Кіріспе

Гиндустани лингва-франкасының грамматикалық ерекшеліктері

Солтүстік Үндістан мен Пәкістанның лингва-франкасы болып табылатын гиндустанидің екі стандартталған тілдік нұсқасы бар: хинди және урду. Екі стандарттың грамматикалық айырмашылықтары шамалы, бірақ әрқайсысы өз жазуын қолданады: хинди деванагариді, ал урду парсы-араб жазуының кеңейтілген түрін, көбінесе Настаʿлиқ стилінде пайдаланады. Осы грамматика бетінде гиндустани "негізінен үнді жазуларынан транслитерация жүйесі, [және] өз кезегінде санскритке негізделген" (салыстыр. IAST) принциптерімен жазылған. Оның ерекшеліктері: кері тілдік дауыстар үшін төменгі индекстегі нүктелер; этимологиялық және мағыналық ерекшеліктері бар ұзақ дауыстар үшін макрондар; демімен айтылатын дауыстар үшін h әрпі; және мұрынды дауыстар үшін тильдалар.

Фоналогия

Төмендегі кестелерде жақшада көрсетілген дыбыстар парсы немесе санскрит тілдерінен алынған қарыз сөздерде ғана кездесетінін көрсетеді. Хиндустани тілінің фонетикасы туралы толық ақпаратты Хиндустани фонетикасы және IPA/Хинди және урду беттерінен таба аласыз.

Әуелі дауыстылар

Индустани тілінде табиғи түрде симметриялық он дауысты дыбыс жүйесі бар. [ə], [ɪ], [ʊ] дауыстылары әрқашан қысқа болып келеді, ал [ɑː], [iː], [uː], [eː], [oː], [ɛː], [ɔː] дауыстылары әрқашан ұзын деп есептеледі, сонымен қатар ағылшын тілінен алынған сөздерде кездесетін /æː/ деген он бірінші дауысты дыбыс та бар. +Индустанидегі дауыстыларАлдыңғыОрталықАртқыұзынқысқақысқаұзынIPARom. (Романша) ЖазуIPARom. (Романша) ЖазуIPARom. (Романша) ЖазуIPARom. (Романша) ЖазуIPARom. (Романша) ЖазуCloseīईiइuउūऊClose midеoоOpen midaiऍaअôऑauऔOpen æāआ

Өлең және

(шва) шартты аллофоны ретінде пайда болады , егер және тек егер екі жағынан екі швамен қоршалған болса. және жеке дауысты ретінде айтылады. Мысалы, (कहना – 'to say') сөзінде , екі жағынан да швамен қоршалған, сондықтан екі шва қысқаға айналып, сөйлеуді береді. Фонемалық ортадағы шваның синкопациясы одан әрі жүруі мүмкін. Сол сияқты, (шва) және (шва) шартты аллофоны ретінде пайда болады , егер олар тізбектей келсе, яғни , сонда олар осылай айтылады. Мысалы, (बहुत – 'many') сөзі деп айтылады.

Қосындылар

Хиндустани тілінде ертедегі индо-арий тілінен мұраға алған 28 негізгі дауыссыз дыбыс бар. Бұларға қосымша, белгілі бір сөздердің ішінде пайда болған екі дауыссыз дыбыс және бастапқыда қарыз сөздерден келген жеті дауыссыз дыбыс бар. Олардың айтылуы мәртебеге (әлеуметтік топ, білім деңгейі және т.б.) және мәдени стильге (қазіргі стандартты хинди мен урду тілдері) байланысты өзгереді.

