалдықтар бар, оның ішінде шекаралық бөгеттер де кездеседі, бірақ Найт және авторлар тобы кейінгі неолиттің Солтүстік Йоркшир моорлары ауданында археологиялық тұрғыдан нашар бейнеленгенін және неолиттік кезеңде моорларды пайдалану шектеулі болғандығын көрсетеді. Аймақтың археологиясында қола дәуірінің іздері, соның ішінде топырақ жұмыстары жақсы сақталған, сондықтан оның шығу тегіне байланысты ықтимал жағдай осы кезең болуы мүмкін. Бұл құрылымды ерте неолиттік құрылым ретінде анықтауға қарсы дәлел ретінде 1912 жылы Эльгидің мәлімдемесін келтіруге болады, онда тас жолдың Джулиан Паркінің солтүстігіндегі бұрынғы британдық топырақ жұмыстарын кесіп өтетіні анықталды, яғни ол одан кейін салынған болуы керек. Сайтты нақты анықтауға тырысу кезінде туындаған кейбір аномалияларды түсіндіруге болатын бір мүмкіндік – бұл Найт және авторлар тобының ұсынысы, яғни бұл аймақта бөгеттерді жолдар ретінде қайта пайдалану кең таралған практика болған. 2010 жылдары құрылымның бастапқы функциясына қатысты белгісіздікті ескере отырып, құрылымды атау үшін "Уилдейл сызықтық ескерткіші" термині енгізілді. 2013 жылы "Англия мұрасы" құрылымның римдік емес, ежелгі дәуірге жататындығына қатысты пікірлердің басымдығына ие болғанын мәлімдеді. 2013 жылдан бастап ескерткіштің мақсаты мен шығу тегіне қатысты белгісіздік құрылымның Уилдейл бөлігінің соңындағы ақпараттық тақтада көрсетілген, ол қазіргі заманғы жолмен қиылысады. 1991 жылы түсірілген бастапқы белгіде құрылым римдік жол екені көрсетілген, ал 1998 жылы орнатылған жаңа белгіде құрылымның шығу тегі мен мақсаты белгісіз екені жазылған.

There are some objections to the interpretation of the structure as being a road at all, including the fact that several burials cists along the structure's course protrude through its surface by up to 0.4m (1.4ft), highly unusual for a road surface. Since 1997, authorities, including English Heritage, have accepted the possibility that the structure may not be a road. Archaeological consultant Blaise Vyner suggested in 1997 that the structure may be the collapsed and heavily robbed remains of a Neolithic or Bronze Age boundary wall or dyke. There are other Neolithic remains on the North York Moors, including boundary dikes, although Knight et al. report that the later Neolithic is very poorly represented archaeologically in the North York Moors area and neolithic use of the moors was likely very limited in extent. Bronze Age presence in the moors, including earthworks, is well represented generally in the archaeology of the area, and therefore is a more plausible origin. Evidence against the identification of the causeway as an early Neolithic structure includes the statement by Elgee in 1912 that the causeway had been identified as cutting across an earlier British earthwork just north of Julian Park, suggesting that it must post date it. One possibility that could explain several of the anomalies in trying to identify the site definitively is the suggestion by Knight et al. that it was commonly observed practice in the area for dykes to be reused as trackways. The term "Wheeldale Linear Monument" was introduced in the 2010s to refer to the structure to account for the uncertainty regarding the structure's original function. English Heritage in 2013 stated that the balance of opinion had swung to favour a prehistoric, rather than Roman, the origin for the structure. as of 2013, the uncertainty regarding the monument's purpose and origin is reflected by the information board at the end of the Wheeldale section of the structure, where it meets the modern road. The original sign, pictured in 1991 states that the structure is a Roman road, whereas new signage installed in 1998 admits that the origin and purpose of the structure are unknown.

