Теоктист: Византиялық регент және саясатшысы

Кіріспе

Император Михаил III-тің Византиялық регенті (842-855)

Теоктист немесе Теоктист (20 қараша 855 ж. қайтыс болды) – 9 ғасырдың екінші ширегінде Византияның маңызды шенеунігі және 842 жылдан бастап, 855 жылы қызметтен босатылып, өлтірілгенге дейін кәмелетке толмаған император Михаил III-тің регенттігінің іс жүзіндегі басшысы. 820 жылы Михаил II-нің таққа отыруына көмектесіп, осының орнына патрикий, кейін магистр атақтарын алды. Михаил мен оның ұлы Теофил тұсында chartoularios tou kanikleiou және logothetēs tou dromou сияқты жоғары лауазымдарды атқарды. 842 жылы Теофил қайтыс болғаннан кейін Теоктист регенттік кеңесіне кірді, бірақ көп ұзамай басқа мүшелерін ықпалдан шығарып, империяның іс жүзіндегі билеушісі болды. Әкімшілік және саяси қабілетімен танылған Теоктист Византиядағы бейнелерге қарсы күресті тоқтатуда маңызды рөл атқарды және империядағы білім берудің жаңадан гүлденуіне үлес қосты. Ол сондай-ақ Паулициан сектасын қуғынға түсіруді жалғастырды, бірақ арабтарға қарсы соғыстарда айтарлықтай жетістікке жете алмады. 855 жылы Михаил III есейгенде, оның туысы Барда оны Теоктист пен анасы, императрица-ана Теодораның қамқорлығынан бас тартуға көндірді. 20 қараша 855 жылы Барда мен оның жақтастары Теоктисті өлтірді.

Ерте өмір

Теоктисттің ерте өмірінен ештеңе белгілі емес. Теофан Континуатус пен әл-Табари оны евнух деп атайды және қазіргі ғалымдар да оны осылай қабылдайды, бірақ оның қарсыласы Бардастың императрица Феодораға немесе оның қыздарының біріне үйленгісі келгені туралы айыптауы осымен үйлеспейді. 820 жылға қарай ол император V Лео Армянның сарайында белгісіз лауазымда болды, мүмкін императорлық гвардияның мүшесі болған. Теоктист Леоды өлтіру жоспарында маңызды рөл атқарды және жаңа император II Михаил Аморианы патрикий дәрежесімен және «шартулариос ту каниклеиу» («сия құмырасының хатшысы») құпия сот лауазымымен марапаттады. Михаилдың ұлы және жаңа император Теофил тұсында ол сенімді кеңесші болып қала берді, магистр дәрежесіне көтеріліп, империяның сыртқы істер министрі – логофет ту дрому болып тағайындалды. Теофилдің императорлық сенімінің тағы бір белгісі – ол 842 жылдың қаңтар айында қайтыс болғанға дейін екі жасар ұлы III Михаил үшін регенттік кеңесіне Теоктисті, императрица Феодораны және магистр Мануил Армянды мүше етіп тағайындауы болды.

