Кіріспе

Британдық тарихи деректі телесериал

"What the Ancients Did for Us" – 2005 жылы Адам Харт-Дэвис ұсынған BBC деректік сериалы. Ол ежелгі өркениеттердің қазіргі қоғамға тигізген әсерін зерттейді.

Өндіріс

Сериал Ашық университетімен бірлесіп жасалды және бұл серия алдыңғы сериялардан екі жағынан да өзгеше: әр бөлімі жарты сағат емес, бір сағатқа созылады (дегенмен, жарты сағаттық редакцияланған нұсқалары да көрсетілді), сондай-ақ ол бір тарихи кезеңге емес, әр бөлімде Қытай, Үнді және гректер сияқты бір ежелгі өркениетке назар аударады.

Бірінші эпизод: Ислам әлемі

Араб және мұсылман әлемінің бүгінгі өмірімізге терең және тұрақты әсері болды, тізім ұзақ және күтпеген жайттарға толы. Бірақ, бәлкім, Ислам империясының біз үшін жасаған ең маңызды ісі – ежелгі ғалымдардың қалдырған барлық білімдерін сақтау, жетілдіру және дамыту. Мұсылман ғалымдарының еңбегі болмаса, барлық білім жоғалып, өміріміз қатты қиындыққа ұшырар еді. Адам Харт-Дэвис.

Бұл эпизодта Мысыр, Испания және Франциядан Зайннің хабарлары, Адам Харт-Дэвис, Марти Джопсон және сарапшы қонақтардың көрсетулері арқылы Ислам Алтын ғасырынан пайда болған идеялар мен өнертабыстар зерттеледі. Харт-Дэвиске көрсетілген астролябияны Абдул Рахман әл-Суфи және Әбу Махмуд әл-Хужанди ислам астрономиясы мен ислам географиясын дамыту үшін қолданды. Оптикалық ғылым Ибн әл-Хайтам, ирак физигі, үй қамауында болған кезде жасаған камера обскураны пайдалану арқылы дамыды (Гарт-Дэвис көрсетті). Жел диірмені (Жопсом көрсетті) алғаш рет Ауғанстанда пайда болды және крестшілер арқылы Батысқа әкелінді. Әл-Мамун құрған «Даналық үйі» ежелгі гректердің ғылым мен философиясын аударды және сақтады. Бану Муса ағайындары теңіз түбінен заттарды жинап алу үшін тұтқырлықты (grab) жасады (Жопсом көрсетті). Курд инженері әл-Жазаридің «Сары сағат» және көпмәдениеттілік туралы еңбектері. Зайннің барған Альгамбрасында ертедегі ислам сәулетінің ең керемет үлгісі – ауырлық күшімен жұмыс істейтін тамаша фонтандар бар. Жақсы мінез-құлық, сәнді киімдер және әдемі тамақтар Андалусияға (Зайннің сапарымен) азат етілген құл Зиряб арқылы әкелінді. Харт-Дэвиске көрсетілген люстрлық керамика (lusterware) алғашқы мұсылман алхимиктерімен әдемі фарфор жасау үшін жасалды. Дистилляция (Жопсом көрсетті) ибн Хайянмен алембик қолданылып, иіс суы, бензин және спирт жасау үшін дамытылды. Сабын жасау (Харт-Дэвис көрсетті) ислам әлемінің моншаларына қатты сабынды енгізді. Ал-Жазари ойлап тапқан, краншафтты жалғаушы таяқ механизмі бар, кері поршеньді сору сорғысы көрсетілді. Сириялық өнертапқыш Хасан әл-Рамманың торпедасы көрсетілді.

