Польша ақын және драматур Францишка Уршула Радзивилл

Кіріспе

Польша жазушысы және драматургы Франциска Урсула Радзивилл (13 ақпан 1705, Чарториск – 23 мамыр 1753, Наварудак) – қазіргі Польша және Беларусь аумағындағы алғашқы әйел жазушы және драматург. Ол Вишнюевский ақсүйек әулетінің соңғы әйел өкілі және Михаль Казимир "Рыбенко" Радзивиллдің әйелі болған.

Өмірбаян

Франциска Уршуля (полякша: Franciszka Urszula Radziwiłł, белорусша: Францішка Уршуля Радзівіл) атақты және бай ата-анасының жалғыз баласы болды. Оның әкесі, князь Януш Антоний Вишневецкий (1678–1741) – Краков кастеляны, Вильна және Краков губернаторы, Пинск қаласының мэрі, ал анасы Теофила (1680–1757) – Лещинскийлер әулетінен шыққан, Корольдік эпикалик және чашник, Подлясье губернаторы, Ковель және Каменец қалаларының мэрі болды. Франциска Уршуля Радзивилл үйде тамаша білім алды: бірнеше еуропа тілінде сөйледі, әлемдік әдебиетті білді және өлеңдер жазды. Вишневецкийлер үйінде шығармашылық атмосфера болды: Франциска Уршуляның әкесі талантты оратор және жазушы болды, ол діни трактаттар, мақтаулар мен діни әндер жазды. Чарторисктегі оның сарайында белсенді капелла болды, сондай-ақ, князь Михал Серваци Вишневецкийдің туысы сарай театрына ие болды, және ол үшін пьесалар жазған болуы мүмкін. 1725 жылдың 23 сәуірінде Франциска Уршуля Михал Казимир Радзивилл "Рыбенкаға" үйленді, ол елдегі ең бай әулеттің меценаты және басшысы болды. Ол Несвиждің IX ординаты (кейін – Ұлы Литва гетманы) болды. Некеде олардың төрт баласы болды: Кароль Станислав "Пани Коханку" Радзивилл (1734–1790), Януш Тадеуш (1734–1750), Теофилия Констанция Радзивилловна (1738–1818) және Катажина Каролина Радзивилл (1740–1789). Сол кезде Несвиждегі өмірді той-томалақтар, аңшылық, митингтер, шерулер мен ойындарсыз көзге елестету мүмкін емес еді. Франциска Уршуляның бастамасымен осыған патшалық деңгейіндегі ойын-сауық театры қосылды: Варшавада театрлық қойылымдарды тек Польша корольдері Август II және Август III ғана бастаған. Князь Михал жиі парламентке және трибуналдарға қатысу үшін, сондай-ақ олардың басқа жерлеріне тұрақты түрде сапар шегуге кетіп отырды, сондықтан жас княгиня Несвиждегі басқару және басшылық мәселелерін көпшілігіне жеке өзі шешті. Ол Швециямен болған жойқын соғыстан кейін Несвиж қамалының қалпына келтірілуіне жетекшілік етті, 1730 жылдары Несвижді орыс әскерінің шабуылынан қорғады, кітапхананы жақсартып, кеңейтті, баспахананы қалпына келтірді. Несвижді өте сирек тастап, ол үлкен мәдени насихат және христиандық үгіт-насихатын жүргізді. Әдебиет және бейнелеу өнеріндегі таланттары Франциска Уршулага өте қысқа мерзімде Несвижді патшалықтың мәдени өмірінің орталықтарының біріне айналдыруға мүмкіндік берді. Михал Казимир мен Франциска Уршуляның театрлық құмарлығы 1740 жылы басталды, ол кезде Несвиж сарайында шетелдік труппа алғаш рет "Әділет үлгісі" атты пьесаны қойды. Содан кейін өндіріс өз күшімен ұйымдастырылды. Қойылымдардың арасында Мольердің комедиялары, Вольтердің "Заир" пьесасы, басқа да еуропалық авторлардың пьесалары бар. Радзивилл театрының толыққанды өмірі 1746 жылдан кейін басталды, ол кезде Франциска Уршуля оның директоры болды. Сол кезде оның алғашқы драмалық шығармалары жарық көрді. Жыл сайын дерлік княгиня бірнеше жаңа сюжеттік пьесалар жазды: кейбіреулерінде Франциска Уршуля білімнің қажеттілігіне баса назар аударды, ал енді бірінде – адалсыз күйеулерді айыптады немесе әйелдердің ізгілігіне, шыншылдығына таң қалды. Алайда, оның драмасының басты тақырыбы махаббат болды, бұл туралы пьесаларының сөзді атаулары дәлелдейді: "Махаббат – бір жақты судья", "Махаббат – шебер шебер", "Ақылды махаббат" және т.б. Франциска Уршуля Радзивиллдің шығармашылығын екі кезеңге бөлуге болады. Біріншісі (1725–45 ж.) екі тілді, жанрлары негізінен поэтикалық және хаттар жанры болды. Несвиждегі драмалық өнер мен театр қызметінің ең жемісті кезеңі 1746–52 жылдары болды, сол кезде княгиня сарайдағы мәдени өмірді өзі басқарды. Несвиж театрындағы соңғы сахналық қойылым, Михал Казимир Радзивиллдің "Күнделігіне" сәйкес, 1752 жылдың 27 желтоқсанында болды: бұл "Еуропаның опереттасы" (яғни "Бақытты бақытсыздық" операсы) болды. Одан бұрын қазан айында княгиня қатты ауырып, күйеуіне қоштасу хаттарын жазды. Ол тағы алты ай өмір сүрді. 1753 жылдың алғашқы айларында шегінген ауру 18 мамырда кенеттен күшейді, өйткені княгиня Гродноға бара жатып, Наварудак маңындағы Пуцевичи ауылында тоқтауға мәжбүр болды. 19 мамырда ол Наварудакқа жеткізілді, ол 1753 жылдың 23 мамырында Бобруйск қаласының мэрі үйінде қайтыс болды.

