Кіріспе

Босфор көпірі (Boğaziçi Köprüsü), ресми түрде 15 шілдедегі шейіттер көпірі (15 Temmuz Şehitler Köprüsü) деп, ал әдетте Бірінші көпір (Birinci Köprü) деп аталады. Бұл Стамбул қаласындағы Босфор боғазын (Түрікше: Boğaziçi) кесіп өтетін үш аспалы көпірдің ең көнесі және оңтүстігі, соның арқасында Еуропа мен Азияны байланыстырады (Фатих Сұлтан Мехмет көпірі және Явуз Сұлтан Селим көпірімен қатар). Көпір Еуропадағы Ортакөй мен Азиядағы Бейлербей аралығын жалғайды. Ол болат мұнаралары мен көлбеу ілгіштері бар, гравитациялық бекітілген аспалы көпір. Босфор көпірі 1981 жылы Хамбер көпірі салыныс аяқталғанға дейін Еуропадағы ең ұзын аспалы көпір болды, ал 1988 жылы Фатих Сұлтан Мехмет көпірі (Екінші Босфор көпірі) аяқталғанға дейін Азиядағы ең ұзын аспалы көпір саналды (кейін 1989 жылы Минами Бисан Сето көпірі оны басып өтті). Қазіргі уақытта Босфор көпірі әлемдегі ең ұзын аспалы көпірлердің 40-шы орнында тұр. 2016 жылғы 15 шілдедегі әскери төңкеріс талпынысы кезінде әскерилер тобы көпірді бақылауға алып, жартылай жапқаннан кейін, премьер-министр Бинали Йылдырым 2016 жылғы 25 шілдеде Түркия үкіметінің шешімімен көпірдің ресми атауы 15 Темуз Şehitler Köprüsü (15 шілдедегі шейіттер көпірі) болып өзгертілді, бұл төңкеріске қарсы тұрып қаза болғандардың құрметіне жасалды. Босфор көпірі Еуропаның бір бөлігін Түркиямен байланыстыратын маңызды көлік артериясы ретінде танымал.

Прецеденттер мен ұсыныстар

Босфор арқылы өтетін көпір туралы идея көне заманға дейін барады. Грек жазушысы Геродот өзінің "Тарихында" Ахеменид империясының (б.з.д. 522–485 ж.) Ұлы Дарий императорының бұйрығымен Самостық Мандрокл Босфор арқылы Азия мен Еуропаны байланыстыратын понтондық көпір салғанын айтады; бұл көпір Дарийге қашып бара жатқан скифтерді қууға және Македонияны жеңу үшін Балқанда әскерін орналастыруға мүмкіндік берді. Босфор арқылы тұрақты көпір салудың алғашқы қазіргі заманғы жобасы 1900 жылы Осман империясының сұлтаны Абдул Хамид II-ге Босфор темір жолы компаниясы тарапынан ұсынылды, және ол жобаға континенттер арасындағы темір жол байланысы да кірді.

Құрылыс

Босфор арқылы көпір салу туралы шешімді 1957 жылы премьер-министр Аднан Мендерес қабылдады. Құрылыс инженерлік жұмыстары үшін 1968 жылы британдық Freeman Fox & Partners фирмасымен келісімшартқа қол қойылды. Көпірді британдық азаматтық инженерлер Гилберт Робертс, Уильям Браун және Майкл Парсонс жобалаған, олар Хамбер көпірі, Северн көпірі және Форт-роуд көпірі жобаларын да жасаған. Сондай-ақ, жақында Маккинак көпірін жобалаған американдық инженер Дэвид Б. Штайнман да келісімшартқа тартылды, бірақ 1960 жылы жобалау процесі басталғанда қайтыс болды. Құрылыс 1970 жылдың ақпанында басталды, салтанатты шараларға президент Цевдет Сунай мен премьер-министр Сүлейман Демирел қатысты. Көпірді түрік фирмасы Enka Construction & Industry Co. және оның серіктестері Cleveland Bridge & Engineering Company (Англия) және Hochtief AG (Германия) бірлесіп салған. Көпір 1973 жылдың 30 қазанында, Түркия Республикасының құрылғанына 50 жыл толуына бір күн қалғанда аяқталды, ал ашылу салтанатына президент Фахри Корутюрк пен премьер-министр Наим Талу қатысты. Көпірдің құны 200 миллион АҚШ долларына бағаланды. Көпір ашылғаннан кейін, ол Еуропа мен Азия арасындағы 480 жылғы Ксеркстің понтондық көпірінен бері салынған алғашқы көпір екеніне көп мән берілді. Алайда, бұл көпір Босфордан шалқап жатқан Хеллеспонт (Дарданелл) бұғазын кесіп өтетін және б.з. 513 жылы император Дарий I Ұлы салған Босфор арқылы салынған көпірден кейінгі екінші көпір болды.

Жұмыс істеу және жол ақысы

Көпірдің тас жолы сегіз қатарлы. Әр бағытқа үш стандартты қатар, бір төтенше жағдай қатары және бір жаяу өткел қатары арналған. 2017 жылы бағасы 4,75 TRY-ден 7 TRY-ге жуық 50%-ға өсті. (2022 жылдың 10 наурызында 7 түрік лирасы 0,68 АҚШ долларына тең. currencymatrix.com сайтынан алынған деректер).

21 айдан кейін, 2019 жылдың соңында баға тағы 20%-ға өсіп, 10,50 TRY-ға жетті. 2022 жылдың бірінші тоқсанында лираның құны айтарлықтай төмендеді. 2022 жылдың 10 наурызында 10,50 TRY 0,74 АҚШ долларына баламалы болды. Жоғары өндірушілер бағасының инфляциясын теңдестіру үшін бағаны жыл сайын көтеру қажет. 2005 жылдың 15 мамырында жергілікті уақыт бойынша сағат 07:00-де АҚШ-тың теннис жұлдызы Винус Уильямс түрік ойыншысы Ипек Шеноглумен көпірде көрсету ойыны ойнады, бұл екі континентте өткен алғашқы теннис матчы болды. 2005 жылдың 17 шілдесінде жергілікті уақыт бойынша сағат 10:30-да британдық Формула-1 жүргізушісі Дэвид Коултард Red Bull жарыс машинасымен көпірді Еуропа жағынан Азия жағына жүргізіп өтті, содан кейін, жол төлемі алаңында дрейф жасап, қайта Еуропа жағына оралды. Формула-1 машинасымен көпірден өтіп бара жатқанда Коултард автоматты бақылау жүйесіне түсіп, төлемсіз жолдан өткені үшін 20 евро айыппұл төледі. Оның командасы оның орнына төлеуге келісті. 2016 жылдың 15 шілдесінде мемлекеттік төңкеріс әрекеті кезінде көпір түрік қарулы күштерінің бір тобымен тоқтатылды. Танк оқ-дәрі атты, солдаттар адамдарға оқ жаудырды. Олар сондай-ақ азаматтар мен полиция қызметкерлерін қамауға алды. Кейбір танктер көліктерді қағып өтті. Көтерілісшілер келесі күні полицияға және азаматтарға тапсырылды. Көпірдің Азия (Анатолия) жағына жақын жердегі танк снаряды тиген төбеде шейіттердің құрметіне мақам, мұражай және мешіт салынды.