Христиан діни талқылауларының тарихы

Кіріспе

Христиандық теологиялық пікірталастардың тарихы 17 ғасырдың басында Нидерландыда Иоанн Кальвин мен Якоб Арминийдің ізбасарлары арасындағы христиандық теологиялық даумен басталады және бүгінге дейін кейбір протестанттар, әсіресе евангелистер арасында жалғасуда. Пікірталас құтқарылу туралы ілімге, яғни сотериологияға қатысты, және толық бұзылу, алдын ала белгілеу және құрбандық туралы дауларды қамтиды. Дебаттың кальвинистік-арминийлік нысаны 17 ғасырда қалыптасқан болса да, дебаттың орталық мәселелері 5 ғасырда Августин мен Пелагийдің арасындағы даулардан бері христиандықта әлдебір түрінде талқыланып келеді.

Августин мен Пелагий

Пелагий – б.з. 400 жылы Римге сапар шеккен британдық монах. Ол шіркеулердегі дұрыс емес мінез-құлық деп есептеген нәрсеге қатты наразы болды. Осы қасиетсіздікпен күресу үшін ол сенім арқылы ғана ақталудан басталатын (бірақ Пауылдың сөзіне «ғана» деген сөзді алғаш қоскан Пелагий емес, Лютер болды) бірақ адамның күш-жігері мен ізгіліктері арқылы аяқталатын Жақсы Жаңалықты уағыздады. Ол Августинның «Өзі туралы мойындаулары» атты еңбегін оқып, оның адам табиғатына қатысты фаталистік және пессимистік көзқарас екеніне сенеді. Пелагийдің ізбасарлары, оның ішінде Целестий, өздерінің ұстазынан да асып, сенім арқылы ақталуды жойды, соның нәтижесінде ізгілік пен амалға негізделген құтқарылу пайда болды, ол Пелагиандық деп аталды. Пелагийдің немесе оның ізбасарларының ілімдерінің жалғыз тарихи куәлігі – оның ең күшті қарсыластары Августин мен Жеромның жазбаларында кездеседі. Пелагийге жауап ретінде Августин түпкі күнәны ғана емес (Пелагий оны жоққа шығарды), сонымен қатар тағдырдың бір түрін де қамтитын діни жүйені қабылдады. Кейбір авторлар Августин шектеулі құрбандық пен қарсы тұруға болмайтын рақым туралы ілімдерді үйреткенін, бұл ілімдер кейін классикалық кальвинизммен байланысты болғанын айтады; бірақ басқалары Августинның жазбалары осы ілімдерге қайшы келеді деп таластады. Сынаушылар Августинның философиясының бір бөлігі грек философиясының, әсіресе Платон мен Манихейшіліктің нәтижесі болуы мүмкін дейді, олар адамның рухына жоғары баға беріп, денесіне төмен баға берді. Пелагиандық адамның барлығын дұрыс істей алады деген пікірге қарсы, ол адамның аз нәрсені ғана дұрыс істей алатынын үйретті. Осылайша, ол адам құтқарылуды қабылдай алмайды, оны құдайдың өзі таңдауы керек деп қорытындылады. Юлиан басқарған итальяндық епископтар тобы Пелагиандық көзқарасты Августинның тағдыр туралы түсінігіне қарсы қорғады, бірақ 431 жылы Ефес соборы оны қабылдамады. Кейін Оңтүстік Галлиядағы (қазіргі Франция) монахтар қозғалысы да тағдырды құдайдың алдын ала білуімен түсіндіруге тырысты, бірақ Августинның көптеген жазбалары («Рақым мен еркін ерік», «Түзету мен рақым», «Қасиеттілердің тағдыры» және «Табандылық сыйы») оның ілімдерінің паптық билігін сақтауға көмектесті.

Pelagius was a British monk who journeyed to Rome around the year 400 A. D. and was appalled at what he perceived as the improper behavior within churches. To combat this lack of holiness, he preached a Gospel that began with justification through faith alone (it was actually Pelagius, not Luther, who first added the word alone to Paul's phrase) but finished through human effort and morality. He had read Augustine's Confessions and believed it to be a fatalistic and pessimistic view of human nature. Pelagius' followers, including Caelestius, went further than their teacher and removed justification through faith, setting up the morality and works based salvation known as Pelagianism. The only historical evidence of the teachings of Pelagius or his followers is found through the writings of his two strongest opponents—Augustine and Jerome. In response to Pelagius, Augustine adopted a theological system that included not only original sin (which Pelagius denied), but also a form of predestination. Some authors maintain that Augustine taught the doctrines of limited atonement and of irresistible grace, later associated with classic Calvinism; however, others insist that Augustine's writings conflict with these doctrines. Critics maintain that part of Augustine's philosophy might have stemmed from his expertise in Greek philosophy, particularly Platonism and Manichaeism, which maintained a high view of a man's spirit and low view of a man's body. Against the Pelagian notion that man can do everything right, he taught that man could do little right. Thus, he reasoned, man cannot even accept the offer of salvation — it must be God who chooses for himself individuals to bring to salvation. A group of Italian bishops, led by Julian, defended the Pelagian view against the Augustinian concept of predestination but was rejected by the Council of Ephesus in 431. Later a monastic movement in Southern Gaul (modern day France) also sought to explain predestination in light of God's foreknowledge, but a flurry of writings from Augustine (Grace and Free Will, Correction and Grace, The Predestination of the Saints and The Gift of Perseverance) helped maintain the papal authority of his doctrines.