Құрылыстың шығу тегі туралы белгісіздіктің маңызы

Егер Уэйдтің жол-жолы Рим жолы емес деп нақтылы анықталса, онда бұл ежелгі құрылыстарды Рим жолдары деп қате танудың жалғыз мысалы болмайды. Оның ең танымал мысалы – Блэкстоун-Эдж Лонг Коузвейі. Бұрын ол Ұлыбританиядағы ең жақсы сақталған Рим жолдарының бірі деп есептелген және оның «Римдік екендігіне күмән жоқ» делінген құрылыс болды. Археологтар Хейс және Раттер оны Римдік деп қабылдады, сондай-ақ Уэйдтің жолын да Римдік деп таныды. Археолог Джеймс Максим 1965 жылы, Хейс пен Раттер Уэйдтің жолы туралы зерттемелерін жариялағаннан кейін бір жыл өткен соң, Блэкстоун-Эдждің астынан өтетін ортағасырлық қапшық жылқы жолын тапқанын мәлімдеді, демек ол одан кейін салынған болуы керек. Кейіннен Манчестер университетінің археологиялық бөлімі жүргізген зерттеулер Блэкстоун-Эдж жолы шамамен 1735 жылға дейін салынған ақылы жол болған деген қорытындыға келді.

Қазіргі заманғы құрылыс алаңдарын басқару

Уилдейл Моордағы төсектің сақталған бөлігі 1903 жылы жусанмен өсіп, бір футқа дейін топыраққа көмілгені хабарланды. 1910 жылдан бастап қазба жұмыстары кезінде қиындықтар мен өсімдіктерден тазартылғаннан кейін, 1920 жылы "жусан мен шөптен тазартылып, шақырымдар бойына ашық болды". Содан кейін Жұмыс басқармасы Уилдейл Моордағы төсектің бөлігін өсімдіктерден таза ұстау үшін жұмысшыны жұмысқа алды, бұл шара 1943 жылы Жұмыс министрлігіне ауысқаннан кейін және кейін 1970 жылы Қоршаған орта департаментіне енгеннен кейін де сақталды. Джонстон 1979 жылы осы жердің күтіліп келе жатқанын, бірақ 1994 жылы төсектің көрінетін бөлігі қайтадан өсімдіктермен жабылып қалғанын айтады. Хейс пен Раттер құрылыстың Уилдейл Моордағыдан тыс бөлігін табу қиын екенін, себебі ол жылдар бойы табиғи эрозиядан қатты зақымданған, тіпті кейбір бөліктері жойылған десті. Сонымен қатар, адамдар қасақана да, байқамай да, құрылысқа үлкен зиян келтірген. Уорд жазғандай, тарихи құрылыстардың, мысалы, жолдардың тағдыры көбінесе "агрегаттармен тегістеліп, материалдары тоналған" болады. Жолдың үстінен жер жырту, ағаштарды кесу, су құбырларын төсеу, өсімдіктерді тазалауға тырысу және тіпті ХХ ғасырда тізбекті және бронетранспорттық техниканың жүруі арқылы зақым келгені туралы мәліметтер бар. Құрылым сонымен қатар жергілікті құрылыстарда, мысалы, жолдарда, құрғақ тас қабырғаларда, каналдарда және шаруашылық ғимараттарда пайдалану үшін таспен қасақана және ауыр түрде тоналған, бұл тонау 1586 жылдан бастап кем дегенде ХХ ғасырдың басына дейін жалғасты. 1817 жылы жазған Янг, заманауи дала шекарасын салу үшін пайдаланылған тас жолдан тас ұрлауды өкінішпен еске алады:

