Кіріспе

Синтаксистік тұрғыдан дұрыс құрылған, семантикалық тұрғыдан үйлесімсіз тіркес. "Түссіз жасыл идеялар ашумен ұйықтайды" фразасы 1957 жылы Ноам Чомскийдің "Синтаксистік құрылымдар" кітабында грамматикалық жағынан дұрыс, бірақ семантикалық мағынасы жоқ сөйлемнің мысалы ретінде жазылған. Бұл сөйлем алғаш рет 1955 жылғы "Тілдік теорияның логикалық құрылымы" диссертациясында және 1956 жылғы "Тілді сипаттаудың үш моделі" мақаласында қолданылған. Одан ешқандай түсінікті мағына табу мүмкін емес, бұл синтаксис пен семантика арасындағы айырмашылықты көрсетеді және синтаксистік тұрғыдан дұрыс сөйлемнің семантикалық тұрғыдан да дұрыс болатынына кепілдік жоқ екенін көрсетеді. Категориялық қателік мысалы ретінде, грамматиканың кейбір ықтималдық модельдерінің жеткіліксіздігін және құрылымдырақ модельдердің қажеттігін көрсету мақсатында болған.

Танымал мәдениетте

Чомскийдің «түссіз жасыл» сөзінен шабыттанған жазбалар, олардың бәрі қосымша контекст арқылы семантикалық мағынасыз тіркестен мағына жасауға тырысады. 1958 жылы лингвист және антрополог Делл Хаймс өз жұмысын ұсынды, онда дұрыс тізбекте келгенде, мағынасыз сөздер мағыналы нәрсеге айналуы мүмкін екенін көрсетті. Орыс-американ лингвисі және әдебиет теорияшысы Роман Якобсон (1959) «түссіз жасыл» түсін ақшыл жасыл деп түсіндірді, ал «ашуланып ұйықтау» – «ұйқыға ұқсас күйдің, әрекетсіздіктің, жалқаулықтың, сезімсіздіктің» жабайылығы деп түсіндірді. Якобсон мысал келтіріп: «Егер біреудің жек көруі ешқашан ұйықтамаса, онда неге біреудің ойлары ұйықтамай?» деді. Американдық ақын және әдеби сыншы Джон Холландер бұл сөйлемнің контекстсіз, вакуумда жұмыс істейтінін айтты. Ол осы идеяға негізделген «Coiled Alizarine» атты өлең жазды, ол оның «Түнгі айна» (1971) кітабына енді. Бірнеше жыл өткен соң Холландер Чомскимен «жасыл» түсін қасақана таңдағандығы туралы сұрады; алайда Чомски кез келген ниетті немесе ықпалды, әсіресе Эндрю Марвеллдің «Бақ» (1681) өлеңінен болған ықпалды жоққа шығарды. Сөйлемге контекст арқылы мағына беруге тырысқан алғашқы жазушылардың бірі – қытай лингвисі Юэнь Рен Чао (1997). Чаоның «Бессмыслицадан мән табу: Менің досымның «Түссіз жасыл идеялары ашуланып ұйықтап жатқан» (Ноам Чомскийдің есімімен) туралы әңгімесі» атты өлеңі 1971 жылы жарық көрді. Бұл өлең «түссіз жасыл идеялар» дегеніміз не және олардың қалай «ашуланып ұйықтауы» мүмкін екенін түсіндіруге тырысады. Чао «түссіз» дегенді қарапайым, «жасыл» дегенді піспеген, ал «ашуланып ұйықтау» дегенді идеяларды тыныштандыру, осы идеялармен ішкі қайшылықта болғанда түнде олармен бірге ұйықтау деп түсіндірді. Британ лингвисі Ангус Макинтош Чомскидің тіркесінің мүлдем мағынасыз екенін қабылдай алмады, өйткені оған «түссіз жасыл идеялар ашуланып ұйықтауы мүмкін» еді. Осы сөйлемдердің мәнді екенін дәлелдеу үшін Макинтош Чомскидің тіркесінен шабыттанған екі өлең жазды, олардың бірі «Асқыр түс I» деп аталды.