Екінші бөлім: Қытайлықтар

Ғасырлар бойы әлемнен оқшауланған қытайлықтар ерекше мәдениетті дамытып, Батыстан бұрын көптеген технологиялық, ғылыми және көркемдік жетістіктерге қол жеткізді. Осы эпизодта Қытайдағы Дарлингтен алынған репортаждар және Харт Дэвис пен Жопсомның ежелгі Қытайдан шыққан идеялар мен өнертабыстарды зерттейтін демонстрациялары ұсынылады. Біздің заманымыздан бұрын 3 ғасырда Сары өзен мен Янцзы өзенін алып империяда көлік және байланыс үшін жалғаған арналар пайда болды. Харт Дэвис көпір дизайнының тарихында көрсеткен сегменттелген аркалы көпір біздің заманымыздың 7-ші ғасырында жасалған. Қытайда жібек құрттарының кокондарынан жасалған жібек, салмағына қарай болаттан мықтырақ екені тартыс сынағы арқылы көрсетілді. Жопсом жасаған сейсмограф, заманауи құралдарының серпінді принципін негізге алған, біздің заманымыздан бұрын 2-ші ғасырда ойлап табылды. 5000 жыл бұрын пайда болған кеспелерді 13 ғасырда Марко Поло Италияға әкелді. 600 жылға дейін дамыған және Харт Дэвис көрсеткендей, стандартталған өлшемдер жүйесінің негізі болған реттелген қоңыраулар ұсынылады. Жопсом ерте темір өнеркәсібінде және алғашқы от тастағыштың жасалуында қолданылған қос әрекетті поршеньді үрлегішті қайта жасады. Шатыр жасау бір мың жылға дейін соқталып, аэродинамиканың негізгі түсінігін көрсетеді. Біздің заманымыздан бұрын 100 жыл шамасында алғаш рет жасалған қағаз, Дарлингке көрсетілген каллиграфия өнерінде және Харт Дэвис көрсеткендей, дәретхана қағазы ретінде қолданылды. Монахтар буддалық сутраларды тарату үшін блокты баспаны пайдаланған, ал ең ерте басылған кітап 868 жылға дейін сақталып қалған. Жеке кәсіпкерлер қарақшыларды шатастыру үшін бастапқыда ойлап тапқан қағаз ақшаны мемлекет 11 ғасырда қабылдады. Алхимиктер 1000 жылдан астам бұрын кездейсоқ түрде тапқан оқ-дәрі, Дэвис көрсеткендей, фейерверктер мен бомбалар жасауға қолданылды.

Үшінші бөлім: Ацтектер, майялар және инкалар

Бұл эпизод Колумбқа дейінгі Американың ацтек, майя және инка халықтарының ойлары мен өнертабыстарын зерттейді.

Төртінші бөлім: Римдіктер

Бұл эпизодта ежелгі Римде пайда болған ойлар мен өнертабыстар зерттеледі.

Бесінші бөлім: Үндістер

Үндістан мәдениеті әрқашан дінмен тығыз байланысты болды, мұнда индуизм, сикхтік және буддизм сияқты бірнеше әлемдік діндер пайда болды және мыңжылдықтар бойы олардың барлығы үнді ой-пікіріне өз іздерін қалдырды. Адам Харт-Дэвис.