Көзқарастардың өзгеруі және құрылыстың тарихи маңызына көңіл бөлу артуы салдарынан, он тоғызыншы ғасырдың соңы мен жиырмасыншы ғасырдың басында жойылудан сақтауға қадам жасалды. English Heritage мәлімдемесіне сәйкес, он тоғызыншы ғасырда құрылымда шектеулі жөндеу жұмыстары немесе өзгерістер жүргізілген болуы мүмкін, бірақ нақты мәліметтер белгісіз. 1913 жылы Уилдейл құрылымы заңмен қорғауға алынды, ұрлық пен қасақана зақымданудан қорғалуына кепілдік берілді, оның сақталуы Ежелгі ескерткіштерді бекіту және түзету туралы заңмен қамтамасыз етілді. 1982 жылы құрылымның көп бөлігін топырақпен жабу туралы ұсыныс жасалды, осылайша оны одан әрі зақымданудан қорғауға болар еді, бірақ 2013 жылға дейін бұл іске асырылмады. 1995 және 1997 жылдар аралығында су эрозиясын бақылау үшін кейбір бөліктерде шектеулі техникалық қызмет көрсетілді, сондай-ақ 1997 жылы құрылымның оңтүстік жағындағы эрозия жөнделді. Ғимаратқа қасақана вандализм жасалғаны туралы кем дегенде бір хабарлама келіп түскен. Дегенмен, сайтқа келушілерді ең мазалайтыны - жүріп өтуден туындаған тозудың салдарынан зақымдану мүмкіндігі. Сайтқа көп адам келмейді, ал 1980 жылдардан бері құрылымның тозуы оның бетіндегі өсімдіктердің табиғи өсуімен азайтылуы мүмкін. Солтүстік Йоркшир Моорс Ұлттық паркі мен English Heritage ұйымдарының жаңартулары табиғи ауа райы мен жайылымдық қойлардың құрылымға адамдардан гөрі эрозия қаупін жоғарылататынын көрсетеді. 2013 жылдан бастап бұл жерді "Солтүстік Йоркшир Моорс" Ұлттық паркі басқармасы, "Англия мұрасы" ұйымымен бірлесіп, жергілікті басқару туралы келісім арқылы басқарады. English Heritage бұл сайтты басқармайды және кез келген уақытта тегін кіруге рұқсат береді. Сайтқа айына мыңға жуық адам келеді.

Көркем шығармаларда

Шотланд жазушысы Майкл Скотт Рохан «Әлемнің қысы» трилогиясын жазғанда Уэйдтің жолының аңызына, сондай-ақ ағылшын, герман және скандинавия мифологиясына сүйенді. Ол Йоркширде тұрғанда осы кітаптарда батпақтарға арналған жол салдыруды бұйырған алып Вайд туралы айтылады.

Түсіндірме жазбалар

α. Римдік Дунум Синусы, Янг пен Дрейк Уитбиде орналастырған, ал Хиндервелл мен Кальверт Дунсли ауылы немесе оның солтүстік-шығысындағы шығанақ болуы мүмкін деп санайды. β. Блез Вайнер осы құрылысты неолит дәуіріне жатқызады, бұл оның ең ерте салыну мерзімін шамамен б.з.