Кіріспе

Филопатрис (, "Отансүйер, немесе білім алушы" дегенді білдіреді) – Византия әдебиетінің туындысы, бұрын Лукианға жатқызылған, бірақ қазір жалған деп есептелетін диалог. Оның жазылған уақыты мен мақсаты ұзақ жылдар бойы талқылау тақырыбы болып келген.

Өлең

Оқиға Константинополь қаласында өтеді. Бір Трефон, шашы түскен, ұзын мұрынды Галилеялықтың (әлдеқандай Пауылға сілтеме) христиан дініне келуінен кейін, Критиас деген досымен кездеседі, ол үлкен қозғын күйде болады. Трефон Критиас қозған себебін сұрайды, ал Критиас Зевске дұға етуі христиандық пен жазықшылдық туралы пікірталасқа әкеледі, онда Критиас ұсынған барлық құдайлар Трефонмен жоққа шығарылады, ол соңында Критиас Үштікке ант беруі керек деп ұсынады (грекше атауы, ἢ διδασκόμενος, Критиасқа христиандық мәселелер бойынша берілген осы "нұсқауға" қатысты). Критиас бұрын пессимистер жиынына қалай түскенін, олардың империяда түрлі дүрбелеңдер болады және оның жаулары жеңіске жетеді деп болжағанын айтады. Осы уақытта үшінші адам пайда болып, императорлық әскерлердің ұлы жеңіске жеткенін хабарлайды. Бабыл (Бағдад, халифалардың бас қаласы) жақын арада қиратылып, Мысыр бағындырылуы (яғни арабтардан қайта тартылып алынуы) және "скифтердің" (орыстар немесе болгарлардың) шабуылдары тойтарылуы үміті білдіріледі. Диалог Афинаның белгісіз құдайына осындай императордың поддандылары және осындай империяның тұрғындары болуға мүмкіндік бергені үшін алғыс айтумен аяқталады.

Дау

Филопатрис ұзақ уақыт бойы христиан дініне шабуыл ретінде қарастырылды және Юлиан Апостаттың (император 361–363) кезіне жатқызылды. Хронологиялық деректер (мысалы, Криттегі әйелдерге жасалған қырғын туралы сілтеме) Нибухрды оны Никефор Фокас (963–969) билігіне жатқызуға алып келді, және бұл көзқарас қазіргі таңда кеңінен қолдау табады. Константинопольде сол кезде мүшріктер болмағандықтан, сөз болған пессимистер христиандар болуы керек; әлде монахтар, әсіресе Константинополь патриархының жақын достары, олар Фоканың шіркеу мүліктеріне қатысты қабылдаған шараларына наразы болып, император әскерлерінің жеңілісі мен империяның құлауын күтіп отырған; немесе ораза, дұға және ұйқысыздық арқылы болашақты болжауға тырысқан зиянсыз болжамгерлер. Қалай болғанда да, автор, ол Фоканың монахтарға қарсы шабуыл жасауын тапсырған софист пе болсын, немесе императорды мақтау арқылы пайда көруді үміттенген профессор пе болсын, тақырыбынан көрініп тұрғандай, патриоттық көзқарасты, патриоттық емес көзқарасқа қарсы көрсетеді. Тағы бір пікір бойынша, бұл диалог Гераклий (610–641) кезінде жазылған, автор – христиан фанатигі, оның мақсаты христиан діні мен империяның жауы болған, кешіккен мүшріктердің құпия қоғамын әйгілеу болған; алайда, сол кезде маңызды болуға жеткілікті мүшріктер қауымы болды ма, жоқ па, күмәнді. Диалогтың бірінші және ең ұзақ бөлігі, христиан дініне бәсекелес ретінде политеизмнің қайта жандану қаупін тудырған кезеңдегі гуманизммен күресуге бағытталған. 1982 жылы Барри Болдуиннің «Филопатристің мерзімі мен мақсаты» атты еңбегі «Кейінгі грек әдебиеті» журналының 27-томында жарияланды, онда Византиялық мерзімдемеге қарсы тиімді аргументтер келтірілді. Болдуин «Филопатрис Юлианның билігінде жазылған болуы мүмкін» деген мүмкіндікті де қарастырды, бірақ «Филопатристі нақты анықтау өте қиын» деп атап өтті.

Басылымдар мен аудармалар

Геснердің (1715) және К. Б. Хаседің Бонн CSHB (1828) басылымдары, т. XI. Жакобицтің "Лукиан" (1839) басылымына қосылды. 1912 жылы француз тіліне аударма жасалды. М. Д. Маклиод (ред.), "Лукиан" т. 8 (1967, Loeb), ағылшын тіліне аудармасымен.