Кіріспе

Тсоцитал – Оңтүстік Африканың жергілікті диалектісі, Гаутенг провинциясының қалашықтарында (мысалы, Совето, Сошангув, Тембиса) және бүкіл Оңтүстік Африканың басқа да ірі елді мекендерінде кеңінен таралған, түрлі аралас тілдердің негізінде қалыптасқан. "Цотси" сөзі сесото, педи немесе цвана тілдерінде "құқықбұзушы", "қарақшы" немесе "қылмыскер" деген мағынаны білдіреді. Бұл сөз "хо лотса" ("жетілдіру") етістігінен шыққан болуы мүмкін, бірақ қазіргі заманда "алдау" мағынасын да иеленген; сондай-ақ, алғаш "Flytaal" деп аталған тіл, цеце шыбығынан да тегін болуы мүмкін, себебі "flaai" сөзі "тартымды" немесе "көшедегі тәжірибелі" дегенді білдіреді. Африкаанс тілінде "taal" сөзі "тіл" дегенді білдіреді. Тсоцитал бір немесе бірнеше тілдің грамматикалық құрылымына негізделіп, басқа тілдерден алынған терминдермен немесе сөйлеушілер қауымдастығы жасаған жаңа сөздермен толықтырылады. Бұл – тілдердің араласуы, ауысуы және жаңа терминдердің жасалуы процесінің үздіксіз жалғасуы.

Тарих

Цоциталь құбылысы Флаитаал немесе Флайталь деп аталатын бір түрінен бастау алды, содан кейін Цоциталь, осы соңғы атаумен 1940-1950 жылдары Йоханнесбургтің батысындағы Софиатаун елді мекенінде кең танылды. Цоциталь тілі африкаанс тіліне негізделген, оған бастапқыда сецвана тілінен сөздер қосылып, кейін исихоза, исизулу және басқа Оңтүстік Африка тілдерінен терминдер енді. Цоциталь тілі алдымен қылмыстық жаргон ретінде тарады, себебі ол сөйлеу құпиялылығын сақтауға мүмкіндік берді: бастапқыда оны тек қылмыскерлер ғана түсіне алды. Кейіннен мемлекет пен полициясына қарсы наразылықтың белгісі ретінде, сондай-ақ бандиттерді жастардың сәттілік үлгісі ретінде қабылдауының нәтижесінде, Цоциталь жастар мен көше тіліне айналды. Ол кезде бұл тілді үйде қолдануға рұқсат етілмеді, сондықтан ол тұрмыста сирек естілді. Бірақ ол тез арада Софиатаундағы этникалық, мәдени және тілдік әртүрліліктің символына айналды. Қазіргі уақытта Цоциталь қара нәсілді қалаларда қолданылудан азайып барады, өйткені оны қолданушылардың көпшілігі 70 жастан асқан. Дегенмен, ол түрмелерде және африкаанс тілінде сөйлейтін қара қауымдастықтарда сәл өзгеше нысанда сақталған. Алғашқы Цоцитальден туындаған «цоциталь» термині Оңтүстік Африкадағы кез келген бандиттік немесе көше тілін білдіретін ұғымға айналды. Алайда, бұл терминнің нақты мағынасы сол кездегі қалалық ортада қолданылатын тілдерге байланысты болар еді. Қазіргі Оңтүстік Африкадағы ең маңызды цоциталь – Совето қалашығындағы тіл, ол елдегі ең ірі және ең әртүрлі тілдік ортаға ие. Бұл тіл бастапқыда Iscamtho немесе Isicamtho деп аталды (зулу тілінен, «isi» префиксі тілді білдіреді; зулу тіліндегі зат есімдер кластарын қараңыз; «ukuqamunda» сөзінен туындаған, «әңгімелеу» деген мағынаны білдіреді), бірақ қазір көбінесе Ringas деп аталады (ағылшын тіліндегі «ringers» сөзінен, яғни әңгімелесу үшін шеңбер құратын адамдар). Басқа да атаулары бар: Isitsoti немесе Setsotsi («цоци тілі» зулу немесе сото тілінде), Sekasi (Iscamtho сөзінен алынған «қалашық тілі», өзі африкаанс тіліндегі «lokasie» сөзінен туындаған), немесе жай ғана «тіл». Дегенмен, Iscamtho түпнұсқа Цоцитальден мүлдем өзгеше. Ол 1920 жылдары Амалайта бандасы жасаған және Шаламбобо деп аталған басқа қылмыстық жаргоннан пайда болды. Ол африкаанс тіліне емес, банту тілдерінің грамматикасына, негізінен зулу және сото тілдеріне негізделген. Зулу және сото тілдері Советода кеңінен таралған, бірақ Iscamtho тілін Оңтүстік Африканың банту тілдерінің кез келген грамматикасымен, мысалы, ксоса, тсонга, цвана, венда және басқаларымен де құруға болады. Бірақ зулу тілі Советода басым тіл болғандықтан, ал сото тілі көбінесе сесото, сецвана және сепеди тілдерін біріктіріп, қалада екінші ең танымал тіл болып табылатындықтан, Iscamtho көбінесе «зулу тілінде» немесе «сото тілінде» қолданылады. Цоциталь Софиатаундағы мәдени беделінің арқасында Iscamtho үшін үлгі болды. Бірақ жастар оны 1970 жылдары тастап кетті, себебі африкаанс тілі енді мемлекеттік билікпен байланысты емес, апартеид пен қанау тілі ретінде танылды (әсіресе 1976 жылғы Совето көтерілісінен кейін). Осыдан кейін Iscamtho Советодағы жастардың тіліне айналды.