д. 4500 жылға белгілейді. English Heritage оның ортағасырлық жол болуы мүмкін екенін ұсынады. Ортағасырлық кезеңге дәстүрлі мерзім – 1066–1485 жылдар, Гастингс шайқасынан Босворт шайқасына дейін (мысалы, Саулдың «Ортағасырлық Англияға жолдас 1066–1485» атты еңбегін қараңыз), сондықтан 1485 жыл құрылыстың соңғы мүмкін мерзімі болып табылады. γ. Камден жергілікті халықтың «римдік жолдардан құм қазу» әдетіне сіңіпті. δ. Дэвидсон мен Хейзге жүгініңіз. Хейс пен Раттер оның римдік шығу тегін «күмәнсіз» деп сипаттайды. ε. Хейс пен Раттер Дрейктің жолдың ені, материалдары және бағыты туралы сипаттамасын сынға алады. ζ. 1956 жылғы Елги, Хейс, Кодрингтон және WNC жылдық есебін қараңыз. «Трод» сөзі Солтүстік Йорк Мурс аймағындағы тарихи жолдар мен соқпақтарды білдіретін жалпы термин: Unsworth, Atherden және Evans еңбектерін қараңыз. η. Янг, Хейс және Лиге жүгініңіз. Кнаптон тақталар доломит әктасынан жасалғанын айтады, бірақ барлық басқа дереккөздер тақталар құмтас екенін көрсетеді. θ. Уитчер барлық римдік жолдарды тік, тас төселген тас жолдар деп қарастыруға болмайтынын, ал «көптегендері қисық, тас төселмеген, бұрыннан бар жолдар» екенін атап көрсетеді. Бұл Уордтың пікірін де қолдайды. ι. Мысалы, Хейзге қараңыз, ол оны «батыл және нашар сусыздалған» деп сипаттайды және осыған байланысты перпендикулярлы су өткізу құбырларын жатқызады; сондай-ақ Уорд пен Кливленд табиғаттанушылар клубының еңбектері (1903–1904). Кейбір келіспеушіліктер бар: Ланг римдік кезеңдегі Солтүстік Йорк Мурс ландшафтын «құрғақ» деп сипаттайды. κ. Бірнеше дереккөздер римдік жолдардың негізінен түзу болғанын көрсетеді: мысалы, PastScape, Гагарин және Кодрингтон. Кодрингтон римдік жолдардың 48 шақырымдық бағыт бойынша тура сызықтан жарты шақырымнан артық ауытқымайтын мысалдары бар екенін айтады. Сол сияқты, Дэвис кем дегенде бір римдік жол оның барлық ұзындығы бойынша аяқтары арасындағы тура сызықтан бір градусқа дейін аз ерекшеленеді деп мәлімдейді. λ. Уэйд, Кларк, Чадвик және Бьоркке жүгініңіз. Чадвик Дитрих фон Бернге немесе оның серіктестерінің біріне көне құрылыстарды жатқызу орта ғасырлардағы неміс саяхатшылары арасында кең таралғанын атап өтеді. μ. Хиндервелл, Дрейк, Дэвидсон және Мюррейге жүгініңіз. Диллон аңызда қойлар туралы айтады, бірақ басқа дереккөздер сиырлар туралы келіседі. ν. English Heritage «Жол мұқият салынған және жақсы инженерлік шешімдерге ие болғандықтан римдік деп есептелді» дейді. ξ. Бигланд, Шихан және Калвертке жүгініңіз. ο. Хиндервелл мен Дрейкке жүгініңіз. π. English Heritage және Heritage Explorer веб-сайттарын қараңыз. ρ. Fellows, Edlin және Historic England веб-сайтын қараңыз. σ. Уэйд пен Хейзге жүгініңіз. τ. Чемберс пен Серлге жүгініңіз. υ. Lukis, Camden (1607), Арнольд (1882) және Хиндеге жүгініңіз. φ. Уэйд пен Камденге жүгініңіз. χ. Кларк, Николс және Чемберстерге жүгініңіз. ψ. Гримм мен Дэвидсонға