Franciszka Urszula (Polish: Franciszka Urszula Radziwiłł, Belarusian: Францішка Уршуля Радзівіл) was the only child of famous and wealthy parents. Her father Prince Janusz Antoni Wiśniowiecki (1678–1741) was the Castellan of Kraków, governor of Vilna and Kraków, mayor of Pinsk, while his wife Teofila (1680–1757) was a member of Leszczyński family and a daughter of the Royal epicalyx and cupbearer, governor of Podlasie, mayor of Kovel and Kamenetz. Franciszka Urszula Radziwiłł received excellent education at home: spoke several European languages, knew the world literature, and wrote poetry. The Wiśniowiecki house was a creative atmosphere: Franciszka Urszula's father was a talented speaker and writer, he wrote religious tracts, eulogies and religious songs. At his Court in Czartorysk there was an active Chapel, also, the uncle of Princess Michał Serwacy Wiśniowiecki had the Court Theatre, and perhaps he wrote plays for it. On April 23, 1725 Franciszka Urszula married Michał Kazimierz Radziwiłł "Rybeńko", maecenas and head of the most wealthy family in the country. He was the IX ordinate of Nesvizh (later – the great Lithuanian hetman). In marriage they had four children: Karol Stanisław "Panie Kochanku" Radziwiłł (1734–1790), Janusz Tadeusz (1734–1750), Teofilia Konstancja Radziwiłłówna (1738–1818), and Katarzyna Karolina Radziwiłł (1740–1789). It was impossible to imagine life in Nesvizh without the festivals, banquets, hunts, rallies, parades and games in those days. At the initiative of Franciszka Urszula there was theatre added to that – entertainment of royal level: in Warsaw the theatrical performances were initiated only by kings Augustus II the Strong and Augustus III of Poland. Prince Michał was often away to participate in the parliament and tribunals as well as make regular detour of their other lands, so the young princess personally made decisions on majority questions in management and leadership in Nesvizh. She led the restoration of the Nesvizh castle after devastating wars with Sweden, protected Nesvizh from raids of Russian army in the 1730s, has streamlined and expanded the Library, restored the printing house. Very rarely leaving Nesvizh, she unfolded a great cultural propaganda and Christian outreach. Talents in literature and fine arts allowed Franciszka Urszula to make Nesvizh one of the centres of cultural life in the kingdom in a very short period. Theatrical passion of Michał Kazimierz and Franciszka Urszula began in 1740, when first time in Nesvizh Castle a foreign troupe staged a play called "The Example of Justice”. Then productions were organised by own strength. Among the plays were Molière's comedy, Voltaire’s "Zaire", plays of other European authors. Full life of Radziwill theatre started after 1746, when Franciszka Urszula became its manager. That time her first dramatic works appeared. Almost every year the Princess wrote a few new plays of narrative content: in some Franciszka Urszula made accents to the need for education, in others – condemned unfaithful husbands or admired female goodness, sincerity. However, the dominant theme of her drama was love, as evidenced by the eloquent names of the plays: "Love – a biased judge", "Love – a skilled master," "Ingenious Love" and others. The work of Franciszka Urszula Radziwiłł can be divided into two periods. The first (1725–45) was bilingual, and genres – mainly poetic and epistolary. The most fruitful period of dramatic art and theatre activities in Nesvizh was during 1746–52, when the princess led the cultural life in the castle herself. The last stage play in the Nesvizh Theatre, according to “The Diary" of Michał Kazimierz Radziwill, dates December 27, 1752: it was "operetta of Europe" (i. e. opera "Happy unhappiness"). Earlier in October, the princess was ill so badly that even wrote a farewell letter to her husband. She lived for another six months. The disease, which retreated in the first months of 1753, suddenly escalated on May 18 when the princess, heading to Grodno, was forced to stay in Putsevichy, a village near Navahrudak. On May 19, she was transported to Navahrudak, where she died on 23 May 1753 in the house of the mayor of Bobrujsk.