Жартылай пелагиандық және жартылай августиндік

Августин қайтыс болғаннан кейін, пелагиандық ілімнің біршама жұмсақ түрі сақталды, ол адамның сенімі бұрынғы ішкі рақымсыз ерік-жігердің әрекеті екенін мәлімдеді. Оранж соборының екінші жиыны (529) осы орташа жартылай пелагиандық пікірді бекітуге бола ма, әлде Августин ілімдерін бекітуге бола ма деген мәселені қарастыру үшін шақырылды. Собордың шешімін «жартылай августиндік» деп санауға болады. Ол сенімнің ерікті әрекет болғанымен, тіпті оның басталуында да Құдайдың рақымынан туындайтынын, адам санасын нұрландырып, сенуге мүмкіндік беретінін анықтады. Алайда, собор қатаң алдын ала тағдырды жоққа шығарды, былай десті: «Біз Құдайдың күшімен ешкімнің жамандыққа алдын ала тағайындалғанына сенбейміз, тіпті егер кімде-кім мұндай жаман нәрсені сенгісі келсе, олар анафемаға ұшырайды деп толыққанды жек көреміз». Бұл құжатты Папа бекітті. Кальвинші реформаторлар алғашқы күнә және бұзылу туралы түсініктер шіркеуде бұрыннан бері оқытылғанын көрсету үшін собордың қағидаларын пайдаланды. Арминийлік теологтар Оранж соборын адамның бұзылуын және Құдайдың алдын ала рақымын күшті растайтын, бірақ рақымды мойынсұнуға мәжбүр ететін немесе алдын ала тағдырға қатысты қатаң августиндік көзқараспен келіспейтін тарихи құжат ретінде сілтеме жасайды.

Мартин Лютер мен Роттердамдық Эразм

Мартин Лютер Эрфурттағы августин монахы болды. 1517 жылғы 4 қыркүйектегі «Схоластикалық теологияға қарсы талас» атты еңбегінде Лютер ортағасырлық томистер мен окхамистердің пікірталасына қатысып, окхамистік позицияны сынап, адамның табиғатынан жақсылық жасау қабілеті жоқ екенін дәлелдеді (окхамистер оның бар екенін айтқан болатын, сонымен қатар адамның лайықты ізгілікке қол жеткізуі үшін ештеңе жасай алмайтынын жоққа шығарды). Қазіргі ғалымдар Лютердің осы таласта барлық схоластиктерді сынауды көздеген-ме, әлде тек окхамистерге ғана назар аударған-ме екені туралы келіспейді. Бұл интерпретацияны қолдайтын факт – Лютердің теологияда Аристотельдің қолданылуын сынауы (Аристотель томистік және окхамистік теологияның негізі болды). Егер осылай болса, Лютер Аквинаның «fides caritate formata» тұжырымын пелагиандық (немесе жартылай пелагиандық) көзқарастың тек сақтырақ түрі ретінде қарастырған болуы мүмкін. Лютер осы пікірлерін қорғауын жалғастырды. 1520 жылы папа Лео X «Exsurge Domine» паптық бұйрығын шығарды, ол Лютердің 1518 жылғы Гейдельберг таласында ұстанған позицияны айыптады, атап айтқанда: «Күнәдан кейін ерік бостандығы тек атпен ғана болады және ол өзіндегіні істегенде, өлімдік күнә жасайды». Лютер кейіннен Лео X-тің (1520) Рим бұйрығымен әділетсіз айыпталған барлық қағидаларды қорғап, түсіндірген «Қорғау және түсіндіру» еңбегінде «ерік бостандығы – шындығы жоқ, ойдан туған нәрсе, себебі ешбір адам жамандық немесе жақсылықты жоспарлай алмайды. Уиклифтің Констанцта айыпталған тұжырымында айтылғандай: барлық нәрсе абсолютті қажеттілікпен орын алады». Дезидерий Эразм Роттердамдық, бастапқыда Лютерге көңіл білдіргенімен, оның детерминизм деп есептеген тұжырымдарына теріс реакция білдірді. 1524 жылғы «De libero arbitrio diatribe sive collatio» («Еркіндік туралы диалог») еңбегінде Эразм Лютердің ерік бостандығын шектеуін сынады. Диалогте Эразм кейде окхамист сияқты көрінсе де, көбінесе ол рақым мен ерік бостандығы арасындағы орта жолды ұстануға тырысты, бір жағынан пелагиандар мен окхамистердің қателіктерінен, екінші жағынан Лютер және басқа қатаң августиндердің «манихейлік» қателігінен сақтануға тырысты. Лютер 1525 жылғы «De Servo Arbitrio» («Еркіндік құлдығында») еңбегімен жауап берді, онда адамның жақсылық жасауға еркі жоқ екенін дәлелдеді. Адамның күнәға батып, шайтанның құлдығында екенін және тек жамандық жасай алатынын түсіндірді. Адамның құтқарылуының жалғыз жолы – Құдайдың оған сенім сыйлығын беруі. Лютердің «Еркіндік құлдығында» еңбегінде жазған позициясы протестанттық қозғалыстың позициясы болды.

