Кіріспе
Экономикада экономикалық құндылық – тауардың немесе қызметтің экономикалық агентке сыйақысының өлшемі. Ал ақшаға шаққан құны – осы сыйақыны алу үшін қаржылық немесе басқа да ресурстардың тиімді қолданылып жатқанының бағалауын білдіреді. Экономикалық құндылық әдетте ақша бірліктерімен өлшенеді, сондықтан түсіндірмесі – «адамның бір тауар немесе қызмет үшін төлеуге дайын және шамасы жететін ақша сомасының ең жоғарғы шегі қандай?» Ақшаға шаққан құн көбінесе салыстырмалы түрде, мысалы, «жақсырақ» немесе «ақшаның ең тиімді құны» деп айтылады, бірақ абсолюттік түрде де айтылуы мүмкін, яғни мәміле ақшаға лайық немесе лайық емес екендігін көрсетеді. Экономикалық теорияның түрлі мектептерінде құндылық туралы әртүрлі теориялар бар. Экономикалық құндылық – нарықтық бағамен бірдей емес, сондай-ақ экономикалық құндылық – нарықтық құнмен де бірдей емес. Егер тұтынушы тауарды сатып алуға ниеттенсе, онда ол тауарды нарықтық бағадан жоғары бағалайтыны айқын. Тұтынушы үшін құн мен нарықтық баға арасындағы айырмашылық «тұтынушының артық пайдасы» деп аталады. Нақты құнның нарықтық бағадан әлдеқайда жоғары болатын жағдайларды көру оңай: мысалы, ішуге жарамды су сатып алу.
In economics, economic value is a measure of the benefit provided by a good or service to an economic agent, and value for money represents an assessment of whether financial or other resources are being used effectively in order to secure such benefit. Economic value is generally measured through units of currency, and the interpretation is therefore "what is the maximum amount of money a person is willing and able to pay for a good or service?” Value for money is often expressed in comparative terms, such as "better", or "best value for money", but may also be expressed in absolute terms, such as where a deal does, or does not, offer value for money. Among the competing schools of economic theory there are differing theories of value. Economic value is not the same as market price, nor is economic value the same thing as market value. If a consumer is willing to buy a good, it implies that the customer places a higher value on the good than the market price. The difference between the value to the consumer and the market price is called "consumer surplus". It is easy to see situations where the actual value is considerably larger than the market price: purchase of drinking water is one example.
Шолу
Тауардың немесе қызметтің экономикалық құны экономистерді осы ғылымның бастауынан бері толғандырып келеді. Алғашқыда экономистер тауардың жеке адам үшін қандай құнға ие екенін бағалауға тырысты, содан кейін бұл анықтаманы айырбастауға болатын тауарларға да қатыстырды. Осы талдау нәтижесінде пайдалану құны және айырбас құны деген ұғымдар пайда болды. Құн, айырбас механизмі арқылы бағамен байланысты. Экономист айырбасты қадағалағанда, екі маңызды құндылық функциясы ашылады: сатып алушы мен сатушының құндылықтары. Сатып алушы белгілі бір мөлшердегі тауарға төлеуге дайын екенін көрсететіндей, сатушы да тауардан бас тарту үшін қандай құн жұмсағанын көрсетеді. Нарықтық құн туралы қосымша ақпарат мәмілелердің қарқыны арқылы алынады, ол бақылаушыларға тауарды сатып алудың уақыт өте келе қаншалықты құнды екенін көрсетеді. Басқаша айтқанда, құн – бұл қажетті заттың немесе жағдайдың басқа заттарға немесе жағдайларға қатысты қаншалықты бағалы екені. Экономикалық құндылықтар басқа қажетті жағдайға немесе тауарға айырбастау үшін қаншалықты құн берілетіні немесе берілуі керек екені арқылы білдіріледі. Экономикалық теорияның бәсекелес мектептері арасында құндылықты бағалаудың әртүрлі өлшемдері бар, ал бұл өлшемдер құндылық теориясының пәні болып табылады. Құндылық теориялары экономикалық теорияның әртүрлі мектептері арасындағы айырмашылықтар мен келіспеушіліктердің маңызды бөлігін құрайды.