Стэнфорд 1985 жылғы байқауы

1985 жылы Стэнфорд университетінде әдеби сайыс өтті, онда қатысушылардан Чомскийдің сөйлемін 100 сөзден аспайтын қара проза немесе 14 тармақты өлең арқылы мағыналандыру сұралды. Сайыска қатысушы С. М. Стриттің берген мысалы:

Эксперименттік пайдалану

Осыны мәтіндік әңгімелерге енгізу арқылы зерттеу жүргізілді. Бруно Галантуччи бастаған зерттеушілер, Ешива университетінде мағынасыз сөйлемді нақты әңгімелерге енгізіп, реакцияларды сынады. Олар 30 әңгіме өткізді, онда 1 ер адам мен 1 әйел әңгіменің басындағы 8 минут үнсіздікте "түссіз жасыл идеялар ашумен ұйықтайды" деген сөйлемді айтты. Әңгімеден кейін, зерттеушілер сауалнама жасады, негізінен әңгіменің әдеттен тыс болғанын байқап па екенін сұрады. Галантуччи әңгімедегі дәйектілікке сезімталдықтың төмендеуіне бағынышты екенін қорытындылады. Осы тәжірибеден екі негізгі теория туындады. Бірінші теория, адамдар әңгіменің сапасын сақтау үшін сөйлеудің дәйектіліксіздігін көбінесе елемейді. Атап айтқанда, тікелей әңгімелерде мағынасыз сөйлемдерді анықтау көрсеткіші онлайн хабарламаларға қарағанда 33,33%-ға төмен. Авторлар адамдардың әрбір әңгімедегі мазмұнның бір бөлігін назардан тыс қалдыратынын түсіндіреді. Авторлар жасаған екінші теория, тиімді коммуникация әңгімедегі дәйектілікпен айналысқанда бейсаналы түрде нашарлауы мүмкін. Бұл қорытындылар, әлеуметтік өмірде фатикалық коммуникацияның маңызды рөл атқаратындығын көрсетеді.

Статистикалық қиындықтар

1950 жылдан бері бұл салада Чомскийдің көзқарасына сай әдістер қолданылып келді. Дегенмен, 1980-ші жылдардың ортасында зерттеушілер статистикалық модельдермен тәжірибе жасаған кезде жағдай өзгерді, бұл саладағы зерттеушілердің 90%-дан астамын статистикалық тәсілдерге көшуге көндірді. 2000 жылы Пенсильвания университетінің Фернандо Перейрасы газет мәтініне қарапайым статистикалық Марков моделін қолданып, осы модель бойынша "Ашулы ұйықтап жатқан жасыл түссіз идеялар" фразасы "Түссіз жасыл идеялар ашулы ұйықтап жатады" фразасына қарағанда 200 000 есе аз мүмкіндікке ие екенін көрсетті. Бұл статистикалық модель ұқсастық өлшемін анықтайды, яғни белгілі бір ерекшеліктері бойынша мәтін корпусындағы сөйлемдерге ұқсас сөйлемдерге жоғары балл беріледі. Перейраның моделі бір сөйлемнің грамматикалық дұрыс емес нұсқасына, синтаксистік тұрғыдан жақсы құрылған нұсқасына қарағанда төменгі ықтималдық тағайындайды, бұл статистикалық модельдердің лингвистикалық болжамдарды минималды деңгейде пайдалана отырып, грамматикалық қателерді анықтай алатынын көрсетеді. Алайда, модельдің әрбір грамматикалық дұрыс емес сөйлемге, әрбір грамматикалық дұрыс сөйлемге қарағанда төменгі ықтималдық тағайындайтыны нақты емес. Яғни, "Түссіз жасыл идеялар ашулы ұйықтап жатады" фразасы статистикалық тұрғыдан ағылшын тілінен кейбір грамматикалық дұрыс емес сөйлемдерге қарағанда "алыс" болуы мүмкін. Осыған байланысты, қазіргі грамматика теориясының ешқайсысы барлық грамматикалық дұрыс ағылшын сөйлемдерін грамматикалық дұрыс емес сөйлемдерден толыққанды ажырата алмайды деген пікірді айтуға болады.