Бұл эпизодта Дарлинг Үндістандағы саяхаттарынан және Харт-Дэвис, Джопсон және басқа да сарапшылардың демонстрацияларынан алынған ескі Үндістаннан шыққан идеялар мен өнертабыстарды зерттейтін репортаждар ұсынылады. Дарлинг буддистік медитацияны реттеуге арналған су сағаттарын табады, ал Джопсон оны демонстрация үшін қайта жасайды. Дарлинг барып көрген 18 ғасырғы Жантар-Мантар сияқты обсерваториялар, уақытты дәлірек өлшеу үшін күннің қозғалысын дәл бақылап отырды. Харрапа қалалары, мысалы, Дарлинг барып көрген 4000 жылдық Дхолавира, торлы жоспар бойынша салынған және әлемдегі алғашқы кәріз жүйесімен мақтанды. Дарлинг 9 ғасырлық храмда тапқан нөл саны бар үнді сандары қазіргі математиканы революциялады. Мақта, жергілікті жұмысшылар Дарлингке үйреткен дәстүрлі әдістермен өсіріліп, тоқылып, боялып, бүкіл әлемге экспортталды. Металл өңдеу Дарлинг барып көрген темір бағана және Вутц болат сияқты кереметтерді тудырды. Дарлингтің айтуынша, йога 4000 жыл бұрын рухани және физикалықты біріктіру үшін дамыды. Какао майы, женьшень және имбирь сияқты ингредиенттерді қолданатын дәстүрлі емдік шөптер Батыс медицинасына енгізілді. Хирургия, соның ішінде ерте пластикалық хирургия, шамамен 2500 жыл бұрын дамыды. Эдвард Дженнерден бірнеше ғасыр бұрын пайда болған шешекке қарсы егу, Дэвис Джопсонға көрсеткендей, пайда болды. Шахмат – ежелгі үнді әскери стратегиялық ойыны чатуранганың жеңілдетілген нұсқасы. Корольдік артиллерия мұражайында көрсетілген ракеталар алғаш рет 1780 жылы Типу Сұлтан британдық армияға қарсы қолданды.

Алтыншы бөлім: Месопотамиялықтар

Месопотамия – қазіргі Сирия мен Ирак арқылы ағатын Тигр және Евфрат өзендері арасындағы жер. Адамзат тарихы осы тар аймақтан бастау алған. Месопотамиялықтар – бір ғана халық емес, шумерлер, аккадтар, вавилондықтар және ассириялықтар сияқты бір-бірімен байланысты өркениеттердің тізбегі. Олардың әрқайсысы алдыңғы өркениеттің жетістіктерін дамытып, біздің өркениетіміздің негізін қалады. Адам Харт-Дэвис.

Бұл эпизодта Кокберннің Сирия мен Бахрейннен алған хабарлары, сондай-ақ Харт-Дэвис, Жопсон және басқа да сарапшылардың Месопотамиялықтардың идеялары мен өнертабыстарын көрсететін демонстрациялары бар. Кокберн алғашқы қалаларды салу үшін қолданылған саз кірпіштерді жаппай өндіруге арналған ағаштан жасалған қалыптарды көрсетті. Жопсон көрсеткендей, суару құрылғылары, соның ішінде Архимед бұрандасы, ауыл шаруашылығы өнімділігін арттырып, су тасқынынан қорғады. Дэвис көрсеткен бауыр белгілері әлемді түсіну үшін жүйелі түрде жазылған байқауларды пайдаланған алғашқы ғылымның бір түрі болды. Зодиак пен гороскоптар жәдігерлерге жыл мезгілдерін дәл болжауға мүмкіндік берді. Шамамен 10 000 жыл бұрын ауыл шаруашылығы дамыды, Кокберн көрсеткендей, оған ағаш егіс және орақ сияқты өнертабыстар көмектесті. Кокберн мен Дэвис көрсеткендей, нан мен сыра рецептерінде қолданылатын ашытқы алғаш рет шамамен 4 000 жыл бұрын тіркелген. Кокберн көрсеткендей, жұмсақ саз тақташаларға қаламмен түсірілген клинопись – алғашқы жазу жүйесі. Дэвис баяндаған Гилгамеш эпосы сияқты әдебиеттер шамамен 4 000 жыл бұрын жазылған. Кокберн мен Дэвис көрсеткендей, суға жүзу және желкенді жүзу алғаш рет осы эпоста қамтылған. Бірыңғай киім киген, стандартизацияланған қару-жарақтары бар әскерилердің қатысуымен ұйымдастырылған соғыс алғаш рет 4 500 жыл бұрын Ур стандартында тіркелген. Кокберн көрсеткендей, қауын терісінен жасалған құралдар армияға өзендерді кесіп өтуге көмектесті. Кокберн мен Жопсом қайта жаратқан соғыс күймелері мен қоршау машиналарын қолдану үшін дөңгелек 4 000 жылдан астам бұрын ойлап табылды.

