Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Чехословакияда туған австралиялық автор және Холокосттан аман қалған (1926 жылы туған)
Czechoslovakian born Australian author and Holocaust survivor (born 1926)
Ольга Хорак (1926 жылы туған; Розенбергер тегімен) – Чехословакияда туған австралиялық автор және Холокосттан аман қалған. 1926 жылы Братислава қаласында, сол кездегі Чехословакияда дүниеге келген.
Olga Horak (born 1926; née Rosenberger) is a Czechoslovakian born Australian author and Holocaust survivor. Born in 1926 in Bratislava in what was then Czechoslovakia
1939-1942 жылдар
Ольга Розенбергер Чехословакияда дүниеге келді және алғашқы 15 жылында отбасымен Братиславада тұрды. 1939 жылы Словакияда Нюрнберг заңдары қабылданды және Екінші дүниежүзілік соғыс басталды. Ол және оның үлкен әпкесі Джудит Зивнодомдағы гимназияда оқуын жалғастыра алмады. Ол кеудесіне Дәуіт жұлдызын тағуға мәжбүр болды. Ол былай дейді: "Мен жұлдызды тағып ұялған жоқпын, бірақ көшеде қауіпті болдым, кейбір адамдар маған қарапайым тілмен сөгіс айтып, дене күші қолданды." 1942 жылдың 21 наурызында немістер Братиславаның 1925 жылға дейін туған барлық үйленбеген яһудилерін жергілікті теміржол стансасына барып, "соңғы жұмысты істеуге" бұйрық берді. Ольганың әпкесі Джудит 999 басқа еврей жасөспірімдерімен бірге пойызға отырып, Аушвицке жеткізілді, онда ол 17 жасқа толуға екі апта қалғанда қаза болды. Күннен-күнге қиындықтар артып, депортациядан үнемі қорқып жүрген Хорактың ата-анасы Словакиядан Венгрияға қашуға шешім қабылдады.
Olga Rosenberger was born in Czechoslovakia and lived in Bratislava with her family for her first 15 years. In 1939, the Nuremberg Laws were passed in Slovakia and the Second World War started. She and her older sister, Judith, were unable to continue their schooling at Zivnodom, a German high school. She was forced to wear the Star of David on her chest. She says, "I was not ashamed to wear the star I was endangered on the street where some people abused me with foul language and bodily harm." On 21 March 1942, the Germans ordered all Bratislava's single Jews born before 1925 to report to the local train station to 'finally do some work'. Olga's sister Judith boarded a train with 999 other Jewish teenagers, and was taken to Auschwitz, where she was murdered two weeks before her 17th birthday. After living under increasing hardship and with the constant fear of being deported, Horak's parents made the decision to escape from Slovakia and go to Hungary.
Венгрия
Хорак отбасымен және басқа туыстарымен Братиславадан кетіп қалды. 16 жастағы Хорактың өзімен бір түнге жететін ысылған қаптан басқа ешқандай құжаты болмады, анасы кигізген көп қабат киімдерінен семіз көрінетінім деп уайымдады. Осы киімдер ол үшін келесі бір жарым жылға дейін жалғыз киімдері болатын. Олар екі топқа бөлініп пойызға отырып, Венгрия шекарасындағы Хегишалом ауылына сапарлады. Сол жерде олар шекарадан өткізіп беруге көмектесетін адамды кездестірді. Олар түн бойы аяқпен жүріп, таңертең шағын венгр ауылына жетті. Будапештке пойызға отыру үшін бұрын, олар шағын коттеджде демалды. Олар басқа бір еврей отбасы – Кенигтердің қарауындағы шағын бөлме жалдап алды. Отбасы әрқашан Уго Розенбергерге Будапештте медициналық көмек қажет екенін айтып, сылтау келтіргендіктен, Ольганың нағыз тегін ешқашан білмеді. Ольга еденде төсекке жатып ұйықтады.
Horak and her family left Bratislava with other relatives. Left with an overnight bag and no documents, Horak, 16 at the time, worried about looking fat in the numerous layers in which her mother had clothed her. These were the only clothes she would have for the next year and a half. They boarded the train in two groups and travelled to Hegyeshalom, a village on the Hungarian border. There, they met a guide who took them across the border. They would walk all night before finally reaching a small Hungarian village at dawn. They sought rest at a small cottage before catching a train to Budapest. They found a small room to rent under the supervision of another Jewish family, the Königs. They never found out about Olga's true heritage, as the family always used the excuse that Hugo Rosenberger needed medical treatment in Budapest. Olga slept on a stretcher on the floor.