Поэзия

Франциска Урсула Радзивилл – 80 поэтикалық (драмалық емес) шығарманың авторы, көлемі төртелу жолдан жүз елу жолға дейін жетеді. Оның поэзиясының жанрлық жүйесі мен бейнелі өнер палитрасы антикалық классикалық әдеби мұраға (Цицерон, Овидий, Сенека) негізделген, 17 ғасырдың Батыс Еуропа (негізінен француз классикалық) поэтикалық мектебінің (Франсуа де Мальербе, Жан де Ла Брюйер поэзиясы) ықпалында қалыптасқан, бірақ Ренессанс пен Барокко дәуіріндегі ұлттық мәдениеттің көркем жетістіктерімен тығыз байланысты. Принцессаның алғашқы (қолжазбаларда сақталған) поэтикалық тәжірибелері хаттар арқылы туындаған. Франциска Урсуланың көптеген (1300-ден астам) хаттарының ішінде ең қызықтысы – күйеуіне арналған төрт поэтикалық хат. Бұл жанрдағы поэтикалық шығармалар көне хаттар теориясында қалыптасқан және 18 ғасырдағы француз салондық поэзиясында танымал болған әңгімелесу концепциясын көрсетеді. Цицеронның ережелеріне сәйкес, автор хаттарын «cotidianis verbis» («күнделікті сөздермен») жазады. Дәстүрлі хаттар формуласы «жүректің ақпаратымен» үйлеседі. Михал ханзадаға жазған төрт поэзиялық хатының барлығында айырылысудың қайғылы сезімі бар, олар қызу субъективті сезімдердің іздерін сақтайды. Дегенмен, Франциска Урсула хаттарын кең аудиторияға арнап жазған, себебі олар идеалдық махаббат кодексінің негізгі қағидаларын: мәңгілік адалдық, махаббаттың жоғары құндылықтарын мойындау, шексіз қайғы және жақындарынан айырылып, өмірге деген қызығушылықты жоғалтуды көрсетеді. С. Василевский ханшайым Радзивиллдің поэтикалық хаттарын «әдеби әшекейсіз, сезімдердің шарықталуы» деп сипаттайды. Франциска Урсуланың бірқатар поэтикалық шығармалары экспрессивті дидактикамен сипатталады. «Есмирянның өмірін еске түсіретін ескертулер» атты поэтикалық шығармасында насихат идеологиялық басымдыққа ие. Ол 1732 жылы қызы Анна Марияның туылғаннан кейін жазылған және оған арналған, ал 1753 жылы ханшайым қайтыс болғаннан кейін көп ұзамай Несвиж иезуиттері басып шығарған. Автор ашылу дұғасынан кейін он бес абзацта таза өмірдің негізгі қағидаларын жазады. Мұнда дәстүрлі христиандық ұғымдар Сенеканың «Луцилийге арналған моральдық хаттарында» тамырланған гуманистік рухани құндылықтармен өріледі. Мысалы, «Бір Құдайдың Үштігін дәріптеу», мақтаншақтықтан арылу, жемқорлық пен жалқаулықтан аулақ болу, ата-ананы құрметтеу даналықты дәріптеумен байланысты, әдеміліктен гөрі рухани құндылықтардың басымдығын растау. Егер қасиеттілік идеалына жақындауға кеңес христиан гуманистік іліміне сәйкес түсіндірілсе, тыныштыққа шақыру, қызғаныш пен ашкөздікпен ауыртпалықсыз жанның тыныштығы туралы стоиктер мен эпикурейлердің көзқарастарына сәйкес келеді. Барлық жақсылықтың және игіліктің ұйымдастырушы күші – Құдай, сондықтан соңғы абзацтағы «Бұйырымдылықпен өсиеттерді орындау» кеңесі Құдайдың кішкентай қызына батасын беруімен байланысты. Михаль мен Франциска Урсула Радзивиллдің жеті баласының үшеуі ғана ересекке жеткен. Балаларының қайтыс болуы анасының жан дүниесін қатты күйзеліске ұшыратты, ол олардың естелігіне арналған өлеңдер жазды. Осылайша, 1729 жылы екі жастағы тұңғыш ұлының өліміне орай «Микола Кшиштоф Радзивиллге арналған қабір тақталары» жазылды, ал 1750 жылы он жеті жастағы Януштің өлімі «Ұлымнан өкіну» («Ұлыммен қоштасу») өлеңін тудырды. Екі жерлеу жұмысы да сөздік шеберлікпен ерекшеленеді және алғыстық элементтерге толы. Осылайша, жас ұл Миколаның өлімі барокколық элегиялық поэзияның типтік бейнелері арқылы көрсетіледі, олардың көпшілігі «өлімнің егінін» мотивтері айналасында шоғырланған. Бұл таңдау авторға ерекше поэтикалық оксиморон жасауға мүмкіндік береді: мамыр айында