Регенттік

Теофил қайтыс болғаннан кейін, регенттік кеңес мемлекеттік істерді басқаруды өз қолына алды. Теодораның бауырлары Бардас пен Петронас, сондай-ақ оның туысы Сергиос Никетиат та регенттіктің алғашқы күндерінде маңызды рөл атқарды. Регенттік византиялық иконаға қарсылықты тоқтатуға асықты, ол бір ғасырдан астам уақыт бойы византиялық діни және саяси өмірге үстемдік етіп, зиянды салдарларға әкелді. 843 жылдың басында таңдалған шенеуніктер мен дін қызметкерлерінің жиналысы Теоктисттің үйінде Константинополь соборын құрды. Собор иконаға қарсылықты жоққа шығарды, 787 жылғы Никеяның екінші соборының шешімдерін қайта бекітті және иконаға қарсылықты қолдаған патриарх Иоанн Грамматикті қызметтен шеттетуге ұйғарды. Оның орнына Теофилдің иконаға сенгендігі үшін түрмеге қамалған Мефодий I сайланды. Бұл оқиға Шығыс православие шіркеуімен «Православиенің жеңісі» ретінде тойланады. Теоктист осы оқиғаларда маңызды рөл атқарды. Теофан Континуатус, Генесиос, Иоанн Скилиц және Зонара сияқты барлық дереккөздер иконаларды қалпына келтіруде, әсіресе Иоанн Грамматиктің қызметтен шеттетілуінде оның жетекші күш екенін көрсетеді. Православие шіркеуі оны 20 қарашада қасиетті деп еске алады. Бір аптадан кейін Теоктист пен Сергиос Никетиат 820 жылдары андалузиялық эмигранттар басып алған Критін қайтарып алу үшін жорыққа жіберілді. Экспедиция бастапқыда сәтті өтті, византиялық әскер жағаға қонды және аралдың көп бөлігін бақылауға алды, андалузиялықтарды олардың астанасы Чандаксқа шегерді. Осы сәтте Теоктист өзінің болмаған кезінде Теодораның бауыры Бардасты императорлық таққа отырғызуға ниеттенгені туралы қауесет естіді. Ол Никетиаттың қол астындағы әскерді қалдырып, асығыс Константинопольға оралды, бірақ қауесеттің жалған екенін анықтады. Константинопольға келгеннен кейін Мелитен әмірі Омар әл-Ақтаның Кіші Азияға шабуыл жасағаны туралы хабар келді. Теоктист оған қарсы тұру үшін әскердің басына жіберілді, бірақ Мауропотамостағы шайқас византиялықтардың жеңілісімен аяқталды. Сонымен қатар, Критте қалған экспедициялық корпус андалузиялықтармен жеңіліп, дерлік толығымен жойылды, Никетиат қаза тапты. Осы әскери апаттарға жеке қатысқанына қарамастан, Теоктист оларды өзінің бәсекелестерін ығыстыру үшін пайдалана алды: Бардас Мауропотамостағы дезертирлерге кінәланды және Константинопольден қуылды, ал магистр Мануэль жамандалып, зейнетке шығуға мәжбүр болды. Никетиаттың қайтысымен Теоктист регенттіктің даусыз басшысы болды, бұл позицияны византиялық тарихшылар Симеон Логофет және Георгий Монах «Августаның парадинастеуоны» деп сипаттады. Теоктист 843 жылы Теодора бастаған паулициандарды қуғынға алуды жалғастырды. Көптегендер араб аймағына қашып кетті, онда Омар әл-Ақтаның көмегімен олар өздерінің басшысы Карбеаспен Тефрикеде өз мемлекетін құрды. Теоктист Аббасид халифатымен бітімге келіп, 16 қыркүйекте 845 жылы тұтқындарды алмастыруды ұйымдастырды. Дегенмен, сол жылы 842 жылы арабтардың Амориумды тонауынан аман қалған византиялық тұтқындар Аббасидтердің астанасы Самаррада өлім жазасына кесілді. 