Эстониядағы неміс оккупациясына қарсы қарсылық қозғалысы (1941-1944)

Кіріспе

1941-1944 жылдардағы эстондық антигерман қарсылық қозғалысының шолуы. Эстон қарсылық қозғалысы (эстон тілінде Eesti vastupanuliikumine) – Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде 1941-1944 жылдары нацистік Германияның Эстонияны оккупациялауына қарсы күресу үшін құрылған құпия қозғалыс. Германия оккупациялық билігінің Эстонияда қолданған қалыпты шаралары, әсіресе 1940-1941 жылдардағы кеңестік оккупациямен салыстырғанда, қозғалыстың кең ауқымда тиімді тактикасын дамытуын басқа оккупацияланған елдерге қарағанда баяулатты.

Өмірбаян

Германияны Эстонияны Кеңес одағының басқыншылығынан азат еткені үшін ризашылық сезімі болғанымен, бұл жақсылық ниеті соғыстың алғашқы айларында жойылды және мойынсынудан бастап белсенді қарсылыққа дейінгі көңіл-күйге айналды. Бұрынғы премьер-министр Юри Улуотстың эстондық тәуелсіз үкімет құру туралы неміс оккупациялық билігіне жасаған өтініші қабылданбады, ал Адольф Гитлер Альфред Розенбергті рейхкомиссар етіп тағайындады. Немістердің Эстония мемлекетінің тәуелсіздігін қайта орнатуға қарсы екені анық болғаннан кейін, жаңа басқыншылар мен басылған халық арасындағы бұл жағымсыз қарым-қатынас нығайтылды. Өзін-өзі басқару басшысы Хьяльмар Мяэ президент Константин Пятсқа сын айтқаны үшін тез арада беделсіз болды. Ол 1935 жылы Пятс режимі тарапынан ұйымдастырылған төңкеріске қатысқандығы үшін түрмеге қамалған болатын. Немістер оның орнына бірнеше рет Юри Улуотсқа ұсыныс жасады, бірақ ол бас тартты. Эстон халқы неміс оккупациясын 1917-1918 жылдардағы неміс оккупациясынан гөрі қаттырақ сезінді және неміс нәсілдік заңдарын енгізуге және елдің табиғи ресурстарын салғысыз пайдалануға наразылық білдірді. Бастапқыда "Еркін Эстония майданы" (Vaba Eesti Võitlusrinne, VEVR) сияқты бірнеше астыртын ұйымдар болды, ол 1942 жылдың тамызында құрылып, Юхан Рейго мен Эндел Инглист басқарды. VEVR "Еркін Эстония" (Vaba Eesti) атты анти-нацистік газетті шығарды, оның 14 нөмірі жарық көрді. 1942 жылдың маусым айында Кеңес репрессиясынан аман қалған Эстонияның саяси қайраткерлері Эстониядағы оккупациялық биліктен жасырын түрде кездесіп, астыртын эстон үкіметін құру және республиканың сабақтастығын сақтау мүмкіндіктерін талқылады. 1943 жылдың 6 қаңтарында Стокгольмдегі Эстонияның шетелдік делегациясында кездесу өтті. Эстония Республикасының құқықтық сабақтастығын сақтау үшін соңғы конституциялық премьер-министр Юри Улуотс премьер-министр ретінде өкілдіктерін жалғастыруы керек деп шешілді. Бұл қозғалыс 1944 жылдың наурыз айында Эстония Республикасының Ұлттық комитетін құрды. Комитет құру туралы бастама соғысқа дейінгі эстондық оппозициялық партияларынан туды, бірақ Эстония Республикасының соғысқа дейінгі соңғы конституциялық премьер-министрі Юри Улуотс және оның жақтастары да қосылды. Комитет Германияның күтілетін әскерін шығару кезінде уақытша үкімет құруды мақсат етті, өйткені 1944 жылдың 2 ақпанында Қызыл Армия Эстония шекарасына жетті. 1944 жылдың сәуір айында комитет мүшелерінің көпшілігі неміс қауіпсіздік органдары тарапынан тұтқындалды. Шамамен 200 адам тұтқындалса да, қарсылық қозғалысының басшылары тұтқындалған жоқ, бірақ олардың қызметі маусым айының ортасына дейін шектелді. 1944 жылдың маусым айында Эстония Республикасының сайлаушылар жиналысы Таллинде оккупациялық биліктен жасырын түрде жиналып, Юри Улуотсты президенттік өкілдіктерімен премьер-министр етіп тағайындады. 1944 жылдың 21 маусымында Юри Улуотс Отто Тифті премьер-министрдің орынбасары етіп тағайындады. Германияның туы Пық Герман мұнарасында Эстонияның үш түсті туымен ауыстырылды, бұл үкіметтің штаб-пәтері болған. Тифтің үкіметі капиталды қорғауға тырысты, Финляндияның 200-ші атқыштар полкінде және Йохан Питка ұйымдастырған әскери бөлімде соғысқан адамдарды пайдаланды, бірақ Қызыл Армия шабуылдағанда немістер адмирал Питканың Таллиндегі штабын басып алды және ол содан кейін болған шайқаста қаза тапты деп болжанады. Көптеген мүшелер мен шенеуніктер Кеңес әскерінің шабуылы кезінде тұтқындалды, түрмеге жабылды, жер аударылды немесе өлім жазасына кесілді.