туылған және шілдеде қайтыс болған Микола «мамыр гүліне» теңеледі, ол ерте, әлі де жазда, өліммен кесіледі; немесе мамыр айында ауланған жас аң (аң аулауға тек күзде рұқсат етіледі). Миколаның жоқтаулары тек ананың жеке қайғысы ғана емес, сонымен қатар Радзивилл және Висьниовецки магнат отбасылары үшін, сондай-ақ патшалық үшін өтеуге болмайтын шығын туралы түсінік. Жас ханзаданың өлімі Радзивиллдың (бүркіт және сырнайлар) және Вишниевскийдің (жұлдыз, айқыш және ай) эмблемаларының геральдикалық белгілері арқылы, осы эмблемалардың басым түстері (сары және көк) арқылы, екі асыл отбасының салтанатты тарихына қысқаша кіріп өту арқылы көрсетіледі. Тек кейде ғана ананың қайғысы Құдайға деген тілекпен айтылған сөздердің, жоғарыда айтылған сөздердің ішінде естіледі. «Ұлы Литва патшалығының канцлерінің әйелі Радзивилл бикесінің қыздарының суреті» аталған поэтикалық портреттер циклы, ең болмаса 1733 жылы, Франциска Урсула анасы (атаудың ішіндегідей) Анна Катажина Сангушконы зиярат еткен кезде жазылған. Бұл 17 ғасырдың француз салондық мәдениетінің ықпалымен туған сарай поэзиясының типикалық мысалы. Поэтикалық портреттер негізінен толықтырушы, олар ойын-сауық функциясын атқарған және сондықтан сөздік шеберлікке, перифразға толы болған. Әлеуметтік өмірге белсенді қатысқан ханшайым өзінің айналасындағы ерекше оқиғаларды поэзияда пайдаланған. Осылайша, нақты бір оқиғаға арналған бірқатар өлеңдер жазылған. Бұл өлеңдер мазмұны мен көңіл-күйі жағынан әртүрлі: құттықтау өлеңдері, қоштасулар және т.б. Жазу себебі той болуы немесе достық сезімдер, тіпті ханзаданың аң аулауы немесе Леон Михал Радзивиллдің әйелі Анна Луиза Мыцельскаға хат жіберуі болуы мүмкін. Ханшайымның поэзиялық мұрасының маңызды бөлігі – автордың «жанның тираниясын» көрсетуге тырысқан лирикалық өлеңдер. Несвиж ақыны әйел мен еркек арасындағы қарым-қатынастың табиғатын жеке түсінігін білдіреді («Мен осы адамдарды көбінесе түсінбеймін»), өмірлік тәжірибесінің биіктігінен заманын талдайды («тұлғаларды оқуға білмейтіндер»), өзінің ішкі өмір стратегиясын қалыптастырады («Шағым», «Неке туралы шумен өлең»). Өзін-өзі көрсету көбінесе оның жеке сезімдерінің саласын қамтиды. Лирикалық поэзия кейде діни поэзия түрінде келеді. Дегенмен, Құдайға арналған өлеңдер христиан жанының үш бөлігімен (қуаныш, қайғы және мақтау) сәйкес келетін әртүрлі күйлерінің поэтикалық бейнелеріне айналады. Бұл – иманның білдірілуі және қарапайым дұға («Құдай, сен – жұмақтың қорғаушысы») немесе Христианның азаптары туралы қайғылы естеліктер (антем «Stabat Mater» еркін түсіндірілуі – «Жараларың қан ағызып тұр, Иисус»), немесе Құдайдың жаратылысының ғажайыптығына деген құрмет («Жаратылысын мақтауға шақыру»). Кейде библиялық тақырып автордың моральдық концепциясын ашу үшін көркемдік фон бола алады («Жұмаққа деген тәтті естеліктер» өлеңі). Радзивилл ханшайымының бұл лирикалық поэзиясы барокко эстетикасы мен стилінің дамуында ең тұрақты. Көркемдік тәсілдер авторға өмір философиясын, ең алдымен – ішкі өмірді ашуға көмектеседі. Білімді аристократтың пікірінше, оның жеке рухани тәжірибесі жариялауға лайық; Барокко дәуірінің басқа ақындары сияқты, ол өзінің шындықтың иесі екенін сезінеді. Бұл сезім зихи интелектуалдық элитаризмге әкелді. Маңызды факт – авторлық құқыққа «жалаңдық» қатынасы. Бір жағынан, Франциска Урсула француз ақыны Франсуа де Мальербенің өлеңін жеке қайта жазуға және қолжазбада автордың атын «ұмытуға» мүмкіндік береді, екінші жағынан – ол өлеңдерінің авторлығын басқа адамдарға (мысалы, «Леон Радзивилл ханзадасының алғысы» немесе «Анна Луиза Мыцельска бикесінің естелігіне арналған өлең») береді.