Есімдіктер

Хиндустани екі жынысты (еркек және әйел), екі зат есім түрін (саналатын және саналмайтын), екі санды (жекеше және көпше) және үш жақты (атау, көлбеу және шақыру) ажыратады. Зат есімдер деклинацияға сүйене отырып, I, II және III типтер деп аталатын екі классқа бөлінеді. Екі класс арасындағы негізгі айырмашылық – бірінші екі класс жекеше жақта сипаттамалық жұрнақтарға ие, ал үшіншісі – жоқ. Төмендегі кесте жұрнақ парадигмаларын көрсетеді. Сызықша белгісі (I тип үшін) бастапқы жұрнақтың өзгеруін білдіреді (мысалы, еркек жекеше көлбеуде laṛkā-дан laṛke-ге), ал плюс белгісі (II тип үшін) қосылатын жұрнақты білдіреді (еркек көпше көлбеуде seb-тен sebõ-ға). Ø – зат есім түбіріне жұрнақ қосылмағанын көрсетеді. Келесі зат есімнің деклинация кестесі жоғарыда аталған зат есім жақтарын іс жүзінде көрсетеді. Куа̃ сияқты аз ғана еркек зат есімдер барлық жұрнақтарында мұрындық дыбыспен айтылады. Отбасылық қатынастарды білдіретін ā-мен аяқталатын кейбір еркек зат есімдер көпше жақта өзгермейді және белгісіз классқа жатады. Мысалы, pāpā "әке", vālid "әке", cācā "қарындас баласы", rājā "патша". ū және ī әріптерімен аяқталатын белгісіз зат есімдер көбінесе көлбеу (және шақыру) көпше жұрнақтары алдында u және i-ге қысқарады, соңғысы жартылай дауысты y дыбысын қосады. Санскриттен алынған bhāṣā ("тіл") және mātā ("ана") сияқты көптеген әйелдік сөздер ā әрпімен аяқталады, сондықтан ā жұрнағы зат есімнің жынысын анықтау үшін үнемі сенімді көрсеткіш емес. Урду тілінде көптеген араб сөздері екілік және көпше жұрнақтарын сақтап қалуы мүмкін. Мысалы, vālid "әке" → vālidain "ата-аналар". iyā жұрнағы да әрқашан жыныс немесе зат есім класын анықтау үшін сенімді көрсеткіш емес. Мысалы, pahiyā ("дөңгелек") және парсы takiyā ("жастық") I типті еркек зат есімдер: ("дөңгелектер"), takiye ("жастықтар"). Арабша duniyā ("әлем") және санскрит kriyā ("әрекет") сияқты әйелдік сөздер II типті жұрнақтарды қолданады: duniyāẽ ("әлемдер"), kriyāẽ ("әрекеттер"). Перс-араб тілінен алынған, соңғы айтылмаған h әрпімен аяқталатын сөздер еркек зат есімдер ретінде қарастырылады. Сондықтан → Біріншісі – урду тіліндегі, екіншісі – хинди тіліндегі жазу тәсілі. Екеуі де бірдей айтылады.

Келесіге ауыстырылу

Жоғарыда аталған инфлекциялық кейс жүйесі өздігінен толыққанды емес, ол негіз болатын агглютинативтік жұрнақтар немесе постпозициялар жүйесін құруға көмектеседі, бұл ағылшын тіліндегі препозицияларға ұқсас. Олардың есім немесе етістікпен қолданылуы осы есімнің немесе етістіктің көлбеу септікте болуын талап етеді (дегенмен, көлбеу септік кейде сөздердің мәнерлеуші рөлінде де қолданылады), және грамматикалық функцияны немесе "септік белгісін" осы постпозициялар анықтайды. Мұндай "бір сөздік" негізгі септік белгілеуші постпозициялардың саны сегіз.

Негізгі кейінге қалдырулар

+ ЖіктеушілерЖіктеушіАйдарМысалАғылшынТүсіндірмеАтаусыз—laṛkāұл балабелгілейді мақалалық субъектЭргативнелаṛke netұл балабелгілейді мақалалық субъект өткен шақтағы етістіктер үшінАккузативколаṛke kothe boyбелгілейді тура мақалалық объектДативto the boyтура мақалалық объектті белгілейді; сондай-ақ дативтік субъектілерді белгілей алады (Дативтік құрылым § Hindustani қараңыз)Инструментальselaṛke seұл баламенәрекет құралы; "мен", "пайдалану", "арқылы"Аблативfrom the boyаблативтік және перлятивтік маркер; "ден", "арқылы", "бойынша"Генетивkālaṛke kāұл баланыңиелік көрсетеді;Інессивmẽlaṛke mẽұл баланыңішінде немесе ішінде бірдеңе бар екенін көрсетеді;Аддессивpe/parlaṛke peұл баланыңүстінде немесе бірдеңеде екенін көрсетеді;Терминативtaklaṛke takұл балаға дейінсоңын немесе шегін көрсетеді; "дейін", "дейін", "дейін". Семблативіālaṛke sāұл балаға ұқсасұл балаға ұқсастық пен ұқсастықты көрсетеді; "сияқты", "ұқсас", "ұқсайды", "esque", "ish".+Генетивтік және Семблативтік Маркердің ӨзгерісіЖынысы (еркек) (әйел)ЖалғыздықКөптікЖалғыздықКөптікАтаусыз ā e īКөлбеу e Осы 8 кейін қосымшадан генетивтік және семблативтік кейін қосымшалар kā & sā иесінің жынысына, санына және жағдайына сәйкес өзгереді және ұқсастығы сипатталатын объектіге. Болна (сөйлеу/айту) сияқты кейбір етістіктер үшін сөйлеуші аспаптық маркерді se және аккузатив/датив маркерін ko қолдана алады. Мысалы, rāhul se bolo және rāhul ko bolo екеуі де "Рахульге айт" деп аударылады. Алайда, олардың екеуінің де мәні әртүрлі, аспаптық маркер se оған жұмсақ тон береді. Рахул се боло - бұл кеңес сияқты, ал рахул ко боло - бұйрық. Жоғарыдағы тізімнен басқа, генетивтік маркерден (оның көлбеу жағдайындағы ke & kī) және үстеуден тұратын көптеген күрделі кейін қосымшалар бар. Дыбыстармен пайдаланғанда, осы барлық күрделі кейін қосымшаларды тек генетивтік көлбеу жағдайындағы дыбыстармен қолдануға болады және оларды генетивтік көлбеу жағдайында қосу алдында генетивтік kī/ke жою керек.