жүгініңіз. ω. Wansdyke жобасының веб-сайтын қараңыз. Α. Сауер және Боуден және басқаларға жүгініңіз. Β. 1956 жылғы Янг пен WNC жылдық есебін қараңыз. Γ. Чадвик пен Wansdyke жобасының веб-сайтын қараңыз. Δ. Хейс пен English Heritage веб-сайтын қараңыз. Ε. Unsworth пен English Heritage веб-сайтын қараңыз. Ζ. Дарвилл, Маттингли, Прайс, Кнаптон және Мьюрге жүгініңіз. Η. Хейс пен Харрисонға жүгініңіз. Θ. Кодрингтон, Янг және Остинге жүгініңіз. Дәл еңінің көрсетілгені бір дереккөзден екіншісіне өзгереді, бұл олар тек сақталған тас жұмысты өлшегеніне немесе жалпы аггер енінің бірін немесе екеуін және екі жағындағы арықтарды қоса алғанда, байланысты. Маргари аггердің ені 27 фут екенін айтады. Ι. Дарвилл, Певснер, Баркер, Маттингли, Элги, Прайс, Кнаптон, Мьюр, Браун және Биглендке жүгініңіз. Κ. Аткинсон, Хартли және PCNC (1901) еңбегін қараңыз. Λ. Historic England веб-сайтын қараңыз. Μ. Muir, Barker, Bevan, Price, Weston және Heritage Trail веб-сайтын қараңыз. Ν. Кодрингтон мен WNC жылдық есептерін (1956) қараңыз. Ξ. Дрейк пен Льюисті қараңыз. Ο. English Heritage және Heritage Trust веб-сайттарын және WNC жылдық есебін (1994) қараңыз. Π. Хиндервелл мен Хейзге жүгініңіз. Ρ. Кнокс, Янг және Хоумға жүгініңіз. Σ. Хейс пен Янгке жүгініңіз. Τ. Кодрингтон мен Хоумға жүгініңіз. Υ. Lee, PastScape веб-сайтын және WNC жылдық есептерін (1995, 1996, 1997) қараңыз. Φ. Lee және WNC жылдық есебін қараңыз (1996). Χ. Уорд пен WNC-нің жылдық есебін (1994) қараңыз. Ψ. WNC жылдық есебін (1995) және NYMNP Wordpress блогын қараңыз. Ω. Кодрингтон және BBC Countryfile веб-сайтын қараңыз. Ϊ. Heritage Explorer веб-сайтын және WNC жылдық есебін (1956) қараңыз. Ϋ. Pastscape, Archaeological Research Services және English Heritage веб-сайттарын қараңыз. ά. Хейс пен WNC жылдық есебін (1956) қараңыз. έ. Elgee және Oswald-қа жүгініңіз. ή. WNC жылдық есебін (1956) және English Heritage веб-сайтын қараңыз. Маргари және Йоркшир археологиялық қоғамының жылдық есептері жұмыстар 1912–1915 жылдары ғана жалғасқандығын көрсетеді, бірақ басқа да бірнеше дереккөздер бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде жұмыстар тоқтағанын көрсетеді. ί. Lee және PastScape веб-сайтына жүгініңіз. ΰ. Хейс, Уильямс және Селкиркті қараңыз. ϊ. Уильямс Хеселтин (2005) және Бирмингем римдік жолдары жобасының веб-сайтын қараңыз. ϋ. Габриэль және Грантқа жүгініңіз. ό. Кодрингтон мен Уордқа жүгініңіз. ύ. Muir және Price-қа жүгініңіз. ώ. Мысалы, Уорд (1911), Малим және Бигланд (1812) еңбектерін қараңыз. Ϗ. Ланг пен Геакке жүгініңіз. β. Малим мен Морриске жүгініңіз. θ. Unsworth, PastScape және English