Кіріспе

Сирис немесе Сирах – Месопотамия құдайы, сырамен байланысты. Оған Ебла қаласында да табынып, оның есімі Зилаш деп жазылған. Оның атына ұқсас сөздер угарит және еврей тілдерінде алкогольдік сусындарды немесе олармен байланысты құдайларды білдіретін терминдер ретінде де кездеседі. Ол Нинкаси сияқты ұқсас мінезді тағы бір құдаймен тығыз байланыста болған, алайда олардың арасындағы байланыстың мәні әртүрлі дереккөздерде әртүрлі айтылады. Ол түрлі мәтіндерде кездеседі, оның ішінде құдайлар тізімінде, құрбандық тізімінде және Ертедегі билеушілер жырларының бір нұсқасында айтылған.

Атауы мен кейіпкері

Сирис есімі клинописьте dŠIM, dŠIMA немесе dŠIMNINDA деп жиі жазылатын, бірақ орамдық фонетикалық жазулары да белгілі. Ебла мәтіндерінде куәландырылған Зилаш (dZi la šu) теонимі де осы есімнің тағы бір жазуы деп есептеледі. Басқа да байланысты теонимдерге угарит мәтіндерінде кездесетін trṯ және Амарна хаттарындағы Хазор билеушісінің есімі Абди Тирши ("Тиршудың құлы") арқылы белгілі Тиршу жатады. Туыс сөздер финикия (trš) және иврит (tîrôš) тілдерінде де бар, олар әдетте шарап немесе жүзім шырынына қатысты қолданылады. Бұл сөздердің бәрі, мүмкін, Джон Ф. Хилидің *ṮRŠ деп реконструкциялаған, ашытуды білдіретін ортақ семит түбірінен шыққан. Месопотамияда Сирис сырамен байланысты болған. Манфред Креберниктің қорытындысы бойынша, ол өндіріс, тұтыну және адамдарға оның тигізетін әсерімен байланысты болған, бірақ міндетті түрде сыра сатумен айналысатын мейрамхана иелерімен емес. Оның есімі аккад мәтіндерінде сусынның өзінің метафорасы ретінде қолданылған. Осы контексте қолданылғанда, ол клинописьте теонимді білдіретін "құдайлық белгісі" (дингир) болмай, орамдық жазумен жазылған. Эбла деректері оны шарап пен балмен байланыстырады. Месопотамия мәтіндерінде Сирис пен шарап арасындағы байланыс тікелей расталмаған, бірақ Креберник бұл аймақта оның бірнеше алкогольдік сусынмен байланысы болуы мүмкін екенін айтады.