Братиславаға қайта оралу
Венгриядағы жағдай нашарлаған сайын, Хорактың әкесі Братиславаға қайтуға дайындық бастады. Олар 1942 жылғыдай бір жол көрсетушіні алды және шамамен сол бағытпен сапарлады. Пойызға отырып, Венгрия шекарасындағы сол кішкентай ауылға тоқтады. Станциядан шығар кезде, мажар жандармдары құжаттар мен жол жинақтарын тексеру үшін орналасқан еді. Хорак және оның ата-анасы қауіпсіз өтіп кетті. Оның тәтесі Аранка мен ағасы Якоб өте алмады; олар Аушвицке депортацияланды, ал олардың 15 жасар ұлы Томас жолымен жалғастырды. Ол ата-анасын ешқашан қайта көрмеді. 1944 жылдың тамыз айының соңында немістер Словакияға шабуыл жасады. Ольганың туысы Евгений, Жер асты қозғалысында жұмыс істеген жас заңгер, күндіз ғимараттың үшінші қабатынан итеріліп түсті. Немістердің басып кіруімен бірге, өлім лагерлеріне депортациялар көбейді. 1944 жылдың тамыз айының басында Хорак пен оның отбасына Братиславадан тыс, Марианка деген жерге баруды бұйырды. Екі аптадан кейін, СС және Хлинка гвардиясының тобы ғимаратты қоршап алды.
As the situation in Hungary worsened, Horak's father began making arrangements to return to Bratislava. They had the same guide as in 1942 and took roughly the same route. They took the train and stopped at the same little Hungarian border village. On the way out of the station, Hungarian gendarmes were positioned to verify papers and travel documents. Horak and her parents got through safely. Her Aunt Aranka and Uncle Jacob did not; they were deported to Auschwitz while their 15 year old son, Thomas, kept walking. He never saw his parents again. In late August 1944, the Germans invaded Slovakia. Olga's cousin Eugene, a young solicitor who worked with the Underground, was pushed from the third story of a building in broad daylight. With the invasion of the Germans came more deportations to death camps. In early August 1944, Horak and her family were told to go to Marianka, another area outside of Bratislava. After two weeks, a group of SS guards and Hlinka Guards surrounded the building.
Аушвиц
Ольга Братиславаның солтүстік-шығысында орналасқан словак яһудилері жиналатын Середьке жеткізілді. Сол жерде командир Алоис Бруннер тұтқындарды кездейсоқ атып, көңіл көтерумен болды. Ольга, оның ата-анасы, әжесі және тағы 120 шамасындағы адам сегіз атқа арналған жүк вагонына тығылып отырғызылды. Хорак Аушвицке дейін қанша уақыт пойызда болғанын білмейді, бірақ былай дейді: Ұзақ, көріне көмескі сапардан кейін пойыз баяулап, тоқтады. Біз келдік. Мен иттердің қауғанын және неміс тіліндегі дауыстарды естідім. Сәтке дейін вагонымыздың құлпы жабылып, есігі ашылды. Күн сәулесі қараңғы вагонымызға құйылып кірді, көзімізге тиіп, соқыр етті. Таңқаларлығы, барлық шудың арасында музыка естілді. Бізді "қарсы алу" үшін оркестр жеңіл опералық пьесаларды орындады. Бұл музыка тірілер емес, өлгендер әлеміне жататынын түсіндім. Көңілді әндер – терең қайғы мен өлшеусіз мұңның әндері еді. Мен көрген мен естігеннің бәрі маған таң қалдырды. Адамдар вагондардан шығарылып жатты. Қүзетшілер оларға: "Раус! Раус!" – "Шығыңдар! Шығыңдар!" деп бұйырды. Көк және сұр жолақты киім киген, бас киім киген адамдар жүгіріп, бізге жүктерімізді пандуста қалдыруды айтты. Әрқашан барлығын асыққандықпен жасау керек еді: "Шнелль! Шнелль!" – "Жылдам! Жылдам!" Мен жоғары қарап, үстінде "Arbeit macht Frei" – "Еңбек бостандыққа жол ашады" деген жазуы бар темір қақпаны көрдім. Хорак Аушвицке келді, онда Селекциядан өтті. Пойыздан түскеннен кейін Хорак әкесінен айырылды. Оны ешқашан қайта көрген жоқ. Ольга, оның анасы және Середьте қалған әйел туыстары жалаңаштанып, танымал Менгеле инспекциясынан өтуге мәжбүр болды. Хорак пен оның анасы оң жаққа жіберілді, ал сол жаққа жіберілгендер өлтірілді. Ол 1944 жылдың қазанына дейін Аушвицте болды. Бір күні таңертең Апелльден (тізімдеуден) кейін Ольга мен тағы 1000-ға жуық әйел тұтқынға казармаға қайтпауға бұйрылды. Ол ең жаман нәрсені күтті, бірақ өзінің айтуынша, "Сол кезде маған енді ештеңе маңызды болмады. Олар қалағанын істей берсін".
