Түркістанның ежелгі тарихы: Талаурадан Османлыға дейін

Тарих

Тұралының алғашқы ядросы бүгінгі Амасия мен Токат провинцияларының арасындағы жолда Талаура (Τάλαυρα) деп аталатын маңызды бекініс немесе нығайтылған қорғаныс ретінде пайда болды. Аймақта табылған жазбалардан Түрхалдың б.з.д. үшінші мыңжылдықта мекенделгені және Сумерлер сияқты Месопотамия мәдениеттерімен, олар тиімді жазу жүйесін ойлап тапқанмен байланысы болғаны анықталды. Б.з.д. VI ғасырда Анатолияға парсылардың шапқыны осы аймақты зороастризм дінінің ықпалындағы маңызды орталыққа айналдырды. Ежелгі атақты географ Страбон Түрхалдың басқа бір ежелгі қала – Гайюраның солтүстігіндегі бекініс екенін сипаттап, аймақ туралы әртүрлі деректер келтірген. Б.з.д. III ғасырда аймақты Александр Македонский әскерлері басып алды, бірақ македониялықтар аймақты толық бақылауға ала алмағандықтан осы кезеңде көптеген көтерілістер болды. Александр империясының құлауынан кейін (Александр б.з.д. 323 жылы қайтыс болды), аймақты Қара теңіз жағалауында құрылған Понт патшалығы басып алды, бірақ кейіннен бүкіл Анатолияда күшейген Рим державасының ықпалына көніп, шегінуге мәжбүр болды. Митридат әулетінен шыққан Понт патшалары сыртқы қаланың ортасындағы тік жарлы төбеде одан да мықты бекініс салды, бүгінде оның қалдықтары екі қираған мұнара мен бірнеше туннельдерден тұрады. Екі күш арасындағы күрес ондаған жылдарға созылып, Понт патшалығының толық жеңілісімен аяқталды. Римдік генерал Помпей бекіністі басып алып, қиратты. 395 жылы Рим империясы екі тәуелсіз мемлекетке бөлінді, соның салдарынан Түрхал басқа шығыс Рим провинцияларымен бірге Византияның құрамына кірді. Түрхал Ибора епископтығының орналасқан жері болды, ол Рим-католик шіркеуінің титулдық орындығы ретінде бүгінгі күнге дейін сақталған. Евгрий Понтикус осы жерде IV ғасырдың ортасында дүниеге келді. Византия кезеңінде аймақ IV және V ғасырларда Сасанидтердің, ал 8 ғасырда мұсылман арабтарының шабуылдарына ұшырады. Анатолияға түріктердің үнемі қоныс аударуы және көршілес шығыстағы Селжұқтардың күшеюі Византия билігін әлсіреткендіктен, Данишменд түрік бейлігі 1071 жылдан кейін Түрхал мен айналасын басып алды, бірақ кейін оны Селжұқ түркілерінің мемлекетіне (Селжұқтар) өткізді. XIII ғасырда бүкіл аймақты Орта Азиядан Анатолияға дейін жойқын толқынмен билік еткен Ылхан империясы басып алды. 1399 жылы Түрхал Осман мемлекетінің қолына көшті, ол Анатолиядағы түрік бейліктерін біріктіріп, өз билігін нығайтты. Темурдың шабуылынан кейін 1413 жылы Түрхал қайтадан Осман империясының құрамына енді. Түрхалдың демографиялық құрамындағы ең маңызды өзгеріс XIX ғасырдың екінші жартысында болды, қала Қырым соғысы (1854–1878) және 1877–1878 жылдардағы Ресей-Түрік соғысы сияқты құлдырап бара жатқан Осман империясының қақтығыстарына байланысты Балқан және Кавказ аймақтарынан келген мұсылман босқындары мен көшпенділерінің қоныс тебуіне байланысты болды.

The first nucleus of Turhal appeared as an important fortress or fortification named Talaura (Τάλαυρα in Ancient greek) on the way between today's Amasya and Tokat provinces. It is deduced from the tablets found in the region that Turhal had been inhabited as early as the third millennium BC and had relations as far as the Mesopotamian cultures such as Sumerians who had already invented an effective alphabet. The Persian invasion in Anatolia during the 6th century BC made this region an important center influenced by the cult of Zoroastrianism. The famous geographer of the antiquity, Strabo has, on various occasions, drawn up different accounts on the region describing Turhal as a fortress in the north of another ancient city named Gayyura. In the 3rd century BC, the region was occupied by the contingents of Alexander the Great's Macedonian army, but many insurrections had also taken place in this era as the Macedonian occupiers couldn't build up a total control on the region. After the collapse of Alexander's Empire (as Alexander died in 323 BC), the region was taken over by the Pontus Kingdom founded on the Black Sea coast who later had to retreat in the face of emerging Roman power in the whole Anatolia. The Pontus Kings from the Mithridates descendance constructed an even more powerful fortress on a rocky hill in the center of the outer city whose remains are only two ruined towers and several tunnels today. The struggle between the two powers lasted for decades and ended up in an absolute defeat suffered by the Pontus Kingdom. Having captured the fortress, the Roman General Pompeius destroyed it. In 395, The Roman Empire was divided into two independent states and thus, Turhal became a Byzantine domain together with other eastern Roman provinces. Turhal was the site of the bishopric of Ibora which persists as a titular see of the Roman Catholic Church to this day. Evagrius Ponticus was born there in the mid fourth century. During the Byzantine era, the region had undergone several raids from the Sassanids in the 4th and 5th centuries, later from the Muslim Arabs in the 8th century. As the constant Turkish immigration to Anatolia and the emerging Seljuk power in the neighbouring east weakened the Byzantine rule in the region, the Turkish principality of Danishmend captured Turhal and its environs after 1071 but later ceded it to the Kingdom of Seljuk Turks (Selçuklular). In the 13th century, the whole region was invaded by the Ilkhan Emperors who extended their rule as a devastating wave from the Middle Asia to Anatolia. In 1399, Turhal was taken over by the Ottomans who were uniting the Turkish principalities in Anatolia under their command. After a short invasion by Temur, Turhal was taken over once more by the Ottomans in 1413. The most significant change in the demographic structure of Turhal occurred during the second half of the 19th century as the town became a place of settlement for the Muslim refugees and immigrants coming from the Balkans and Caucasus due to constant military conflicts that the collapsing Ottomans got involved around those regions such as the Crimean War (1854–1878) and the Russo Turkish War, 1877–1878.

Бүгінгі Турхал

Жоғарыда айтылғандай, Турхал ең белгілісі 1934 жылы салынған қант қызылшасын өңдеу зауытымен танымал. Бірақ қазіргі күні Турхал экономикасы тоқыма, мал азығы және сүт өнімдері сияқты түрленген көптеген кәсіп салаларына байланысты. Турхал қаласына маңызды кіріс әкелетін машина жасау зауыты да бар. Бүгінде Турхал табиғи мәрмәр кен орындарымен және мәрмәр өңдеу индустриясымен маңызға ие болып келеді. Дәстүрлі мал өсіру және басқа да ауыл шаруашылығы салалары да маңыздылығын жойған жоқ.