Franciszka Urszula Radziwiłł is the author of 80 poetic (undramatic) works of various volume – from four to one hundred and fifty lines. Genre system and figurative art palette of her poetry was based on the classical literary heritage of antiquity (Cicero, Ovid, Seneca), formed under the influence of Western European (primarily French classical) poetic school of the 17th century (poetry of François de Malherbe, Jean de La Bruyère) but in close connection with the artistic achievements of the national culture of the Renaissance and Baroque. The first (recorded in the manuscripts) poetic experiences of Princess originated within epistolary. Of the large amount (more than 1300) of Franciszka Urszula’s letters the most interesting are four poetic notes to her husband. The poetic works of this genre reflected conversation concept, which was formed back in the ancient epistolary theory and gained popularity in the French salon poetry of the 18th century. According to Cicero’s regulations, the author writes letters «cotidianis verbis» («in everyday words"). Traditional epistolary formula combined with the "information of the heart." All four poetic letters to Prince Michał imbued with a sense of sadness of separation, bear the stamp of the hot subjective feelings. Nevertheless, Franciszka Urszula wrote her epistles, clearly hoping for a wider audience, as between the lines she articulates the main points of the Code of ideal love: eternal loyalty, recognition of the highest values of love, boundless sadness and loss of interest in life in separation from loved ones. S. Wasilewski, characterizing poetic letters of Princess Radziwiłł, seen them as “riotous bloom of feelings without literary powder and hairstyles". A number of poetic works of Franciszka Urszula imbued with expressive didacticism. Admonition is an ideological dominant in poetic work of Princess titled "Cautions of relieve alles life information", which was written after the birth of daughter Anna Maria in 1732 and was devoted to her, and shortly after the Princess's death, in 1753, was printed by Jesuits of Nesvizh. After the opening prayer, in fifteen paragraphs the author formulates the basic tenets of chaste life. Traditional Christian concepts are interwoven here with humanistic spiritual values that are rooted in the Seneca’s "Moral letters to Lucilius". For example, tips "to glorify the Trinity of the One God", to get rid of pride, to avoid corruption and laziness, respect parents connect with the glorification of wisdom, affirmation of the priority of spiritual values over beauty. If the advice to approach the ideal of holiness (infinite mercy and goodness) are interpreted in line with the Christian humanist doctrine, the call for restraint corresponds with the views of the Stoics and Epicureans about the serenity of the soul, not burdened by envy and greed. Organizing principle of all that is good and positive is God, so in the last paragraph the advice "to keep the commandments diligently" is connected with the desire of God's blessing for the little daughter. Only three of the seven children of Michał and Franciszka Urszula Radziwiłł survived and reached adulthood. The loss of each child was the cause of severe mental anguish to the mother, and she wrote memorial poems. So, on the occasion of the death of two year first born in 1729 "The gravestones inscription to Mikołaj Krzysztof Radziwill" was written, and the death of seventeen years old Janusz in 1750 gave "The regret over my son" ("Farewell to the son"). Both funeral works stood out with eloquence and were full of panegyric elements. Thus, the death of a young son Mikołaj is shown through the typical images of baroque elegiac poetry, most of which are concentrated around the motif of the "harvest of death." This choice allows to the author make a special poetic oxymoron: Mikołaj, who was born in May, and died in July, is likened to "a May flower", which is premature, still in the summer, mowed by death; or a young beast hunted in May (when hunting is permitted only in the autumn). Lamentation of Mikołaj is not only the personal pain of the mother, but also awareness of irreparable loss for the magnate families – Radziwiłł and Wiśniowiecki – and for the kingdom. The death of young prince is shown through heraldic marks of the Radziwiłł’s emblem (an eagle and pipes) and Wiśniowiecki emblem (star, cross and month), through the dominant colours (yellow and blue) of these emblems, through a short digression into the glorious history of two noble families. Only occasionally, the voice of maternal grief breaks through submissive words of prayer to God, through the sublimely rhetorical passages. The cycle of poetic portraits "Description of ladies of Her Highness Radziwill, Chancelloress of Great Lithuanian Kingdom" was written most likely in 1733, when Princess Franciszka Urszula was visiting her mother in law (the one mentioned in the title) Anna Katarzyna Sanguszko. This is a typical example of court poetry, created under the influence of the French salon culture of the 17th century. Poetic portraits are mainly complementary; they had a recreational function, and therefore were full of verbal sophistication, periphrasis. Active in the social life the Princess used notable facts of her surroundings in the poetry. Thus, a number of poems on a particular occasion were written. These poems are varied in content and mood: greeting poems, farewells, etc. The reason for writing could be a wedding or the feeling of friendly affection, or even the prince's hunting or sending a letter from Leon Michał Radziwiłł to his wife Anna Luiza Mycielska. A significant part of the poetic heritage of Princess is lyric poems in which the author tries to reflect the "tyranny of the soul." Nesvizh poet expresses her personal understanding of the nature of relationships between women and men ("I often do not understand those people " "Phony fun of variable affects "), from the height of her life experience analyses her era ("those who cannot read the personalities"), formulates her own strategy of inner life ("Complaint", "Verse with a murmur of marriage "). Self presentation mostly covers the sphere of her intimate feelings. Lyrical poetry sometimes comes in the form of religious poetry. However, the poems addressed to the God become poetic illustrations of various states of a Christian soul, which coincide with the three parts of the rosary (joyful, mourning and praise). This is the confession of faith and humble prayer ("God, you're the paradise defender ") or mournful memories about the torments of Christ (freestyle interpretation of anthem «Stabat Mater» – «Your wounds bleed, Jesus"), or doxology affection with miracle of God's creation ("The call for creatures to praise their Creator"). Sometimes biblical topic can be an artistic background for the unfolding of moral concept of the author (the poem "Sweet memories on Paradise "). This lyrical poetry of Princess Radziwill is the most consistent in the development of baroque aesthetics and style. Art techniques help the author to disclose her philosophy of life, first – the inner life. According educated aristocrat, her personal spiritual experience is worth to make it public; like other poets of the Baroque period, she felt to be the happy owner of the truth. This feeling led to the awareness of intellectual elitism. An important fact is the "sloppy" attitude of to copyright. On one hand, Princess Franciszka Urszula considers it possible to personally rewrite a poem by French poet François de Malherbe and "forget" mark in the manuscript the author's name, on the other hand – she assigns her poems authorship to other persons (such as, "Gratitude of His Highness Prince Leon Radziwill" or "Verse on the memory of Her Highness Anna Luiza Mycielska ").