Басқа тілдерде

Француз синтаксисінің маманы Люсьен Тесньер француз тілінде "Le silence vertébral indispose la voile licite" ("Омыртқалық үнсіздік заңды желкенге кедерес келтіреді") деген сөйлемді құрастырды. Ресей тіл білімі мектептерінде "глокая куздра" мысалы да осыған ұқсас ерекшеліктерге ие.

Ойындарда

Өлі дене ойыны – мағынасыз сөйлемдер жасау әдісі. Ол 1925 жылы ойында жасалған алғашқы сөйлемнің құрметіне аталды: Le cadavre exquis boira le vin nouveau (әдемі өлік жаңа шарап ішер). "Mad Libs" танымал ойынында таңдалған ойыншы әрбір ойыншыдан ешқандай контексттік ақпаратсыз сөздердің бір бөлігін беруді сұрайды (мысалы, "Маған есім беріңіз" немесе "Маған сын есім беріңіз"), және бұл сөздер грамматикалық құрылымы дұрыс, бірақ кейбір сөздері жойылған дайын сөйлемдерге енгізіледі. Ойынның қызығы грамматикалық тұрғыдан дұрыс болғанымен, мағынасыз немесе абсурдты немесе екіұшты мағынасы бар сөйлемдерді (мысалы, "дауысты акулалар") жасауда. Ойын сонымен қатар күлкілі қос мағыналы сөздерді де тудырады.

Философияда

Мұндай сөйлемдердің бұрынғы мысалдары болуы мүмкін, мүмкін тіл философиясы әдебиетінен, бірақ олар міндетті түрде даусыз емес, себебі назар көбінесе шекаралық жағдайларға аударылған. Мысалы, логикалық позитивизмнің жақтастары "метафизикалық" (яғни эмпирикалық тұрғыдан тексерілмейтін) мәлімдемелерді жай ғана мағынасыз деп санайды; мысалы, Рудольф Карнап Хайдеггердің шамамен барлық сөйлемдері грамматикалық тұрғыдан дұрыс жасалған, бірақ мағынасыз екенін дәлелдеген мақала жазды. Философ Бертран Рассел өзінің 1940 жылғы "Мағына мен шындыққа қатысты зерттеу" еңбегінде ұқсас ойды жеткізу үшін "Төртқырлық кешігуді ішеді" деген сөйлемді пайдаланды; У.В. Куин онымен келіспеді, себебі сөйлемнің жалған болуы оның шындық емес екенін білдіреді; ал төртқырлық ештеңе ішпейтіндіктен, сөйлем жай ғана жалған, мағынасыз емес. Тағы да бір "мағынасыз" сөздер – бұл түсінікті, грамматикалық дұрыс, бірақ қазіргі әлемнің жағдайына сілтеме жасай алмайтын сөздер, мысалы Расселдің "Қазіргі Франция королінің шашы жоқ" (Францияда қазір король жоқ) ("Дендеу туралы" еңбегі, сондай-ақ нақты сипаттама).

Әдебиет пен ойын-сауықта

Тағы бір тәсіл – мағынасыз сөздерді пайдалана отырып, синтаксистік тұрғыдан дұрыс құрылған, оңай талданатын сөйлем жасау; мұндай әйгілі мысал – "Гостак доштарды бөліп тастайды". Льюис Кэрроллдың "Жабервоки" туындысы да осы техниканы қолдануымен танымал, бірақ бұл жағдайда әдеби мақсаттар үшін; нейробиологиялық тәжірибелерде қолданылатын ұқсас сөйлемдер "Жабервоки" сөйлемдері деп аталады. Британдық комедиялық дуэт Фрай мен Лори лингвистика туралы жасаған скетчінде "Уақтап айтқанда, хабар оқырманның мұрнын тік ұстаңыз, официант, әйтпесе мейірімді сүт шалбарымды бұзып жібереді" деген мағынасыз сөйлемді қолданды. "Жұлдызды жол: Келесі буын" эпизодындағы "Дармок" эпизодында фольклор мен әңгімелер арқылы ғана байланыс жасайтын халық бейнеленген. Кеменің әмбебап аудармасы осы әңгімелердегі кейіпкерлер мен орындарды дұрыс аударғанымен, мақсатталған мағынаны түсінбейді, сондықтан капитан Пикард шетелдікке түсініксіз болады.