Heritage веб-сайттарын, сондай-ақ WNC жылдық есебін (1997) қараңыз. ϒ. Анттила, Джонсон, Аткин және Седжфилдке жүгініңіз, скейдтің анықтамалары мен шығу тегі және басқа мағыналары туралы түсіндірмелер үшін. ΐ. Онлайн этимологиялық сөздікке, Джонсонға, Хитке және Седжфилдке вик туралы талқылау үшін жүгініңіз. ϔ. Шлейфер және Оксфорд ағылшын тілінің сөздігіне жүгініңіз. Φ. Уэйд Райттың, оны «саксон дәуіріндегі стандартты билік» деп сипаттайды, Уэйд барлық Уэйд дәстүрі ең ерте тевтондық шығу тегінен екенін айтады. ϖ. Флемингтің «Англо-саксон Британиясы: 410–1066» атты еңбегінің атауын (Carpenter, 2003) және BBC веб-сайтын қараңыз. ϗ. Мысалы, Джонс, Carpenter (2003) және BBC веб-сайтын қараңыз. Ϙ. Мысалы, Hindle және Welfare-ға жүгініңіз. ϙ. Хейс Амотерби және Ньюшем маңында «қандай да бір нақты іздерді таппағанын», Кіші Хабтон және Ұлы Барух маңында «қандай да бір нақты дәлелдерді таппағанын» және Райзбороу Хилл мен Кауторн лагерлері арасында «нақты дәлелдерді таппағанын» жариялайды. Ϛ. Чемберс, Кодрингтон және Хейс сияқты құрылыстың әртүрлі атауларының этимологиялық талқылауларына және оның болу ықтималдығының күнін түсінуге тигізетін әсеріне қараңыз. ϛ. Хиндервелл, Бигланд, Янг, Кнокс және Pastscape веб-сайтындағы құрылыстың Кауторн римдік лагерлерімен байланысты римдік жол ретінде бағалауларын қараңыз. Ϝ. Джонстон мен English Heritage веб-сайтындағы талқылауларды қараңыз. Ϟ. Мысалы, Маргари (1973) және Уилкинсон (2007) мәлімдемелерін қараңыз. ϟ. Мысалы, Браун (1948), Ормсби Гор (1951) және Певснер (1966) еңбектерін қараңыз. Ϡ. Баркердегі қысқаша айтуларға, сондай-ақ Паттерсонның оның ұстанымын көрсететін хатына қараңыз. ϡ. Вайнер, Биардсалл, Хейс пен Раттер және Баркердегі герцогтыққа жатқызылуын қараңыз. Ϣ. Хейс пен Раттер (1964) еңбегін қараңыз. Хартли (1993), сондай-ақ Баркердегі екінші сілтеме (1977). ϣ. Heritage Gateway және PastScape веб-сайттарындағы Блад/Маркхэм зерттеулері туралы айтылуын қараңыз. Ϧ. Хейс (1964) және Хейс (1988) еңбектеріндегі Скивик жазылуы мен атрибуциясын қараңыз. ϧ. Мысалы, Браун мен Шихан/Уилланды қараңыз. Ϩ. Хейс (1964) және Элги (1933) еңбектерін қараңыз. Ϫ. Джонстон мен Певснерге қараңыз. ϫ. Оултон, Филлипс, The Antiquary (51 том) (1915) және Academy and Literature (1904) еңбектерін қараңыз. Ϭ. Шихан (1859) және Тернер (1890) еңбектерін қараңыз. Ϯ. Мысалы, Lancashire and Cheshire тарихи қоғамының еңбектерін (1914) және Contemporary Review (116 том) (1919) қараңыз. κ. Мысалы, Данн (1986) және Хартли (1993) еңбектерін қараңыз. ρ. Мысалы, Чадвик (1932) және Рини (2006) еңбектерін қараңыз. ϶. Мысалы, Шоттер...

