Этимология

Бұрынғы атаулары: Искила (Хетт заманында осы аймаққа берілген ат), Асклепиос / Эскулапиус (көне грек тілінде), Блоциум / Блоациум, Имад, Искелиб / Искелиб (Селджук түрік кезеңінде қайта қолданысқа енген ежелгі ат) және Диреклибель.

География

Ысқылип шағылған әктас тауының етегінде, ағаш өскен төбелер арасындағы сулы жазықта, Чанкыры мен Амасья қалалары арасындағы жолдан бірнеше шақырым қашықтықта орналасқан. Бұл таудың үстінде ежелгі бекіністің қираған орындары бар, қазір ол тұрғын үйлермен толы. Қала маңында тұзды бұлақтар бар, олардан тұз өндіріледі. Климаты құрғақ. Ең биік нүктесі – Теке тауы (1700 м). Жергілікті экономика негізінен ауыл шаруашылығына, әсіресе дәнді және бұршақ дақылдарына, сондай-ақ орман шаруашылығына байланысты. Ысқылип Солтүстік Анатолиялық жарылым аймағында жатыр. Бір есептеу бойынша, Жер бетіндегі барлық құрлықтың географиялық орталығы Ысқылип ауданының солтүстік-шығысында, Башмакиден шамалы жерде орналасқан, бұл оны әлемнің орталығы етеді.

Тарих

Ежелгі заманнан бері адамдар Ысқылиптің тұзды бұлақтарына қызығып келген. Сондықтан, бұл Анатолияның ең көне қоныстанған аймақтарының бірі; мыс ежелгі дәуірде, жазықты хетт және хатти өркениеттері қоныстанған кезде (б.з.д. 3000 ж.) өндірілген. Ивлик төбесіндегі тасқа қашалған суреттер хетт дәуіріне жатса керек. Кастамону провинциясының Ысқылип және Тося аудандарын құрайтын аймақ хетт дәуірінде Тариттара немесе Турмитта деп аталған. Хатти қаласы кейін Пафлагон патшаларына тиесілі болды (б.з.д. 900-700 жж.), «Илиадада» есімдері кездеседі және Геродот осы жерді аралаған. Содан кейін Галатиялықтар мен Понт патшалары келді, бірақ олардың орнын көп ұзамай әлдеқайда күшті өркениет басып алды. Бұл аймақ ежелгі римдіктер үшін маңызды болды, себебі олар әскерлеріне тұзбен жалақы төлейтін. Римдіктер, содан кейін византиялықтар мың жыл бойы мұнда қоныстанды, Ысқылипті Қызылөзендегі маңызды бекіністерінің біріне айналдырды. Византияның Анатолиядағы үстемдігі 1071 жылы Манзикерт шайқасында Селжұқ түркілеріне жеңілгеннен кейін аяқталды, ал Ысқылипке 1074 жылы Данишменд түркілері қоныстанды, олар осы аймаққа ислам дінін әкелді. Түркімен тайпалары арасында ғасырлар бойы соғыстар болды, ал 13 ғасырдан бастап моңғолдар мен татар басқыншыларының шабуылдары күшейді. 1390 жылы Осман сұлтаны Баязид I осы Анатолияның бұрышын бақылап отырған түркімен билеушілеріне қарсы жорыққа шықты. Анкара, Калечик және басқа да қамалдар қоршауға алынып, Осман әмірі қаза тапқан қырғыннан кейін Баязид (Жылдам) жеңіске жетіп, аймақты Осман империясының билігіне бағындырды. Бірақ Ысқылип қамалы қирап, халықтың көп бөлігі соғыс кезінде тарап кетіп, кейін оралмады, мүмкін, осы аймақта 1402 жылы Баязидтің османдары мен Тимурдың татарлары арасында Анкара шайқасынан кейін одан да қорқынышты соғыс болғандықтан. Османдық аралық кезеңнен кейін билік Баязидтің ұлы Мехмед I тарапынан қайта орнатылды, бірақ Ысқылиптің бақытсыздығы жалғасты, 1509 жылы «кішкентай Армагеддон» деп аталған үлкен жер сілкінісінен қайтадан қирады. Бір кезде аймақ қалпына келген болуы керек, өйткені 17 ғасырда Евлия Челеби 150 үйден тұратын бекінілген қалашықты сипаттады, ал 1849 жылы француз саяхатшысы Виталь Куине 10 563 мұсылман халқы бар 2000 үйден тұратын қала туралы жазды. Онда 108 мешіт, алты дервиш-ложасы, алты медресе, азаматтық ғимарат, бес кітапхана, 510 дүкеннен тұратын базар, екі кервансарай, төрт түрік моншасы, 18 фонтан, су бақшасы, 18 тері өңдеу шеберханасы, 63 ұн диірмені, алты нан пісіру пеші, 10 кофехана, сот үйі, салық кеңсесі, пошта, телеграф кеңсесі және халық санағын жүргізу бюросы болды. Бауларда табиғи бояу үшін қараторғай өсірілді. Осылайша, 13 ғасырдан бері қалада негізінен түрік халқы тұрғаны анық, ал Ысқылип тұрғындарының айтуынша, олар түрік тілін Орталық Азиядан келген алғашқы көшпенділердің тіліне ең жақын акцентпен сөйлейді. Түрік Республикасының алғашқы жылдары Түрік тілі институтының тіл білімі мамандары тілге түпнұсқа түрік сөздерін енгізу мақсатымен Ысқылипта зерттеулер жүргізді. 1867 жылдан 1922 жылға дейін Ысқылип Анкара вилаетінің құрамына кірді. Өндіріс немесе ірі сауданы қолдауға қабілетсіздігінен 19 ғасырдың соңынан бастап Ысқылип құлдырап, қазір жақын орналасқан Чорумнан қалып қойды, бұл Ысқылип халқының наразылығын тудырды, олар Чорумнан гөрі Анкара тіркеу нөмірі бар көліктерді сатып алады және провинциялық орталыққа бармау үшін барлық күшін жұмсайды. 1930 жылы Ысқылип пен Чорумды байланыстыру үшін Қызылөзеннен ағаштан жасалған алғашқы көпір салынды. Ысқылипта алғашқы мектеп 1935 жылы, ал алғашқы орта мектеп 1968 жылы ашылды.

Бүгінгі күн

Қазіргі Ысқылип – аймаққа мектептер мен басқа да ыңғайлы жағдайлармен қызмет ететін шағын қала. Әшекей тағамы Анатолияның көп бөлігіне тән, оның ішінде ерекше атақты күрішті долма, бидай сорпасы кешкек, жеміс сиропы (пекмез), құрғақ жұмыртқа лапшасы, дәмдеуішпен сақталған еттен жасалған пастрма, қуырылған нұт леблеби, Оққалық деп аталатын дөңгелек нан және, әрине, аймақтық кебаб – ет пен көкөністен жасалған дәмді тағам.