Құрылымы

Тсоциталдан шыққан көптеген африкаанс сөздері искамтода сақталған (мысалы, niks, vandag, goed, maat, "daso", "darr", vrou, vriendin, mooi). Сонымен қатар, тсоцитал тілінде сөйлеушілердің сөздерді өзгерту, тілдерді қосыстыру және жаңа сөздер жасау бейілі искамто тілінде сөйлеушілерге жеткен. Осылайша, тілдік шығармашылық – советан тілінде сөйлейтіндердің басты ерекшелігі. Әр түрлі нұсқалары болғанымен, искамто барлық сөйлеушілері үшін бірлік танытады, олар оны қандай формада болса да бір тіл ретінде қабылдайды. Бұл тілдің құрылысына байланысты: бір грамматикалық негізден (матрица ретінде) сөйлеуші басқа тілдерден (ағылшын, африкаанс, түрлі банту тілдері сияқты) немесе әдеттегі искамто сөздерін қосады. Сондай-ақ, жаңа сөздерді жасауға болады – бар сөздерді өзгерту арқылы немесе толығымен жаңа терминдерді ойлап табу арқылы. Осылайша, искамто және басқа тсоцитал тілдері үздіксіз даму үдерісін бастан кешіреді. Кейде белгілі суретшілер таратып берген жаңа сөздер тез таралып, ескі сөздердің орнын басады. Искамто және тсоцитал тілдері формасы және сөздік құрамы жағынан өте ұқсас. Бірақ 1970-ші жылдардан бері саяси себептерге байланысты африкаанс тілі искамтода матрица ретінде қолданылмайды. Советоның Оңтүстік Африканың қара нәсілді жастары арасындағы танымалдылығы және апартеидтен кейінгі мәдениеттегі Совето суретшілерінің маңыздылығы (оның ішінде кваито) салдарынан, искамто елдегі басқа қалалық жастарға тарады, ал түрлі тсоцитал тілдері искамтоға тән материалдармен байыды. Осылайша, искамто нормасына сәйкес тсоцитал тілдерінің «стандартталуы» процесі жүзеге асуы мүмкін. Бұл, негізінен, искамтоның радиода (музыка арқылы, сондай-ақ көптеген ұлттық радиостанциялар Совето мен Йоханнесбургте орналасқандықтан), теледидарда (сериалдар мен ойын-сауық бағдарламаларында) және кваито мәдениетінде болуының нәтижесі.