α. The Roman Dunu[m|s] Sinus, which Young and Drake place at Whitby, and Hinderwell and Calvert suggest may be either the village of Dunsley, or the bay just north east of it. β. Blaise Vyner classifies the structure as Neolithic, which would place its earliest possible construction date at around 4,500 BC. English Heritage suggest that it could be a medieval road. A traditional date for the medieval period is around 1066–1485, from the Battle of Hastings to the Battle of Bosworth Field (see for example the title of Saul's "Companion to Medieval England 1066–1485"), putting 1485 as the latest possible date of construction. γ. Camden refers to a common practice of locals "digging sand out of [the Roman roads]". δ. See Davidson and Hayes. Hayes and Rutter describe its Roman provenance as "undoubted". ε. Hayes and Rutter find fault with Drake's description of the road's width, materials, and course. ζ. See Elgee, Hayes, Codrington, and WNC Annual Report for 1956. The word "trod" is a general term in the North York Moors area for historical paths and trails: see Unsworth, Atherden, and Evans. η. See Young, Hayes and Lee. Knapton states that the slabs are of dolomitic limestone, but all other sources state that the slabs are sandstone. θ. Witcher points out that not all Roman roads should be thought of as arrow straight paved highways, and that "many were winding, unpaved, pre existing routes". This is seconded by Ward. ι. See, for example, Hayes, who describes it as "swampy and ill drained" and attributes the perpendicular drainage culverts to this; also Ward, and Proceedings of the Cleveland Naturalists Field Club (1903–1904). There is some disagreement: Lang describes the North York Moors landscape during the Roman period as "arid". κ. Several sources attest to the notion that Roman roads were predominantly straight: see, for example, PastScape, Gagarin. and Codrington. Codrington states further that there are examples of Roman roads that do not deviate more than a quarter of a mile from a direct line over a 30 mile (48 km) course. Likewise, Davies states that at least one Roman road differs from a straight line course between its termini by less than one degree over its entire course. λ. See Wade, Clarke, Chadwick, and Bjork. Chadwick notes that the practice of attributing ancient structures to Dietrich von Berne or one of his associates was particularly common by German travellers of the Middle Ages. μ. See Hinderwell, Drake, Davidson and Murray. Dillon says the legend involves sheep, but all other sources agree on it being cows. ν. English Heritage state that "It has been assumed that the road is Roman, being carefully built and well engineered". ξ. See Bigland, Sheehan and Calvert. ο. See Hinderwell and Drake. π. See English Heritage and Heritage Explorer websites. ρ. See Fellows, Edlin, and Historic England website. σ. See Wade and Hayes. τ. See Chambers and Searle. υ. See Lukis, Camden (1607), Arnold (1882) and Hinde. φ. See Wade and Camden. χ. See Clarke, Nichols and Chambers. ψ. See Grimm and Davidson. ω. See Wansdyke Project website. Α. See Sawyer and Bowden et al. Β. See Young and WNC Annual Report for 1956. Γ. See Chadwick and Wansdyke Project website. Δ. See Hayes and English Heritage website. Ε. See Unsworth and English Heritage website. Ζ. See Darvill, Mattingly, Price, Knapton and Muir. Η. See Hayes and Harrison. Θ. See Codrington, Young, and Austen. Exact reported width varies from one source to another, presumably depending on whether they are measuring the surviving stonework only, or include one or both of the total agger width and the ditches on either side. Margary claims a width of 27 feet for the agger. Ι. See Darvill, Pevsner, Barker, Mattingly, Elgee, Price, Knapton, Muir, Brown and Bigland. Κ. See Atkinson, Hartley and PCNC (1901). Λ. See Historic England website. Μ. See Muir, Barker, Bevan, Price, Weston and Heritage Trail website. Ν. See Codrington and WNC Annual Reports (1956). Ξ. See Drake and Lewis. Ο. See English Heritage and Heritage Trust websites and WNC Annual Report (1994). Π. See Hinderwell and Hayes. Ρ. See Knox, Young and Home. Σ. See Hayes and Young. Τ. See Codrington and Home. Υ. See Lee, PastScape website and