Прозалық шығарма

Принцессаның авторлығы француз тіліндегі прозалық трактаттарға қатысты дәлелденбеген, "Мен жинаған әртүрлі өлеңдерден тұратын қолжазба және оның әмірші күйеуінің бұйрығымен 1732 жылы 29 наурызда Несвижде көшірмесін [ ] жасадым". "Ерлер мен әйелдердің өзара жауапкершілігі туралы", "Басқалармен қарым-қатынас және оның құпиясы" атты еңбектерінде отбасылық өмірдің әртүрлі мәселелері талданып, некеде бақытты болу үшін логикалық ойлау беріледі: дана парасаттылық, ерлі-әйелдердің тақуалығы, некелік міндеттерді өзара орындау, әдептілік және ізгілік, сыпайылық және ізгілік. Оның "Неке туралы" трактатында еркек пен әйелдің бірлігінің рухани (діни) және әлеуметтік сипаты ашылады, неке мақсаттары қалыптастырылады, сондай-ақ некеде дұрыс таңдау жасау және оны бақытты ету туралы кеңестер беріледі. Франкофондық трактаттарда көрініс тапқан мәселелер ақын үшін өте қызықты болғандығы анық, оның шығармашылығы басынан бастап тақырыптық және бейнелі түрде махаббат тақырыбына, кем дегенде некеде бағытталған. Басты кейіпкерлерді сипаттағанда, автор олардың қасиеттілігінің "ішкі", яғни рухани жағына назар аударады. Бұған ханшайым Радзивиллдің христиан дінін поэтикалық түсіндірудегі талантын қоса аламыз. "Мұның көзіне сүйіспеншілік туады" комедиясы поляк зерттеушісі Юрий Кжижановский антикалық шығыс пасторалды деп атаған пьесалар циклын ашады. Бұл комедия Кипрде ежелгі заманда орын алады. Автор махаббаттың адамға деген құдіретіне баса назар аударады. Эпизодтардың бірінде ханшайым Радзивилл әуесқой саясаткер ретінде идеалды мемлекеттің үлгісін ұсынады. 1750 жылы Франциска Урсула "От ішінде алтын" трагедиясын жазады. Пьесаның сюжеті Боккаччо романдарында белгілі: Салуццо маркизі туралы әңгіме, ол кедей қызға үйленді, содан кейін жаңа әйелін адалдық пен оның еркіне мойынсұнуды аяусыз тексерді. Тағы бір комедия, "Бақыт ойын-сауығы" Египетте өтеді және жаңадан патшалық құрған Амадис құлатып жіберген Мысыр патшасы Априй туралы аңызға негізделген. Бұл аңыз Геродоттың "Тарих" кітабынан алынған. Франциска Урсула Радзвиль эллиндік және батырлық романдардың ежелгі тарихын, бейнелі және баяндау ерекшеліктерін синтездеп, керемет барокколық вокал мен безендіруді қоса алды. 1751 жылы "Торғалған еріктілер" пьесасы үшін Франческа "Мың бір түн" атты шығыс ертегісін өңдеген. Даниялық сарапшы А. Стендер Петерсон диалогтардың жан-жақтылығын және ерекше ерекшеліктерін атап өтті. [3] Франческаның жетістігі - пасторалдық драма дәуірінде ол тірі әңгімелесуді қолданды, нақты кейіпкерлерді жасады және барлық элементтерді сәтті біріктірді. "Аңғалсыз судья" комедиясы екінші шығыс фарсы, "комикалық ориентализмнің реалистикалық үлгілері" [4] Несвиж ақыны шығыс антуражын фарс әрекеттерінің элементтерімен біріктірді. 1752 жыл ханшайымның жұмысындағы соңғы және ең өнімді жыл болды: ол Мольердің екі пьесасын аударды – "Күлкілі Précieuses" және "Өз-өзіне қарамастан дәрігер". Ол өзінің драмалық бейімделулерін жасап, оларды Несвиж сахнасына шығарды. Сол жылы ол классикалық антикалық мифологияға негізделген екі опера жасады. Ежелгі аңыз Франциска Урсуланың шығармашылығының басым идеясын бейнелейді: шынайы махаббат – сынақтар, бірақ сонымен бірге олар үшін сыйақы. Ежелгі аңыздардан айырмашылығы, Франциска Урсуланың махаббаты – бұл ерлік, нәзік сезім, тәндік шөл емес, рухани бірлікке деген құштарлық. [5]