Әлеуметтік мағынасы

Цоцитаал тілі бастапқыда бандиттердің тілі болғандықтан, ол тек еркектерге арналған тіл ретінде қалыптасқан. Бұл Искамтоға да қатысты. Әйел адам сөйлесе, оны бандиттің қатыны немесе жыныс жұмысымен айналысатын әйел деп есептеуші еді. Алайда, еркектер үшін бұл тіл тез арада қалалық өмірге бейімделу және көшедегі тәжірибелілік символына айналды, ал оны меңгеру – қалалық ортаны жетік білетінінің және оның қиындықтарына қарсы тұра алатынының дәлелі саналды. Бірақ, Цоцитаал Софиятаун қаласының мәдени өмірінің символы болғандықтан (1950 жылдардың ортасында тұрғындарынан тазартылғанға дейін), оны көптеген әйелдер қабылдады. Дегенмен, тек өзіне сенімді және тәуелсіз әйелдер ғана Цоцитаал тілінде сөйлей бастады. Советодағы бандитизмнің соңғы төрт онжылдыққа созылған маңыздылығы және апартеидтің соңғы екі онжылдығында қылмыстық немесе саяси қызметтері үшін түрмеге қамалған көптеген жастардың болуы Искамтоның мәртебесін өзгертті: ол көше тілінен жастардың көпшілігінің негізгі тіліне айналды, үй ішінде жастар арасында, содан кейін жастар мен ересектер арасында қолданыла бастады. 1980 жылдардың соңына қарай Искамто мыңдаған Совето жастары үшін ана тіліне айналды, яғни балалар оны ата-аналарынан, бесіктен бастап, өздерінің басқа тілдерімен бірге үйренді. Бүгінде Советодағы Искамто мен қалалық зулу немесе сото тілдері арасындағы айырмашылық азайып барады, себебі жүздеген мың жас Искамтоны өздерінің алғашқы тілі ретінде қолданады. Сонымен қатар, апартеидтен кейінгі эволюцияның бірі – көптеген әйелдердің Искамто және басқа цоцитаал тілдерін қабылдауы болды. Әсіресе, Советоның шұңғыл аудандарындағы қыздардың көптегені Искамтоны өздерінің ана тілінің бірі ретінде пайдаланады. Искамто – жастық шақ, қалалық өмірге бейімделу және Оңтүстік Африка демократиясының көптілділігінің (әр тіл Искамтода ұсынылған) символы ретінде, әйелдерге қатысты кейбір консервативті көзқарастарға қарамастан, ерлер мен әйелдер үшін толыққанды тілге айналды. Әсіресе, жас лесбиян қауымдастығы арасында. Искамто көбінесе өзіндік ерекшелік белгісі ретінде қолданылады, көптеген жас лесбиянтар оны бағалайды және оны негізгі тіл ретінде пайдаланады. Искамто сонымен қатар ересектермен қарым-қатынас жасау үшін де қолданылады, бұрын олар цоци тілінде сөйлегеніне наразы болар еді. Бірақ Искамтоның ана тілінде сөйлейтіндер кемсінуге жол бермейді, олар өз тілдерін жиі қолданады және оны басқа тілдермен тең құрметпен қарастырады.

БАҚ-та айтылған жалған ақпарат

1994 жылы Оңтүстік Африкада апартеид жойылғаннан кейін, қазірдің өзінде Оңтүстік Африкада танымал болған кваито музыкасы мен оның әртістері лирикалық мазмұнда цотситал тілін қолдана бастады. Цотситал және Искамто тілдері қалалық қарақшылармен және қылмыстық субмәдениетпен байланысты болғандықтан, көптеген адамдар оларды Оңтүстік Африканың гангстерлік жаргонының бір түрі деп санайды. Дегенмен, бұл тіл қарапайым жаргоннан гөрі артық, оны сөйлейтіндер «біздің тіліміз» деп атайды. Оңтүстік Африкада апартеидтен кейін орта тап пен элиталық қаралардың пайда болуымен, сондай-ақ алтынның Оңтүстік Африка тарихы мен мәдениетіндегі маңыздылығымен байланысты, кваито музыкасындағы бағыттар алтынды табыс пен байлықтың символы ретінде бейнелейді. Қалалық сипаты мен формасының арқасында цотситал тілі апартеидтен кейінгі Оңтүстік Африканың саяси көзқарасы жоқ, көбінесе табыс пен байлықты көрсетумен айналысқан қара кедей жастарының көзқарасын бейнелейтін болды. Бүгінде кваито музыкасын цотситал және әсіресе Искамто тілінде YFM (Жастар FM) сияқты ұлттық радиостансалардан тыңдауға болады. Zola7 сияқты танымал әртістер БАҚ-та пайда болғанда Искамто тілінде сөйлейді (Zola7-нің өзінің жеке телешоуы бар). Искамто жастарға бағытталған барлық өнімдердің жарнамасында да қолданылады. Соңында, Искамто теледидарда, жастар бағдарламалары арқылы таралды, мысалы, сериалдар (әсіресе Yizo Yizo), теленовеллалар (Rhythm City немесе Generations) және ойын-сауық шоулары. 2007 жылдан бастап Орландо-Уэст, Совето қаласында жергілікті телеарна ашылды. SowetoTV деп аталатын бұл арна ағылшын, зулу және сото тілдерімен қатар Искамто тілін де негізгі тілдердің бірі ретінде қолданады. Жастарға арналған бірқатар бағдарламалар тек Искамто тілінде, мысалы, «Длалангерінгас» («Искамто тілінде сөйлесейік») бағдарламасы бар. БАҚ арқылы және Советоның қара қалашықтарындағы жастарға қатысты символдық күшін ескере отырып, Искамто Оңтүстік Африкадағы цотситал тілінде сөйлейтін жас сөйлеушілерге әсер етеді, олардың көпшілігі теледидардан немесе кваитодан естіген сөздерді немесе тіркестерді қабылдайды. Осылайша, Искамто жергілікті цотситал тіліне тікелей әсер етеді және оны қайта қалыптастырады.