WNC Annual Reports (1995, 1996, 1997). Φ. See Lee and WNC Annual Report (1996). Χ. See Ward and WNC Annual Report (1994). Ψ. See WNC Annual Report (1995) and NYMNP Wordpress blog. Ω. See Codrington and BBC Countryfile website. Ϊ. See Heritage Explorer website and WNC Annual Report (1956). Ϋ. See Pastscape, Archaeological Research Services. and English Heritage websites. ά. See Hayes and WNC Annual Report (1956). έ. See Elgee and Oswald. ή. See WNC Annual Report (1956) and English Heritage website. Margary and Yorkshire Archaeological Society annual reports state that the work continued 1912–1915 only, but several other sources mention a break in work during the first world war. ί. See Lee and the PastScape website. ΰ. See Hayes, Williams and Selkirk. ϊ. See Williams Heseltine (2005) and Birmingham Roman Roads Project website. ϋ. See Gabriel and Grant. ό. See Codrington and Ward. ύ. See Muir and Price. ώ. See, for example, Ward (1911), Malim and Bigland (1812)
Ϗ. See Lang and Geake. β. See Malim and Morris. θ. See Unsworth, PastScape and English Heritage websites, and WNC Annual Report (1997). ϒ. See Anttila, Johnson, Atkin and Sedgefield for definitions and commentary on the origins and alternative meanings for skeid. ΐ. See Online Etymology Dictionary, Johnson, Heath and Sedgefield for discussion of vik. ϔ. See Schleifer and Oxford English Dictionary. Φ. Wade reports that Wright, who he describes as the "standard authority on the saxon era, is of the opinion that all tradition of Wade is of the earliest Teutonic origin". ϖ. See, for example title of Fleming's Anglo Saxon Britain: 410 to 1066 in Carpenter (2003), and BBC website. ϗ. See, for example Jones, Carpenter (2003) and BBC website. Ϙ. See, for example Hindle and Welfare. ϙ. Hayes declares that he "failed to disclose any definite traces in the neighbourhood of Amotherby and Newsham", found "no definite evidence in the vicinity of Little Habton and Great Barugh", and "no concrete evidence" between Riseborough Hill and the Cawthorn Camps. Ϛ. See, for example, Chambers Codrington, and Hayes for etymological discussions of the various names for the structure, and their impact on an understanding of its likely date of construction. ϛ. See, for example, Hinderwell, Bigland, Young Knox and the Pastscape website for evaluations of the structure as a Roman road in connection with Cawthorn Roman camps. Ϝ. See, for example, discussions in Johnston and on the English Heritage website. Ϟ. See, for example, statements by both Margary (1973) and Wilkinson (2007). ϟ. See, for example, Brown (1948), Ormsby Gore (1951), and Pevsner (1966). Ϡ. See brief mentions given in Barker as well as Patterson's letter stating his position. ϡ. See attributions to the duchy in Vyner, Beardsall, Hayes and Rutter, and Barker. Ϣ. See Hayes and Rutter (1964). Hartley (1993), as well as secondary cite in Barker (1977). ϣ. See both the Heritage Gateway and PastScape websites for mention of the Blood/Markham study. Ϥ. See Skivick spelling and attribution in Hayes (1964) and Skivik spelling and attribution in Hayes (1988). Ϧ. See varying estimates in Lewis, Hayes, and Hawkes. ϧ. See, for example, Brown and Sheehan/Whellan. Ϩ. See Hayes (1964) and Elgee (1933). Ϫ. See Johnston and Pevsner. ϫ. See Oulton, Phillips, The Antiquary (Vol 51) (1915) and Academy and Literature (1904). Ϭ. See Sheehan (1859) and Turner (1890). Ϯ. See, for example Transactions of the Historic Society of Lancashire and Cheshire (1914) and Contemporary Review (Vol 116) (1919). κ. See, for example, Dunn (1986) and Hartley (1993). ρ. See, for example, Chadwick (1932) and Reaney (2006). ϶. See, for example Shotter (2005), Hartley (1993) and Elgee (1930), the latter whom suggests also Agricola's predecessor Cerealis. ϼ. See Mattingly (2007), Muir (1997), Algeo (2010), Turner (1840) Freeman (1870), and Frere (1987). Ͼ. See Lindow (2001) and Dumézil (1973). ϻ. See Lawrence (2010) and Heseltine (2005). Ͽ. See Transactions of the Historic Society of Lancashire and Cheshire (1914) and Contemporary Review (Vol 116) (1919). Ͻ. See Dillon (2005), Muir (1997), Pearson (2002) and Sarantis (2013). ϸ. See Knight et al. (2011), Powell (2012) and NYNPA Minerals Technical Paper (2013).