845 жылдан кейін шығыстағы араб шабуылдары бірнеше жылға тоқтады, өйткені Тарс әмірі Ахмед әл-Бахили бастаған қысқы шабуыл жеңіліске ұшырады. 851 жылы Тарстың жаңа әмірі Әли әл-Армани үш жыл бойы жазғы шабуылдар жасады, бірақ олардың әсері аз болды. Византиялықтар 853 жылы Мысырдағы Дамиетта портын тонаған теңіз экспедициясымен жауап берді, ал келесі жылы византиялық әскер Киликиядағы араб жерлерін басып алып, Аназарбусты тонады. Шамамен 20 000 тұтқынға алынды, олардың кейбіреулері христиан дінін қабылдамағандықтары үшін Теоктисттің бұйрығымен өлім жазасына кесілді, бұл Халифаттың 845 жылы Амориум тұтқындарын өлім жазасына кесуіне жауап ретінде жасалған болуы мүмкін. Солтүстікке қарай болгар шекарасы тыныш болды, болгар шабуылдары жеңіліске ұшырады, бұл 815 жылғы 30 жылдық бейбіт келісімді жаңартуға әкелді, кейін оны жаңа болгар ханы Борис қайта растады. Осылайша Византия батыстан басқа бейбіт кезеңді бастан кешірді, онда византиялық үкімет Сицилияны мұсылман басып алуын тоқтата алмады. Модика 845 жылы құлады, бірақ Константинополь шығыстағы салыстырмалы тыныштықты пайдаланып, аралға күшейту жіберсе де, олар Бутерада ауыр жеңіліске ұшырады, онда византиялықтар шамамен 10 000 адамды жоғалтты. Бұл апаттан кейін 846 жылы Леонтини, содан кейін 848 жылы Рагуза мұсылмандардың қолына түсті, ал византиялық флоттың 847/848 жылдың қысында Палермо маңында әскерлерді түсіруге тырысуы сәтсіз аяқталды. Келесі бірнеше жылда мұсылмандар аралдың шығыс жартысындағы византиялық аумақтарына қарсылықсыз шабуыл жасады, бірнеше шағын бекіністерді басып алды және басқаларынан құн төлеу мен тұтқындарды алды. Теоктисттің ішкі саясаты туралы мәліметтер аз. Оксфордтың Византия сөздігі оны «Теофилдің саясатын жалғастырғанымен» айқындайды, бұл 856 жылға қарай императорлық қазынада 19 000 фунт алтын мен 30 000 фунт күміс жиналуына әкелді. Ол сонымен қатар Константин Кириллдің мансабына көмектесті, оны шамамен 842 жылы таныстырып, жақсы білім алуына көмектесті, кейіннен патриарх кітапханасындағы хартфилакс лауазымын алуға көмектесті, Константин провинциялық стратег болу ұсынысын қабылдамағаннан кейін. Теоктист Константин мен Лео математик сияқты адамдарды қолдауы Византиядағы секулярлық білімнің жаңаруына үлкен үлес қосты. Теоктист сонымен қатар құрылыс жұмыстарымен айналысты, Константинопольдегі Ұлы сарайға жақын Апсисте жаңа құрылыстар салды, Халке қақпасына жаңа темір есік орнатты, сондай-ақ Константинопольге жақын Фракия қалаларында, әсіресе Селимбрияда белгілі емес құрылыстарды демеушілік етті.