Түсіндірмелері
Неоклассикалық экономикада заттың немесе қызметтің құны ашық және бәсекелестік нарықта одан алынатын бағадан басқаша қарастырылмайды. Бұл, негізінен, толыққанды бәсекелестік нарықтағы сұранысқа қатысты ұсыныспен анықталады. Көптеген неоклассикалық экономикалық теориялар тауардың құнын оның бағасына теңестіреді, нарық бәсекеге қабілетті болсын, болмасын. Осылайша, барлығы тауар ретінде қарастырылады және егер бағаны белгілейтін нарық болмаса, экономикалық құндылық та жоқ. Классикалық экономикада заттың немесе жағдайдың құны – затты немесе жағдайды тұтыну немесе пайдалану арқылы үнемделген ыңғайсыздық немесе еңбек мөлшері (Еңбек құнының теориясы). Айырбас құны мойндалса да, экономикалық құндылық, теория бойынша, нарықтың болуына байланысты емес, ал баға мен құндылық бірдей деп есептелмейді. Дегенмен, бұл классикалық экономистердің баға мен еңбек құнын байланыстыруға жасаған тыраныстарымен күрделенеді. Карл Маркс, біріншіден, айырбас құнын "көрініс формасы" (Маркстың бұл интерпретациясы марксистік ойшыл Майкл Генрихтің бағытында) [Erscheinungsform] деп қарастырды, саяси экономиканы сынға алып, құндылық айырбас құнынан бөлек болғанымен, айырбас актісіз мағынасыз екенін білдіреді. Осы дәстүрде Стив Кин "құн" дегеніңіз "екі тауардың қалыпты ('тепе-теңдік') арақатынасын анықтайтын тауардың ішкі құны" екенін айтады. Кин және Дэвид Рикардоның дәстүрі бойынша бұл Адам Смит "табиғи бағалар" деп атаған және Маркс "өндіріс бағалары" деп атаған ұзақ мерзімді еңбек шығындарына негізделген бағалардың классикалық түсінігімен сәйкес келеді. Бұл құндылық пен бағаның өндіріс шығындары теориясының бір бөлігі. Рикардо, бірақ Кин емес, "бағаның еңбек теориясын" қолданды, онда тауардың "ішкі құны" оны өндіруге қажетті еңбек мөлшері болды. Генри Джорджтың айтуынша: "Кез келген уақытта және жерде бір нәрсенің құны – оны алу үшін кез келген адам жұмсайтын ең көп күш. Бірақ адамдар әрқашан өз тілектерін ең аз күшпен қанағаттандыруға тырысады, сондықтан бұл осыған ұқсас нәрсені басқа жолмен алуға болатын ең төменгі мөлшер". Маркс басқа классикалық дәстүрде "пайдалану құнын" (пайдалы құн, тауар сатып алушыға қамтамасыз ететіні), ол "құн" деп атайтын еңбек шығынын (оның құрамындағы әлеуметтік қажетті еңбек уақыты) және "айырбас құнын" (тауарды сату қанша еңбек уақытын талап ете алады, Смиттың "еңбекке бағынған" құны) ажыратты. Оның еңбек құнының теориясының көптеген интерпретациялары бойынша Маркс, Рикардо сияқты, "бағаның еңбек теориясын" жасады, онда құнды талдаудың мақсаты салыстырмалы бағаларды есептеуге мүмкіндік беру болды. Басқалары құндылықтарды оның әлеуметтік-саяси интерпретациясымен және капитализмді және басқа қоғамдарды сынға алуымен байланыстырады және оның экономиканың санаты ретінде қызмет етуі жоққа шығарылады. Үшінші интерпретация бойынша, Маркс бағаның қалыптасу динамикасының теориясын жасауға тырысқан, бірақ оны аяқтамады. 1860 жылы Джон Раскин құндылықтың экономикалық тұжырымдамасын моральдық тұрғыдан сынға алды. Ол осы томды "Бұл Соңғысы" деп атады, оның басты ойы мынадай: "Кез келген байлықтың бар екендігін ғана білу арқылы, оның ұлттың ортасында жақсылықты немесе жамандықты білдіретінін анықтау мүмкін емес. Оның нақты құны оған таңылған моральдық белгіге байланысты, дәл математикалық шаманың мәні оған таңылған алгебралық белгіге байланысты болғандай. Коммерциялық байлықтың кез келген жинақталуы, бір жағынан адал еңбек, прогрессивті энергия және өнімді тапқырлықтың белгісі болуы мүмкін: немесе, екінші жағынан, ол өлімге әкелетін зәулімдік, аяусыз тирандық, құлдырауға әкелетін қулық-сұмдық белгісі болуы мүмкін". Ганди Раскиннің кітабынан үлкен шабыт алды және 1908 жылы оның сөз тіркесін жариялады. Людвиг фон Мизес сияқты экономистер "құн" дегеніміз – субъективті бағалау екенін мәлімдеді. Бағаны тек осы субъективті бағалауларды ескере отырып ғана анықтауға болады, бұл нарықтағы баға механизмі арқылы жүзеге асырылады. Сондықтан тауардың экономикалық құны оны өндіруге кеткен шығынға немесе оны қайта сатып алуға кеткен шығынға тең деп айту қателік. Сильвио Гезель экономикадағы құндылық теориясын жоққа шығарды. Оның пікірінше, құндылық теориясы пайдасыз және экономиканың ғылымға айналуына кедергі келтіреді, ал құндылық теориясымен басшылыққа алынатын валюталық басқару тұрқымасыздық пен бейқызметке ұшырайды.