While there was a general mood of gratitude towards Germany as the liberator of Estonia from Soviet occupation, this reservoir of goodwill dissipated within the first months of the war and was transformed into a mood ranging from resigned indifference to active hostility. Former Prime Minister Jüri Uluots' request to the German occupation authorities for the establishment of an independent Estonian Government was rejected and Adolf Hitler subsequently appointed Alfred Rosenberg as Reichkommissar. After it became clear that the Germans were against the restoration of independence of the Estonian state, this negative relationship between the new occupiers and the occupied was sealed. Hjalmar Mäe, the head of the Self Administration, became quickly unpopular for his criticism of President Konstantin Päts. He had been imprisoned by Päts' regime in 1935 for taking part of an alleged coup. Germans offered his position several times to Jüri Uluots, who refused. The Estonian people regarded German occupation with greater bitterness than the previous 1917–1918 German occupation and were repelled by the implementation of the German race laws and the insouciant exploitation of the country's natural resources. Initially a number of underground organisations existed such as the Free Estonia Front (Vaba Eesti Võitlusrinne, VEVR) which was established in August 1942 and headed by Juhan Reigo and Endel Inglist. The VEVR published an anti Nazi newspaper Vaba Eesti (Free Estonia), issuing 14 editions. In June 1942 political leaders of Estonia who had survived Soviet repressions held a hidden meeting from the occupying powers in Estonia where the formation of an underground Estonian government and the options for preserving continuity of the republic were discussed. On January 6, 1943, a meeting was held at the Estonian foreign delegation in Stockholm. It was decided that, in order to preserve the legal continuity of the Republic of Estonia, the last constitutional prime minister, Jüri Uluots, must continue to fulfill his responsibilities as prime minister. The movement subsequently formed the National Committee of the Republic of Estonia in March 1944. The original initiative to form the committee came from the Estonian pre war opposition parties but it was quickly joined by Jüri Uluots, the last constitutional pre war Prime Minister of the Republic of Estonia and his supporters. The Committee aimed to establish a provisional government during expected German withdrawal as the Red Army had reached the border of Estonia on 2 February 1944. By April 1944 a large number of the committee members were arrested by the German security agencies. While some 200 people were arrested, the leaders of the resistance movement escaped arrest however their activities were severely curtailed until mid June. In June 1944 the elector's assembly of the Republic of Estonia gathered in secrecy from the occupying powers in Tallinn and appointed Jüri Uluots as the prime minister with the responsibilities of the President. On 21 June 1944 Jüri Uluots appointed Otto Tief as deputy prime minister. The flag of Germany was replaced with the Estonian tricolour in the Pikk Hermann, the flag tower of the seat of the Government. Tief's government failed to keep control, attempting to organise the defence of the capital city against the advancing Red Army making use of the men who had fought in the Finnish Infantry Regiment 200 and a military unit organised by Johan Pitka, the Germans overran the headquarters of Admiral Pitka in Tallinn and it is presumed he was subsequently killed in the ensuing battle. Most of the members and officials were caught, jailed, deported, or executed by the advancing Soviets.

Кеңестер жақтасы қарсылық

Эстониялықтардың шағын тобы Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде құпия қарсылық қозғалысына қатысты, олардың қызметі заңсыз басылымдар шығарудан, тыңшылыққа дейін, қарулы саботажға дейін жетті. Олардың қатарында Рейн Аласу, Эвальд Лааси, Георги Лойк, Александр Лооринг және тағы да басқалар болды.