Following Theophilos' death, the regency council took over the conduct of affairs of state. Theodora's brothers Bardas and Petronas and her relative Sergios Niketiates also played an important role in the early days of the regency. The regency moved quickly to end Byzantine Iconoclasm, which had dominated Byzantine religious and political life for over a century with deleterious effects. In early 843, an assembly of selected officials and clerics convened in the house of Theoktistos to form the Council of Constantinople. The council repudiated iconoclasm, re affirmed the decisions of the 787 Second Council of Nicaea, and deposed the pro iconoclast patriarch John the Grammarian. In his stead was elected Methodios I, who had been imprisoned by Theophilos for his iconophile beliefs. This event is commemorated as the "Triumph of Orthodoxy" by the Eastern Orthodox Church ever since. Theoktistos played a major role in these events. He is credited by almost all sources—Theophanes Continuatus, Genesios, John Skylitzes, and Zonaras—as a driving force behind the restoration of the icons, and particularly behind the deposition of John the Grammarian. He is commemorated as a saint by the Orthodox Church on 20 November. A week after that, Theoktistos and Sergios Niketiates were sent on a campaign to recover Crete, which had been conquered in the 820s by Andalusian exiles. The expedition at first went well, as the Byzantine army landed and took control over most of the island, confining the Andalusians to their capital, Chandax. At this juncture, Theoktistos heard a rumour that in his absence, Theodora intended to raise her brother Bardas to the imperial throne. He hastily abandoned the army under Niketiates and returned to Constantinople, only to find the rumours false. Once in Constantinople, news arrived of an invasion of Asia Minor by Umar al Aqta, emir of Melitene. Theoktistos was sent at the head of an army to confront him, but the resulting Battle of Mauropotamos ended in a Byzantine defeat. At the same time, the expeditionary corps left in Crete was defeated and almost annihilated by the Andalusians, who killed Niketiates. Despite his personal involvement in these military disasters, Theoktistos was able to use them to sideline his competitors: Bardas was blamed for the desertions that plagued the Byzantines at Mauropotamos and exiled from Constantinople, while the magistros Manuel was slandered and forced to retire. With Niketiates dead, Theoktistos was now the undisputed head of the regency, a position described by the Byzantine chroniclers, like Symeon Logothetes and Georgios Monachos, as "paradynasteuon of the Augusta". Theoktistos continued the persecution of the Paulicians, which had been initiated by Theodora in 843. Many fled to Arab territory, where with Umar al Aqta's aid they established a state of their own at Tephrike under their leader Karbeas. Theoktistos concluded a truce with the Abbasid Caliphate and arranged an exchange of prisoners that took place on 16 September 845. Nevertheless, in the same year, the execution of the surviving Byzantine prisoners from the Arab Sack of Amorium in 842 took place in the Abbasid capital, Samarra. After 845, the Arab raids in the east died down for a few years after a winter raid launched by Ahmad al Bahili, the Abbasid emir of Tarsus, was defeated by the strategos of Cappadocia. They did not recommence until 851, when the new emir of Tarsus, Ali al Armani, launched summer raids for three successive years, albeit with little apparent impact. The Byzantines responded with a naval expedition in 853 that sacked the port of Damietta in Egypt, while in the next year a Byzantine army invaded Arab lands in Cilicia and sacked Anazarbus. Around 20,000 prisoners were taken, some of whom were executed on Theoktistos' orders after they refused to convert to Christianity, probably as a gesture of retaliation for the Caliphate's execution of the prisoners of Amorium in 845. To the north, the Bulgar frontier remained quiet, except for a Bulgar raid that was defeated, leading to the renewal of the 30 year peace treaty of 815, which was later reconfirmed by the new Bulgar khan Boris Byzantium thus enjoyed a period of peace except in the West, where the Byzantine government proved unable to halt the ongoing Muslim conquest of Sicily. Modica fell in 845, but although Constantinople used the relative quiet in the East to send reinforcements to the island, these were heavily defeated at Butera, where the Byzantines lost about 10,000 men. In the wake of this disaster, Leontini in 846 and then Ragusa in 848 fell to the Muslims, while an attempt by the Byzantine fleet to land troops near Palermo in winter 847/848 failed. Over the next few years, the Muslims raided the Byzantine territories on the eastern half of the island unopposed, capturing several minor fortresses and securing ransom and prisoners from others. Only fragmentary evidence survives concerning Theoktistos' domestic policies. The Oxford Dictionary of Byzantium credits him with "continuing the sound fiscal policies of Theophilos", leading to the accumulation of considerable monetary reserves in the imperial treasury, to the amount of 19,000 pounds of gold and 30,000 pounds of silver by 856. He also promoted the career of Constantine Cyril, whom he first met c. 842, helping him to acquire a good education and later to find a post as chartophylax in the patriarchal library, after Constantine rejected an offer of becoming a provincial strategos. Theoktistos' sponsorship of men like Constantine and Leo the Mathematician contributed to the revival of secular learning in Byzantium. Theoktistos was also engaged in building activity, erecting new structures in the Apsis near the Great Palace of Constantinople, installing a new iron door in the Chalke Gate, as well as sponsoring unspecified buildings in the Thracian cities close to Constantinople, notably Selymbria.

Құлау және өлім

855 жылы Михаил III он бес жасқа толды, сонымен оның жасы жетіліп, билік құқығы туды. Оның анасы мен Теоктист екеуі де жас императордың олардан тәуелсіздікке ұмтылысын дұрыс бағаламады, тіпті Майклдың сүйіктісі Евдокия Ингеринаға қарамастан, Евдокия Декаполитиссаны оның әйелі етіп таңдап, оны одан да наразы қылды. Теодораның інісі Бардас Михаилдың өзіне жасалған қатыгездікке деген ашуын пайдаланып, оны регенттікке қарсы қоя бастады. Михаилдың қолдауымен Бардасқа астанаға оралуға рұқсат берілді, ал 20 қараша 855 жылы Теоктист өлтірілді. Бірнеше айдан кейін Теодора монастырға келуге мәжбүр болды, соның нәтижесінде регенттік ресми түрде аяқталды.