Жетіінші бөлім: Мысырлықтар

Мысырды ойлағанда, әлемдегі ең ұзын өзен – Нил өзені ойға келеді. Көптеген жері шөл даламен жабылған елде, өзен әрқашан өмірдің қанаты болған, оның болмауында перғауын, пирамидалар және ежелгі өркениет болмас еді. Өзенді және оның маусымдық өзгерістерін түсіну Мысырдың өркендеуіне кілт болды. |Адам Харт Дэвис

Осы эпизодта Мысырдағы Зайннің баяндамалары, Адам Харт Дэвис, Марти Джопсон және ежелгі мысырлықтардың дамуын зерттейтін сарапшы қонақтардың көрсетулері ұсынылады. Кеме жасау, Джопсон қайта құрастырған тігілген тақтайлардан жасалған кеме сияқты, Нил бойымен және одан әрі сауда жасауға мүмкіндік берді. Көптеп өндіріс, Джопсон қайта құрастырған аяқ педальды үрлегіштерді пайдалану арқылы, ұлы ескерткіштерді салуға қажетті құралдармен қамтамасыз етілді. Ертедегі бөгеттер салу, мысалы, Джопсон қайта құрастырған Паган бөгеті, су тасқынын тоқтатуға жеткіліксіз болды және тоқтатылды. Харт Дэвис көрсеткен мумификация техникалары адам анатомиясын терең түсінуді көрсетеді. Зейін Луксор ғибадатханасында көргендей, үгіт-насихат фараондардың билігін көрсету үшін жасалған. Розетта тасынан шешілген иероглифтер, Харт Дэвиске түсіндірілгендей, өркениетті жазу үшін қолданылған. Харт Дэвиске көрсетілгендей, ядролық қалыптастыру арқылы шыны жасау, қазіргі кезде әдеттегідей саналатын материалды қамтамасыз етті. Тутанхамонның қазыналары, көргендей, әлі де зор құрметке ие. Джопсон көрсеткен техникалар мен құралдарды пайдалана отырып жасалған жиһаз бүгінгі күні көп өзгермеді. Харт Дэвис көрсеткендей, ойын балық аулау ежелгі Мысыр ақсүйектері арасында пайда болған. Харт Дэвис көрсеткен астрономиялық бақылаулар пирамидалардың мінсіз орналасуына мүмкіндік берді. Жопсон қайта құрастырған ағаш шаналар пирамидаларды салуға қолданылған блоктарды тасымалдады.

Сегізінші бөлім: Гректер

Эгей теңізінің жағалауында үш жарым мың жыл бұрын біздің қоғамның негізін қалаған жаңа өркениет пайда болды. Ежелгі гректер туралы ойлағанда демократия, театр, музыка, математика еске түседі, бірақ мені қызықтыратыны – олардың шексіз тапқырлығы. Адам Харт-Дэвис.