Olga was transported to Sereď, a collection point for Slovakian Jews located northeast of Bratislava. There the commander, Alois Brunner, would entertain himself by shooting prisoners at random. Olga, her parents, her grandmother, and about 120 other people, were shoved into a cattle car that normally would have held eight horses. Horak does not know how long she was in the train to Auschwitz but says: After a long and seemingly unending journey, the train slowed and came to a halt. We had arrived. I could hear dogs barking and voices shouting in German. All of a sudden, the bolts on our doors were slammed back and the door rolled open. Daylight flooded into our dark car and the light hit our eyes and blinded us. Strangely, amidst all the yelling and screaming, I could hear music. An orchestra was playing light operatic tunes to ‘welcome’ us. It hit me that the music belonged not to the world of the living but of the dead. The merry tunes were really the songs of unbelievable heartache and immeasurable sorrow. The bizarre nature of everything I saw and heard stunned me. All around, people were being pulled out of the cars. Guards shouted at them: Raus raus! — "Get out, get out!" Strange figures in blue and grey striped garb with caps ran around telling us to leave our baggage on the ramp. And, all the time, everything had to be done in a hurry: Schnell schnell! — "Quickly, quickly!" I looked up and saw an iron gate over which there was an inscription: Arbeit macht Frei — Freedom through Work. Horak had arrived at Auschwitz, where she underwent Selektion. Horak was separated from her father after they came off the train. She never saw him again. Olga, her mother, and the remaining female members of her family who were at Sered, were forced to strip and to pass an inspection done by the infamous Mengele. Horak and her mother were sent to the right; the ones sent to the left were killed. She was at Auschwitz until October 1944. One morning, after Appell (roll call), Olga and some 1,000 other female prisoners were told not to return to the barracks. She feared the worst, but as she puts it, "At this point, I didn’t care anymore. They could have done what they liked."
Курцбах
Хоракты анасымен бірге Германияның Курцбах деген кішкентай ауылына жіберді. Курцбахта суық болды, оған тек қағаз қап пен сұр жамылғы берілді, осылармен қысқы суықта жылынуға тырысты. Күн сайын олар орманға барып, солдаттардың жасырынған жерлерін жабу үшін бұтақтар мен ағаштар жинады. Хорак есіне алады: " Мен жәрдем келсін деп дұға еттім, ол жәрдем аспаннан не одақтастардан болсын". 1944 жылдың желтоқсан айының соңында өткен тізімдеу кезінде тұтқындарға бес қатар болып тұрып, шеруге шығуға бұйрық берілді. Олар көп уақытқа дейін тоқтамайтын еді.
Horak and her mother were sent to Kurzbach, a small German village with only a few, small, low built houses and a newly built straw barn. Kurzbach was cold, and she was given only a paper bag and a grey blanket to keep warm during the cold winter. Every day, they went into the woods and picked logs for the soldiers to cover up their hideout. Horak recalls: " I prayed that help would come, either from heaven or from the Allies". During one roll call, late in December 1944, the prisoners were ordered to form columns, five abreast, and to start marching. It would be a long time before they stopped.