Қатысушы

Кез келген етістіктің қатыстық түрі етістік түбіріне жұрнақтар қосу арқылы жасалады. "Карна" (істеу) етістігінің қатыстық түрлері төмендегі кестелерде көрсетілген:

|Түрі|Ағылшын тіліндегі сәйкестігі|
|---|---|
|Infinitive|karnā - істеу|
|Oblique Infinitive|karnedo - істеуде, жасауда|
|Conjunctive|karke, karkara - істеп, жасап|
|Progressive|karte karte - істеп жатқанда|

|Түрі|Жалғаулы түрі (ерекшеліктері)|
|---|---|
|Habitual|kartā (сғ., ер.) karte (көп., ер.) kartī (сғ., әйел.) kartī̃ (көп., әйел.) - істейді, әдетте істейді|
|Perfective|kiyā (сғ., ер.) kiye (көп., ер.) kī (сғ., әйел.) kī̃ (көп., әйел.) - істеді|
|Infinitive|karnā (сғ., ер.) karne (көп., ер.) karnī (сғ., әйел.) karnī̃ (көп., әйел.) - істеу|
|Prospective & Agentive|karnevālā (сғ., ер.) karnevāle (көп., ер.) karnevālī (сғ., әйел.) karnevālī̃ (көп., әйел.) - істемек, жасауға ниеттену|
|Perfective Adjective|kiyā huā (сғ., ер.) kiye hue (көп., ер.) kī huī (сғ., әйел.) kī huī̃ (көп., әйел.) - (дайын) істелген|
|Habitual Adjective|kartā huā (сғ., ер.) karte hue (көп., ер.) kartī huī (сғ., әйел.) kartī huī̃ (көп., әйел.) - істеп жатқанда|

Пассивті

Пассивті құрылым перифрастикалық болып келеді. Ол толықтырылған етіс түріне көмекші етіс "бару" (jānā) қосылу арқылы жасалады; яғни, "жазу" (likhnā) → "жазылу" (likhā jānā). Іс-әрекеттің жасаушысы "se" аспаптық жұрнағымен белгіленеді. Бұдан бөлек, өтеулі де, өтеусіз де етістіктер физикалық/психологиялық мүмкіншіліксіздікті көрсету үшін пассивтенуі мүмкін, әдетте жосықсыз сөйлемдерде. Соңғысы ретінде, өтеусіз етістіктер жиі пассивтік мағынаны білдіреді немесе бейсана әрекетті көрсетеді.

Дифференциалдық аргумент таңбалауы

Хиндустани, басқа да индо-арий тілдері сияқты, субъектілерде де (DSM) және объектілерде де (DOM) дифференциалдық жағдай белгілерін көрсетеді. Диахроникалық тұрғыдан алғанда, дифференциалдық аргумент белгісі субъектілер мен объектілер үшін өте әртүрлі дамыды, бірақ 17-ғасырда екеуі үшін де кең таралды. Субъектілер үшін ол предикатқа байланысты және семантикаға тәуелді, ал объектілер үшін ол мәтінге (дискурсқа) негізделген. Субъектілер үшін, бұрын талқыланған бөлінген ергативтіліктен (мұнда перфективті жағдай етістіктері субъектідегі ергативті ne-ні қабылдайды, ал басқа жіктемелер белгісіз субъектіге ие), кейбір модальді көмекші етістіктер өз субъектілері үшін әртүрлі жағдай белгілерін қабылдайды. DSM-нің ең айқын мысалы – тәжірибелік субъект (ерекше субъект түрі). Сезімді (lagnā "көріну"), эмоцияны (mahsūs honā "сезіну"), танымды (patā honā "танылу") білдіретін етістіктердің барлығы өз субъектілерінде dative case marker ko-ға рұқсат береді. Бұл тілдер аралық құбылыс. Пассивті субъектілер модальдық көмекші етістік jānā "кету" қабылдайды, әдетте агенттіліктің төмендеуін білдіреді, аспаптық се арқылы. Бұл құрылым қабілетті көрсету үшін де қолданылуы мүмкін. Dative ко міндеттілік немесе қажеттілікті білдіреді. Модальдық honā "болу" және paṛnā "түсу" екеуі де өз субъектілеріне қатысты осыны қабылдайды. Аккузативтік маркер ko тек объект анықталған кезде қолданылады, бұл ағылшын тіліндегі the және a(n) арасындағы айырмашылыққа ұқсас.