Искамто тілді жергілікті қауымдастықтар

Қазіргі кезде Соуэтода 500 000-ға жуық жас өзінің негізгі тілі ретінде немесе негізгі тілдерінің бірі ретінде искамто тілін қолданады. Олардың кейбіреулері оны туғаннан үйренеді және басқа тілдерге қарағанда искамтоны жақсы меңгереді. Оңтүстік Африка Конституциясы әркімнің ана тілінде білім алуын қамтамасыз ететіндіктен, білім беру жүйесіндегі тілдік мәселелер Соуэтода маңызды болып табылады: билік органдары зулу немесе сото тілінде сөйлейтін деп санайтын балалар осы тілдерде білім алады. Бірақ мектепте қолданылатын тілдер стандартты болып табылады. Нәтижесінде көптеген оқушылар түсінуде қиындықтарға кезігеді, өйткені олар ауылдық стандарттарды білмейді. Кейбіреулері алған ақпараттың 30%-ын жоғалтады. Ал мұғалімдерге искамтоны қолдануға рұқсат етілмеген, бірақ олардың көбісі оны бейресми түрде қолданады. Сонымен қатар, сот жүйесіндегі тіл мәселесі искамтоның танылмауынан зардап шегеді. Оңтүстік Африка азаматтары өз тілінде сотталуға құқылы, бірақ тек елдің 11 ресми тілі үшін ғана ережелер қарастырылған. Нәтижесінде, алғашқы тілі искамто болғандар халықтың қалған бөлігімен салыстырғанда теңсіздікке ұшырайды, өйткені олар өздері жақсы меңгерген тілге сай келмейтін тілдерде сотталуы мүмкін. Керісінше, сотта "өз тілінде" сөйлеуге тырысқанда, олар бұл тілді түсіне алатын аудармашының көмегіне сирек қол жеткізе алады, өйткені аудармашылар 11 ресми тілдің бірін немесе бірнешеуін меңгергендігі үшін жұмысқа алынады. Бұл жағдайды туған искамто тілінде сөйлейтін қауымдарға, сондай-ақ Оңтүстік Африкадағы басқа тсоцитаал тілінде сөйлейтін қауымдарға, африкаанс тілінде сөйлейтін халықтардың тсоцитаал тілінде сөйлейтін қара және түсті терілі тұрғындарға да қатысты екенін ескеру керек. Көбінесе, бұқаралық ақпарат құралдарында немесе кеңістікте көрсетілген кезде, тсоци тілінде сөйлейтіндер осындай мәдениеттің ескі буындары сипатталатын түрде бейнеленеді: өте қатыгез, ашкөз және беймаза. Мұндай медиа бейнелеу әдетте логиканы таратуға әкеледі: барлық шеттетуге ұшыраған және ресми емес тілдер сияқты, олардың сөйлеушілерінің арасында ақыл, зия, махаббат немесе тіпті құрмет дауысы жоқ немесе болуы мүмкін емес. Бұл тілдің көптеген қауымдар мен институттар тарапынан танылмауының себебі болуы мүмкін. Дегенмен, бұл тілмен байланысты көпшілік түсінбейтін ерекше құрмет деңгейі бар. Тсоци тілінде сөйлейтін адам басқа бір адамды көріп, кездескенде, терең құрмет пен жақындық сезімін сезінеді. "Ка" деген сөз, батыс әлемінде әдетте "жауыздық" деп аталатын қол тілесу, "каси" деген сөздің қысқартылған түрі болған – бұл қалашық деген мағынаны білдіреді және адамның қайдан екенін мақтан тұтудың жолы еді.