Өлім науқаны
Хорак әлі анасымен бірге еді. Олар орманға әр таңертең барып тұратын жолмен жүрді, бірақ ауылдың соңында оңға бұрылудың орнына, тікелей жалғастырып келе берді. Олар оқ атысының даусын естіп, үстінен ұшақ көріп тұрды – одақтас әскерлер жақын маңайда еді. СС күзетшілері оларды итеріп жіберді, тіпті олардың әлсіз екені де байқаулы болды. Сол кезде әскерлер: «Тоқтағандар атылады» деді. Сондықтан барлығы да шеруледі. Хорактың туыстары Лили мен Трудтың күші таусылып бітті. Лили қатты суыққа шалдыққан, дене температурасы жоғары көтеріліп, құлағы да қатты ауырған. Олар колоннадан қалып, жол жиегіне отырып алды. Хорак пен анасы оларды көтеруге тырысты, бірақ олар қозғалмады. Хорак: «Олар көтере алғандарының бәрін көріп, енді не болатынына мән бермейтін халге жеткен» дейді. Сондықтан олар қозғалысын жалғастырды, ең жаман нәрсені күтіп. Бір сағаттан кейін оларды жол жиегінен орыс әскерлері тапты. Хорак пен анасы Дрезденге дейін шамамен 375 километрдей шеру тартты. Сол жерде оларды тағы да ашық мал вагондарына тығып тастады. Пойыз жолға шығар алдында, олар Дрезденге жасалған британдық Корольдік әуе күштерінің үш әуе шабуылының біріне ілігіп қалды. «Шабуыл кезінде біз бомбалардың жұмақтың нәрсіздері сияқты төменге түсіп жатқанын көрдік. Айналамызда сынықтар ұшып жатса да, біз қорқып қалған жоқпыз». Шабуыл аяқталғаннан кейін бірнеше минут өткен соң, пойыз қайтадан қозғалды. Олар ұзақ сапарға тамақ пен сусыз Берген-Белсенге бет алды.
Horak was still with her mother. They walked the same route they took every morning to the forest but, instead of turning right at the end of the village, they kept going. They could hear gunfire and could see an airplane above them—the Allied forces were near. The SS guards pushed them, even though they were visibly weak. The soldiers said, "Anyone who stops will be shot". So everyone marched. Horak's cousins, Lilly and Trude, were at the end of their strength. Lilly was suffering from a severe cold, high temperature and a bad earache. They fell out of the column and sat by the road. Horak and her mother tried, in vain, to get them up but they would not move. Horak says, “They had taken enough and were beyond caring what happened to them.” So they kept walking, fearing the worst. An hour later, Russian forces found them by the side of the road. Horak and her mother had marched for nearly 375 kilometres before arriving in Dresden. There they were shoved, once again, into open cattle cars. Before the train left, they were caught up in one of the three air raids by the British Royal Air Force over Dresden. "During the raid, we watched as the bombs fell like manna from heaven. We were not scared, even as shrapnel flew around us " Within a few minutes of the raid's end, the train was moving again. They were on their way to Bergen Belsen, with no food or water for the long journey.
Берген-Белсен
Берген-Белсен лагерінің ішінде лагерь жолдарының бойымен көптеген қарапайым казармалар орналасқан. Рацион тек қара су, қара нанның бір тілімі және кейде түнгі тізімнен кейін сулы сорпадан тұратын. Қалған тұтқындарды өлген деп есептегенмен, тізім алу тоқтатылған жоқ. Босатылуға дейінгі соңғы апталарда жағдай одан да нашарлап кетті. Нан мөлшері күніне бір тілімнен кем болды, содан кейін толығымен тоқтатылды. Соңғы аптада су да тоқтады. Лагерьде әлі де 60 мың тұтқын болды. 1945 жылдың 15 сәуірінде Берген-Белсендегі тұтқындар тізімге тұрды, бірақ ешкім келмеді. Кенеттен олар айналадағы жағдайды сезініп, танктердің шуын естіді. СС күзетшілері көрінбеді. Шу жақындаған сайын, олардың британдық танктер мен канадалық әскерлердің шуы екенін түсінді. Лагерьді қамтамасыз еткеннен кейін бірнеше сағат ішінде аман қалғандарды күйеге салу үшін ДДТ әкелді. Олар сондай-ақ тамақ әкеліп, казармалардың сыртында қалдырды. Бірақ жылдар бойы аштыққа ұшырағандар тіпті ең қарапайым тағамды да зиянсыз жей алмады. Тамақ таратылғаннан кейін британдықтар аман қалғандардың тізімін жасау үшін тізілім құрды. Хорак пен оның анасына «Қоныс аударған адамдар» карточкалары берілді және олар аман қалғандар ретінде тіркелді. Шатырдан шыққаннан кейін көп ұзамай Ольганың анасы құлап қалды. "Менің анам Аушвицтен, Курцбахтан Дрезденге дейінгі өлім сапарынан, Белсенге дейінгі жолдан және сол ластанған орында төрт ай өткізгеннен кейін, аман қалған ретінде тіркелгеннен кейін ғана көз жұмды".