Martin Luther was an Augustinian friar in Erfurt. In his Disputation Against Scholastic Theology of 4 September 1517, Luther entered into the medieval debate between the Thomists and the Ockhamists by attacking the Ockhamist position and arguing that man by nature lacks the ability to do good that the Ockhamists asserted he had (and thus denying that man could do anything to deserve congruent merit). Modern scholars disagree about whether Luther in fact intended to criticize all scholastics in this Disputation or if he was concerned only with the Ockhamists. Arguing in favor of a broader interpretation is the fact that Luther went on to criticize the use of Aristotle in theology (Aristotle was the basis of Thomist as well as Ockhamist theology). If this is the case, it is likely that Luther saw Aquinas' fides caritate formata as merely a more cautious form of Pelagianism (or as Semipelagianism). Luther continued to defend these views. In 1520, Pope Leo X issued the papal bull Exsurge Domine, which condemned a position which Luther had maintained at the 1518 Heidelberg Disputation, namely that "After the Fall free will is something in name only and when it does what is in it, it sins mortally." Luther subsequently defended the proposition in his Defense and Explanation of All the Articles Unjustly Condemned by the Roman Bull of Leo X (1520), in the process stating that "free will is really a fiction with no reality, because it is in no man's power to plan any evil or good. As the article of Wycliffe, condemned at Constance, teaches: everything takes place by absolute necessity." Desiderius Erasmus of Rotterdam, though first sympathetic to Luther, reacted negatively to what he saw as Luther's determinism. In his De libero arbitrio diatribe sive collatio (A Disquisition on Freedom of the Will) (1524), Erasmus caricatures the limitations of free will that he saw Luther espousing. Though at times in the Diatribe, Erasmus sounded like an Ockhamist, for the most part he attempted to espouse a middle course between grace and free will, attempting to avoid on the one hand the errors of the Pelagians and the Ockhamists, and on the other hand, the "Manichaean" error of Luther and other strict Augustinians. Luther responded with his De Servo Arbitrio (On the Bondage of the Will) (1525) in which he argued that man was not free to do good. Rather, man's fallen nature is in bondage to sin and to Satan and man can only do evil. The only way an individual can be saved is if God freely chooses to give that person the gift of faith. Luther's position in On the Bondage of the Will became the position adopted by the Protestant movement.