Осы эпизодта Грекия мен Италиядан Кокберннің берген хабарлары, сондай-ақ Харт-Дэвис, Жопсон және сарапшы қонақтар көрсеткен демонстрациялар арқылы Ежелгі Грекиядан шыққан идеялар мен өнертабыстар зерттеледі. Геометрия инженерлік саласындағы жетістіктерге жол ашты, мысалы, Самос аралындағы Кокберн аралаған Евпалинос туннелі. Музыкалық шкалаларды Пифагор ойлап тапты, ал Харт-Дэвис бұл процесті ғаламға қатысты қолданғанын түсіндірді. Су органын Александриялық Ктезивий қысылған ауамен жұмыс істейтін құрылғыны пайдаланып ойлап тапты, оны Жопсон қайта құрастырды. Архимед айналарды Сиракузадағы жау кемесін өртеу үшін қолданды, бұл процесті Жопсон көрсетті. Харт-Дэвиске көрсетілген қарын садақ – алғашқы механикалық қару, ол қарапайым садақтан күшті. Жопсон қайта құрастырған байланыс құрылғылары хабарларды қауіпсіз түрде жеткізуге мүмкіндік берді. Демократия алғаш рет Кокберн барған Афина қаласында дамыды. Жопсон қайта құрастырған клеротерион әділ және демократиялық қағидалар бойынша төрешілерді таңдауды қамтамасыз етті. Жопсон қайта құрастырған Александриялық Геронның жоғары технологиялық сахналық құралдарына алғашқы робот, бу машинасы және автоматты есіктер кірді. Дельфидегі оракул болжамдар жасамас бұрын этиленді дем алды, оған Кокберн келген. Харт-Дэвис түсіндірген озық астрономиялық теорияларды Пифагор, Самостық Аристарх және Эратосфен ұсынды. Харт-Дэвиске көрсетілген антикитера механизмі – әлемдегі алғашқы компьютер.

Тоғызыншы бөлім: Британдықтар

Адамдар осы аралдарда жүздеген мың жылдар бойы өмір сүрді; Британияның бастауы туралы біз қанша білеміз? Міне, Батсер – Гэмпширдегі ежелгі шаруашылықтың тамаша реконструкциясы. Мен британдық дәуірлерге қайта ораламын: темір дәуірінен, қола дәуірінен және тас дәуірінен. Римдіктер келгенге дейін, бәрін өзгерткенге дейін, ертедегі британдықтар жақсы ұйымдастырылған, рухани және технологиялық жағынан дамыған еуропалықтар екенін көрсетуге кірістім. Адам Харт-Дэвис.

Бұл эпизодта Харт-Дэвис пен Дарлингтің Британ аралдарынан түскен репортаждары, сондай-ақ Джопсонның демонстрациялары және ежелгі британдықтардың идеялары мен өнертабыстарын зерттеген әртүрлі сарапшылардың еңбектері ұсынылады. Кремнийден жасалған құралдар, мысалы, Норфолк жағалауында табылған 700 000 жылдық кремний қол балтасы – адам жасаған ең алғашқы құралдар. Харт-Дэвис басқарып көрген 5000 жылдық Скара Брей сияқты елді мекендер Еуропадағы ең көне қоныстар болып табылады. Дарлинг басқарып көрген Вудхендж сияқты Хендждер жыл мезгілдерімен байланысты бай рухани өмірді көрсетеді. Харт-Дэвис көрсеткендей, күннің бақылануы ауыл шаруашылығы үшін жыл мезгілдерін дәл анықтауға мүмкіндік берді. Бронза жасауды «көкпар» халықтары енгізді, және Харт-Дэвис көрсеткендей, бұл адам жасаған алғашқы қорытпа болды. Дарлингке Сомерсеттік жазықтардағы Пик Мурс орталығында көрсетілген дөңгелек үйлер Еуропада бірегей болды. Дарлинг басқарып көрген Ирландия Ұлттық мұражайындағы алтын артефакттар Еуропадағы ең бағалы туындылардың қатарында. Дарлинг басқарып көрген Довер қола дәуірінің қайығы сияқты тігілген ағаш қайықтар үлкен жүктерді тасымалдай алды. Дарлингке көрсетілгендей, «Lead және Line» сияқты құралдарды пайдалана отырып, навигациялық техника Еуропамен сауда жасауға мүмкіндік берді. Дарлингке көрсетілген темір өңдеу алғашқы ұйымдастырылған соғыста қолданылған қару-жарақтар жасауға мүмкіндік берді. Еуропадан әкелінген және Джопсом көрсеткен монета жасау Британиядағы жазудың ең алғашқы үлгілерін сақтайды. Роберт Херфорд Дарлингке көрсеткендей, соғыс арбаларын жасау римдіктердің басқыншылығына қарсы күшті қару болды.