Inside Bergen Belsen the camp were many rows of primitive barracks along the camp roads. Rations were just some black water, a small slice of black bread, and sometimes a watery soup after night roll call. The roll call continued even though the remaining prisoners had been left for dead. In the last weeks before they were liberated, conditions became even worse. Their bread ration was reduced to less than a slice per day, and then was stopped completely. Then, for the last week, their water stopped. There were still 60,000 inmates in the camp. On 15 April 1945, Bergen Belsen’s inmates lined up for roll call; nobody came. Suddenly, they became aware of the situation around them, hearing the noise of tanks. There were no SS guards in sight. As the hum got closer they realised that the noise was of British tanks and Canadian forces. Within hours of securing the camp, they brought in DDT to delouse the survivors. They also brought in food and left it outside the barracks. But after years of enforced starvation, survivors were physically incapable of eating even the most basic foodstuffs without repercussions. After the food was distributed, the British started up a registry to take an accounting of the survivors. Horak and her mother were issued with 'Displaced Persons' cards and registered as survivors. Shortly after exiting the tent, Olga's mother collapsed. "My mother had survived Auschwitz, a death march from Kurzbach to Dresden, the journey to Belsen and four months in that cesspool, only to die moments after being registered as a survivor".
Соғыстан кейінгі кезең
Ол Холокосттан аман қалды, бірақ отбасын жоғалтты. Оның анасы, әкесі, әпкесі және әжелері өлтірілді. Анасы қайтыс болғаннан кейін Ольга лагерьдегі медбикелер бөліміне (ауруханаға) алынды. Содан кейін ол Целле қаласындағы ауруханаға ауыстырылды, бірақ неміс медбикелері еврей пациентке көмектеспегендіктен қайтадан ауыстырылды. Британ армиясының католик діни қызметкері келіп, соңғы қасиетті рәсімдерді оқығысы келгенде, ол "мен католик емеспін" және "мен өлмеймін" деп оны тоқтатуын өтінді. Оның өтініші бойынша діни қызметкер раввинмен бірге оны Берген-Белсендегі медбикелер бөліміне қайтаруды ұйымдастырды. Лагерь толығымен өртеніп кеткенше ол онда қалды. Содан кейін ол әскери госпиталь поездымен Пилсендегі мемлекеттік ауруханаға жеткізілді. Ольга Розенбергер Пилсенде Братиславаға оралуға және жетім қалған туысы Томаспен кездесуге дейін болды. Ол Бардос отбасымен бірге тұрды. Оның туысы Зюзи, Хоракты досының інісі Джон Хоракпен таныстыруды ұсынды. Ольга мен Джон 1947 жылдың 9 ақпанында үйленді. Джон мен Ольга Еуропадан тыс жерде, бастан өткерген қорқыныштан алыс жаңа өмір бастауға бекінді. Олар ресми жолмен өтініш беріп, соңында Австралияға кіруге рұқсат беретін виза алды. Грек кемесі "Сирения" арқылы 1949 жылдың тамызында сапарға шығып, 16 қыркүйекте Мельбурнге жетті. Мельбурндан олар бірден Сиднейге жол тартты. Келгеннен екі апта өткен соң Джон мен Ольга Hibodress киім фабрикасын ашты. Хорак Сиднейде тұрады және Сидней еврей мұражайында ерікті экскурсовод болып жұмыс істейді. Ол мұражайға өзінің бірнеше заттарын сыйға берді.
Olga survived the Holocaust, but lost her family. Her mother, father, sister and grandmothers were all murdered. After her mother died, Olga was taken to the camp's sickbay. From there, she was transferred to the town hospital in Celle, but was transferred back because the German nurses would not attend to a Jewish patient. When a Catholic priest from the British Army came and wanted to administer the last rites, she asked him to desist as she "was not a Catholic" and "was not dying". At her request, the priest, with a rabbi, arranged for her to be transferred back to the sickbay at Bergen Belsen. She stayed there until the camp was burned to the ground. She was then transferred by military Hospital train to the State Hospital in Pilsen. Olga Rosenberger stayed in Pilsen until she was healthy enough to return to Bratislava, where she encountered her cousin Thomas, also an orphan. She stayed with relatives, the Bardos family. Zsuzsi, her cousin, offered to set Horak up with her friend's brother, John Horak. Olga and John married on 9 February 1947. John and Olga were determined to start a life outside Europe and away from the horrors they had suffered. They applied through regular channels and were eventually granted Landing Permits, which allowed them to travel to Australia. Travelling on the Greek ship Cyrenia, they left in August 1949, disembarking in Melbourne on 16 September 1949. From Melbourne, they traveled immediately to Sydney. Two weeks after arriving, John and Olga established the Hibodress garment factory. Horak lives in Sydney, and is a volunteer guide at the Sydney Jewish Museum. She has donated several of her artifacts to the museum.