Теориялар
Адам Смит еңбек құнының теориясының кейбір аспектілерімен келісті, бірақ ол баға мен пайданы толық түсіндірмейді деп ойлады. Оның орнына ол құнның өндіріс шығындары теориясын ұсынды (кейіннен айырбас құнының теориясына дамыды), бұл құнның бірнеше факторлармен, соның ішінде жалақы мен жалдама төлемдері арқылы анықталатынын түсіндірді. Смит пікірінше, бұл құндылық теориясы нарықтағы табиғи бағаларды ең жақсы түсіндіреді. Ол кезде бұл теория толыққанды дамымаған болғанымен, сол кездегі танымал құндылық теориясына балама болып табылды. Құнның пайдалылық теориясы баға мен құнның тек тауардан алынатын "пайдаға" ғана байланысты деген сенімді білдіреді. Алайда, бұл теория Смиттың «Халықтардың байлығы» еңбегінде жоққа шығарылды. Белгілі алмаз-су парадоксы осы теорияны осы тауарлардың бағасымен салыстырылатын пайдалылығын қарастыру арқылы сынап көрсетеді. Өмір үшін қажет болса да, су алмаздан әлдеқайда арзан, ал алмаздың пайдасы шамалы. Қай құндылық теориясы дұрыс екені экономистер арасында дау тудырады және көптеген әлеуметтік-экономикалық және саяси көзқарастардың негізі болып табылады. Сильвио Гезель экономикадағы құндылық теориясын мойындамады. Оның пікірінше, құндылық теориясы күшсіз және экономиканың ғылымға айналуына кедергі келтіреді, ал құндылық теориясына сүйенген валюталық басқару сәтсіздікке және белсенсіздікке ұшырайды.
Еңбек құн теориясы
Классикалық экономикада құндылықтың еңбек теориясы тауардың экономикалық құндылығы оны өндіру үшін қажетті әлеуметтік тұрғыдан қажетті еңбектің жалпы сомасымен анықталады деп тұжырымдайды. Еңбек теориясы тұрғысынан қарағанда, ешқандай анықтауышсыз айтылған құн теориялық тұрғыдан нарықта сатуға болатын тауарды өндіруге қажетті еңбек мөлшерін, соның ішінде өндіріс процесінде қолданылатын кез келген капиталды дамытуға қажетті еңбекті білдіреді. Дэвид Рикардо да, Карл Маркс та тауардың нақты немесе табиғи бағасы туралы теорияны жасау үшін барлық еңбек компоненттерін сандық тұрғыдан бағалауға және іске асыруға тырысты. Екі жағдайда да, сөз жалпы бағалар туралы болып өтеді, яғни, нақты жағдайдағы белгілі бір тауардың немесе қызметтің нақты бағасы емес, жиынтық бағалар туралы. Екі топтағы теориялар да нақты нарықтағы сауда-саттықта немесе баға белгілеу жүйесінде белгіленген бағада ауытқуларға мүмкіндік береді.
Ақшалық құндылық теориясы
Дәстүрлі марксистік экономиканы сынға түсірушілер, әсіресе Майкл Генрих сияқты Neue Marx Lektüre (Маркстің жаңа оқуларымен) байланыстылар, ақшаның құндылық теориясын баса көрсетеді, онда "Ақша – құндылықтың (және капиталдың) көрініс беруінің қажетті нысаны, яғни бағалар – тауарлардың құндылығының көрініс беруінің жалғыз формасы". Айырбас теориясына ұқсас, бұл теория құндылықтың физикалық субстанциясы бар емес, әлеуметтік тұрғыдан анықталатынын атап көрсетеді. Осы талдау бойынша, ақша өндірісті өзінің АЕК' айналымына енгізгенде, капиталистік қатынасты іске асыратын капитал ретінде жұмыс істейді, ал еңбек күшін қанау осы енгізудің негізгі шарты болып табылады.