Authorship of Princess remains unproven towards prose treatises in French, placed in the collection "Manuscript full of different poems I have collected and by the order of His Highness husband of mine of my own hand copied [ ] in Nesvizh on March 29, 1732". In the works "On the mutual responsibilities of men and women ", "Relationship with others and secrecy of it" a variety of family life issues is analysed, as well as a logical reasoning to ensure happiness in marriage given: a wise prudence, piety of spouses, reciprocal enforcement of marital obligations, propriety and benevolence, politeness and virtuousness. In her treatise "On Marriage" a spiritual (religious), and the social nature of the union of man and woman is revealed, goals of marriage are formulated, as well as advice is given on how to make the right choice and make the marriage a happy one. It is obvious that the issues reflected in francophone treatises were extremely interesting for the poet, whose work from the beginning thematically and figuratively had been clearly directed to the theme of love, at least in the marriage. Describing the main characters, the author draws attention to the "internal", the spiritual aspect of their holiness. To this, we can add the talent of Princess Radziwill as the poetic interpreter of the Christian religion. Comedy "Love is born in the eyes" opens the cycle of plays that Polish researcher Yuri Kzhyzhanovsky calls antic eastern pastoral. The comedy takes place in Cyprus in ancient times. The author’s focus is power of love over the person. In one of the episodes, Princess Radziwill acts as an amateur politician, offering a model of the ideal state. In 1750, Franciszka Urszula writes a tragedy, "Gold in the fire." The plot of the play is known from the Boccaccio’s novels: a story of the Marquis of Saluzzo, who married a poor girl, and then brutally checked a new wife on loyalty and obedience to his will. One more comedy, "The Amusement of Fortune" is happening in Egypt and based on the legend about the king of Egypt Apries, who was overthrown by new proclaimed king Amadis. The legend was taken from Herodotus "History". Franciszka Urszula Radziwiłł succeeded in synthesizing ancient history, figurative and narrative features of the Hellenistic and heroic novels, adding magnificent Baroque vocal and decoration. For 1751 play "Trapped libertines”, Francesca processed famous Eastern fairy tale from “Thousand and one nights”. Danish expert A. Stender Peterson noted liveliness of dialogues and wonderful characteristic differentiation. [3] It was an achievement of Francesca that in the era of pastoral drama she used live colloquial, created vivid real characters and successfully combined all the elements. The comedy "Unreasonable Judge" was the second Eastern farce, "realistic samples of comic Orientalism" [4] Nesvizh poet united the eastern entourage with elements of farcical action. The year 1752 was the last and most productive in the work of the Princess: she translated two Molière plays – "Les Précieuses ridicules" and "Doctor in spite of himself". She made her own dramatic adaptations and put them on stage in Nesvizh. In the same year, she made two operas based on classical antic mythology. The ancient myth embodies the dominant idea of Franciszka Urszula’s work: a sincere love – tests, but at the same time a reward for them. Unlike in ancient stories, Franciszka Urszula’s love is a gallant refined feeling; the desire for spiritual unity and not physical thirst. [5]