Басқа құдайлармен байланысу

Сирис пен Нинкаси, сырамен байланысты тағы бір құдай, әртүрлі мәтіндерде, мысалы құдайлар тізімдерінде қатар келтіріледі. Олардың Вайднер құдайлар тізімінің нұсқасында, Ашурдан түсіндірмелермен бірге, әпке-қарындас екендігі айтылады. Дегенмен, басқа көздерде олар теңдес деп есептелуі мүмкін, мысалы, An = Anum құдайлар тізімінде және Лугальбанда мифтерінің неоассириялық нұсқаларында. Ричард Л. Литке бір мәтінде Сирис ер құдай ретінде, Нинкасидің күйеуі деп көрсетілуі мүмкін екенін айтады, бірақ Манфред Креберник олардың ешқайсысының жұбайы болғаны туралы мәлімет жоқ деседі. Сирис Нинкасидің қызы саналған дәстүрдің кейбір көшірмелерінде кездесетіні туралы пікір қазір сенімсіз деп есептеледі. Ниппур құдайлар тізімінде Сирис пен Нинкасиден бұрын Нинтихал құдайы тұрады, ол біріншісінің анасы болуы мүмкін. Ол Нинкасидің анасы болған Нинтимен бір құдай болуы да мүмкін. An = Anum-да Сирис Энлильдің сарайындағы қызметкерлерге арналған бөлімде тізімделген. Манфред Креберник сыра құдайларының оның шеңберіне енгенін, себебі сусынға қажетті дәнді қамтамасыз ететін Нисаба құдайы оны қайын анасы деп есептегендіктен, олармен тығыз байланыста болғанын айтады. Ассириология әдебиетінде Gattung II деп аталатын кейінгі көшірмелерден ғана белгілі мәтінде Сирис "Анның бас аспазы" деп сипатталған, бірақ басқа мәтіндерде осы рөл расталмаған. Эбла қаласында Сирис (Зилаш) жергілікті Еа құдайы, Ḥayyaмен байланысты болған. Вилфред Г. Ламберт "Бірінші кірпіш" деп атаған Месопотамия сиқырында Сирис Апсудан алынған сазбалшықтан Еа жасаған құдайлардың бірі деп айтылады. Көптеген мәтіндерде Сирис Нингишзидамен бірге кездеседі. Мысалы, Мақлудың VII тақташасында "Сирис пен Нингшизиданың сиқыры" деп жазылған формула бар. Олар Мушу'у және Шурпуда да бірге шақырылады. Бұл байланыс алкогольмен байланысты болуы мүмкін, себебі кейде Нингишзида шараппен байланысты деп есептеледі. Басқаша пікір бойынша, бұл оның әлем асты құдайы ретіндегі рөліне байланысты болуы мүмкін, себебі әлем асты және сыра құдайлары шамадан тыс алкогольдің зиянды әсерін көрсету үшін байланыстырылған. Вайднер құдайлар тізімінде Сирис және басқа сыра құдайлары Лас пен Нунгалдың арасында орналасқан, бұл соңғы теорияны қолдайтын тағы бір мысал болуы мүмкін.

Куәліктер

Сирис туралы ең көне мәлімет Эблалық сыйлық тізімінде кездеседі, ал Месопотамияда оның атының әріптік жазуда бірінші рет кездесетін мысалы Исиннен табылған ежелгі Вавилон сиқырына жатады. Ол сондай-ақ түрлі құдайлар тізімінде де кездеседі, оның ішінде An = Anum, Ниппур құдайлар тізімі және Вейднер құдайлар тізімі бар. Кассит кезеңіне жататын Ниппурдан алынған мәтіндер жинағында Сирис есімін атаған жалғыз діни есім анықталды. Ниппур жинағына сәйкес, нео-вавилондық көшірмелерден белгілі болғандай, оған сол кезде Эурусагга деп аталған осы қаладағы Гула ғибадатханасында табынушылық жасалған. Ол әлі де Ахеменидтер дәуіріндегі осы қаладан алынған мәтінде кездеседі. Сирис Ассурде, өзінің қасиетті орны болған Исинде және Вавилонда Мандану ғибадатханасында, Эрабририде де құлшылыққа ие болған, онда оның Екуруна, "ішімдік үйі" деген тақырыптас орны болған. Угарит пен Эмардан алынған Ерте билеушілер жырларының бір нұсқасы Сирис туралы айтады, бұл сол жырдың Месопотамиялық көшірмелерінде кездеспейді. Бұл шығарма көбінесе «ақыл-ой әдебиетінің» немесе «шарап әнінің» мысалы ретінде түсіндіріледі. Сирис кіргізілуінің нақты себептері белгісіз. Ол туралы айтылған жол – бата: «Сыраш сені қуанышқа бөленсін!» Мәтіннің тек сириялық көшірмелерінде кездеседі, бірақ ол бастапқыда Месопотамияда пайда болған шығарманың нұсқасынан шыққан болуы мүмкін деген пікір бар. Джулия М. Ашер Гревтің сөзінше, Сирис Месопотамияның көркем өнерінде де бейнеленуі мүмкін, себебі екі құдайдың ішімдік тостағандары бар мөр осы құдай мен Нинкасинің бейнесі болуы мүмкін. Осыған ұқсас тағы бір сурет бастапқыда аспаптың немесе ойын тақтасының бөлігі болған объектіде табылды.