Құнның қуат теориясы
Радикалды институционалдық экономистер Джонатан Нитзан мен Шимшон Бичлер (2009) экономиканы саясаттан бөліп қарастыру мүмкін емес екенін айтады. Бұл бөліну неоклассикалық экономиканың пайдалы құнға, ал марксистердің еңбек теориясын сандық абстрактілі еңбекке негіздеуіне қажетті жағдайды тудырады. Нитзан мен Бихлер құнның пайдалылық теориясы (неоклассикалық экономика сияқты) немесе құнның еңбек теориясы (Маркстік экономикадағыдай) орнына, құнның күш теориясын ұсынады. Бағалардың құрылымы өндіріс пен тұтынудың, белгілі бір "материалдық" саласына онша қатысы жоқ. Бағадағы күштің өлшенуі сыртқы заңдардың – табиғи немесе тарихи заңдардың салдары емес, толығымен қоғамның ішкі заңдарымен байланысты. Капитализмде билік – жеке меншіктің басымдығында түбірленген басқарушы принцип. Жеке меншік – институционалдық тұрғыдан мұрағаттау актісі, ал институционалдық мұрағаттау – ұйымдасқан күш мәселесі. Нитзан мен Бихлер жеке меншік артындағы күш бағалармен өлшенетіндіктен, құнның күш теориясы қажет деп санайды. Алайда, олардың аргументіне сын түйетін себеп-салдарлық дилемма бар: күш фирмалардың монополиялық баға белгілеу қабілетіне негізделген, бірақ баға белгілеу қабілеті фирмалардың нарықтағы күш деңгейіне байланысты. Олардың теориясында капитализация – күштің өлшемі, болашақ табыстың қазіргі дисконтталған құны арқылы көрінеді (жайнама мен тәуекел де ескеріледі). Бұл формула – қаржының негізі, ал қаржы капитализмнің басты логикасы болып табылады. Бұл логика да өзгеше, өйткені әрбір капиталист өзінің бәсекелестерінен гөрі үлкен табыс табуға ұмтылады (бірақ пайданы максимизациялау емес). Нитзан мен Бихлер бұл процесті өзгеше жинақталу деп атайды. Құнның күш теориясы болуы үшін, кейбір меншік иелерінің капитализациясының өсу қарқыны капитализацияның орташа қарқынынан тез болуы керек.
Субъективті құндылық теориясы және маргинализм
Субъективті құндылық теориясы бағаға әсер ететін тұтынушылардың қалауларын баса көрсетеді. Осы теорияға сәйкес, тұтынушы тауардың шекті пайдалылығын, яғни бір бірлік қосымша қанағатты анықтап, соған сәйкес баға береді. Маргинализм тұтынушылардың қалауларын және бағаларын түсіндіру үшін шекті пайдалылық, шекті алмастыру шамасы және мүмкіндік шығындары сияқты ұғымдарды пайдаланады. Субъективтік немесе маргиналистік құндылық теорияларын Уильям Стэнли Джевонс, Леон Вальрас және Карл Менгер 19 ғасырдың соңында жасады. Бұл теориялар классикалық экономистер ұсынған, құндылықты өндірудегі әлеуметтік қажетті еңбектің рөлін баса көрсететін еңбек теорияларына қарсы келді. Субъективті құндылық теориясы көптеген адамдар шеше алмайтын "алмаз-су парадоксін" шешуге көмектесті. Алмаз-су парадоксі судың өмір үшін қажет болса да, алмаздан неге құндырақ екендігін сұрайды. Судың жалпы алғанда алмаздан құндырақ екенін түсіну арқылы бұл парадоксқа субъективті құндылық теориясы жауап берді, себебі судың алғашқы бірнеше бірлігі өмір үшін аса қажет. Су мен алмастың арасындағы басты айырмашылық – судың көп болуы және алмастың сирек кездесуі. Сондықтан, қолжетімділігіне байланысты алмастың бір қосымша бірлігі судың бір қосымша бірлігінен асып түседі. Субъективті теория бағаны анықтаудағы сұраныс пен ұсыныстың маңызды рөлін көрсетеді.