Франциска Урсула Радзвиль Несвиж сотының театр репертуарының жасаушысы, Мольердің комедиялық мұрасының аудармашысы және өңдеушісі болды. Ол алғашқы белорус әйел драматургы болды және Батыс Еуропа театрының елеулі ықпалымен дамыған синкретикалық драмалық мәдениетті құрды. Оның стилі барокко әсерімен құрылған, оның ерекшеліктері: жанрлық шекаралардың бұлыңғырлығы, еркін композиция және т.б. Сонымен қатар, кейбір эпизодтар классикалық поэтиканың әсерін, сондай-ақ ағартушылық идеологияны растайды. [6] Экзотикалық елдерге сахнаны көшіріп, автор өз елінің ішкі, әлеуметтік және саяси шындықтарын қолданды. Жазушының кредосын "әйелді мадақтау" деп сипаттауға болады. Оның драмалық шығармашылығы қазіргі заманның идеялары мен ұғымдарын сіңіреді – ағартушылық, аристократияның рухани қажеттіліктерін көрсетеді; ол 18-ғасырдағы поляк-белоруссия әдебиетіндегі тазартылған поэтикалық сөздің жоғары деңгейінің дәлелі. [7]

Мұралық

Оның қайтысынан кейін Несвиж актерлері мен сахналық режиссерлерінің бірі Якуб Фричиньский оның барлық драмалық шығармаларын жариялады, оларға Михаль Жуковскийдің Франциска Урсула Радзивиллдің суреттері негізінде жасаған гравиюралары қоса берілді ("Комедия және трагедия", 1754). [8] "Комедия және трагедия, Вишневецкий, Корыбут, Радзивилл ханшайымының туындылары" деп аталатын томдық жинаққа тоғыз комедия, бес трагедия және екі опера кіреді (кітаптағы жанрлық анықтамаларға сәйкес). Жақсы қағаздан басылған, күні көрсетілмеген кітаптың бірнеше данасы бар, олардың тақырып парағы мен мәтінінде айырмашылықтар кездеседі. Беларусь Ұлттық кітапханасының көшірмесі қайта басылым болуы мүмкін. Франциска Урсула Радзивилл ханшайымының мұрасы – құнды тарихи және әдеби құжат. Ол он алты комедия мен трагедиядан тұрады. Жазушы тіпті опера либреттоларын жазуға да тырысқан. Оның пьесалары әртүрлі Радзивилл иеліктерінде қойылған, бірақ 1762 жылы Михаль Казимеж қайтыс болғаннан кейін оның әйелінің шығармалары театрлық реликвияға айналып, Радзивилл отбасының ғана қызығушылығын тудырды. Содан кейін ол халық есінен шығып кетті. 1777 жылы Франциска Урсула Радзивиллдің ұлы Карол Станислав Радзивилл "Пан Коханку" жер аударылудан оралғанда Несвиж театрының жаңа өрлеуі басталды. Франциска Урсула Радзивиллдің есімі көп уақыт бойы жалпы оқырманға белгісіз болды. Беларусьте таңдамалы пьесалар кітабы тек 2003 жылы жарық көрді. Наталья Русецкая, Наталья Гордиенко, Андрей Хаданович, Жанна Некрашевич Короткая және т.б. оны белорусь тіліне аударды.

Түсініктемелер

3. ↑ Стендер Петерсен А. "Драмдар, әсіресе комедиялар, Фюрерзин Радзивилл" // Zeitschrift für slawische Philologie. 1960 жыл. Т. XXVIII. H 2. 381-281 бб. 4. ↑ Крыжановский Я. "Талия және Мельпомена Несвиж қаласында: У. Ф. Радзивиллдің шығармашылығы" // Театр журналы. 1961 жыл. Т. X. № 3 (39). 397 б. 5. ↑ Ж. Некрашевич Кароткая. Францша Урсулия Радзивилл. 872 б. 6. ↑ Ж. Некрашевич Кароткая. Францша Урсулия Радзивилл. 874 б. 7. ↑ Ж. Некрашевич Кароткая. Францша Урсулия Радзивилл. 875 б. 8. ↑ Видачка, Ханна. Księżna sawantka (поляк тілінде). Виланов сарай-музейі. 2012 жылдың 15 наурызында қарастырылды.