Якоб Арминий және Дорт Синоды

Якоб Арминий Лейден университетіне қабылданды, ал бес жылдық білім алғаннан кейін 1580-ші жылдардың басында Женеваға оқуға сапар шекті. Теодор Беза сол кезде университетте теология кафедрасын басқарды. Кейін Беза Арминийді қорғап, былай деді: «Сіздерге белгілі болсын, Арминий Базельден оралғаннан бері, оның өмірі де, білімі де бізді қызықтырды, сондықтан одан әр нәрседе жақсы күтіледі». 1587 жылдың соңында, 28 жасында Арминий пастор болу арманымен Амстердамға оралды. Арминий Амстердамдағы алдын ала тағдыр туралы пікірталасқа екі жылдан кейін қатысты, қала шенеуніктері Безаның лапсариандық ілімінің өңделген түрін жоққа шығаруды сұрағанда. Тарихи дәстүр бойынша, Арминийның Құдай сөзін зерттеуі оны кальвинизмді қолдамайтындығына әкелді. Басқа ғалымдар Арминий Женевада оқып жүрген кезінде де Безаның көзқарасын қабылдамағанын айтады. Арминий Римдіктерге 7 және 9 тарауларға қатысты екі жағдайдан басқа, дау-дамайды қоздырмауға тырысты. Арминий 1603 жылы Лейденде теология ғылымының докторы және профессоры болғаннан кейін кальвинизмге қатысты пікірталастар қайта жандана бастады. Голландия реформатор шіркеуінде алдын ала тағдыр мәселесі бойынша даулар ерте пайда болған, бірақ «бұл екі пастордың арасындағы жергілікті даулар еді, бірақ Якоб Арминий Лейден университетінің профессоры болып тағайындалғаннан кейін (1603) даулар болашақ пасторларды оқыту орнына көшті». Арминий кальвинистік алдын ала тағдыр мен шартсыз таңдаудың Құдайды жамандықтың авторы ететінін айтты. Оның орнына Арминий Құдайдың таңдауы сенушілердің таңдауы екенін, демек, иманға байланысты екенін мәлімдеді. Сонымен қатар, Арминий Құдайдың толық алдын ала білуінің детерминизм ілімін қажет етпейтінін дәлелдеді. Арминий және оның ізбасарлары ұлттық синод өз көзқарастарына төзімділік таныту үшін жиналатынына сенді. Голландия реформатор шіркеуіндегі оның қарсыластары жергілікті синодтардың билігін сақтап, ұлттық кеңестің қажеттілігін жоққа шығарды. Голландия штаттары тараптарды шақырғанда, Арминийдің қарсыластары, оның әріптесі Франсискус Гомарус бастаған, оны арминиандыққа тән ілімдерді ғана емес, сонымен қатар Құдай сөзінің, Үштік, түпкі күнә және құтқарылу туралы қателіктерді үйретуде айыптады. Арминий бұл айыптамаларды жоққа шығарып, Кальвинмен де, Құдай сөзімен де келісетінін мәлімдеді. Арминий ілімдердегі кез келген қателіктерден ақталды. Содан кейін ол Гомарус шақырған «достық конференцияға» қатысты, бірақ денсаулығының нашарлауы конференцияның мерзімінен бұрын аяқталуына себеп болды. Екі айдан кейін, 1609 жылдың 19 қазанында Якоб Арминий қайтыс болды.

Jacobus Arminius enrolled at Leiden University, and after five years of education traveled in the early 1580s to study in Geneva. Theodore Beza was the chairman of theology at the university there. Beza later defended Arminius by saying "let it be known to you that from the time Arminius returned to us from Basel, his life and learning both have so approved themselves to us, that we hope the best of him in every respect " In late 1587, at the age of 28, Arminius returned to Amsterdam to fulfill his desire to be a pastor. Arminius' entry into the predestination debate in Amsterdam was two years after his return, when he was asked by city officials to refute a modified form of Beza's Lapsarianism. According to historic tradition, Arminius' study of the Scriptures led him to the conclusion that the Bible did not support Calvinism. Other scholars believe that Arminius never accepted Beza's views, even while a student at Geneva. Arminius avoided adding to the controversy apart from two incidents regarding sermons on Romans 7 and Romans 9. When Arminius received his doctorate and professorship of theology at Leiden in 1603, the debate over Calvinism came back to life. Conflicts over predestination had appeared early in the Dutch Reformed Church, but "these had been of a local nature, occurring between two fellow ministers, for instance, but since the appointment of Jacobus Arminius as a professor at Leyden University (1603) the strife had moved to the place where the education of future ministers took place." Arminius taught that Calvinist predestination and unconditional election made God the author of evil. Instead, Arminius insisted, God's election was an election of believers and therefore was conditioned on faith. Furthermore, Arminius argued, God's exhaustive foreknowledge did not require a doctrine of determinism. Arminius and his followers believed that a national synod should confer, to win tolerance for their views. His opponents in the Dutch Reformed Church maintained the authority of local synods and denied the necessity of a national convention. When the States of Holland called together the parties, Arminius's opponents, led by his colleague Franciscus Gomarus, accused him not only of the teaching of the doctrines characteristic of Arminianism as it would become (see below), but also of errors on the authority of Scripture, the Trinity, original sin, and works salvation. These charges Arminius denied, citing agreement with both Calvin and Scripture. Arminius was acquitted of any doctrinal error. He then accepted an invitation to a "friendly conference" with Gomarus but his health caused the conference to end prematurely. Two months later, on 19 October 1609, Jacobus Arminius died.

XVII ғасырдағы ағылшын саясаты

Алғашқы Стюарт қоғамы діни болды, ал сол кездегі дін саяси мәселе еді. Король Джеймс I 1610-шы жылдардың көп бөлігінде діни қақтығыстарды басқарды, бірақ көптеген протестанттар католицизмге қатысты қорқыныш сезімін сақтады. Арминиялықтар протестанттар болғанымен, олар кальвинистерге қарағанда католицизмге азырақ қарсылық білдіретін болып есептелді. Джеймс I бастапқыда оларды өз мемлекетінен шығарып алуға тырысты және Дорт Синодының ресми ұстанымын қолдады. 1618 жылы Отыз жылдық соғыс басталды. Бұл діни соғыс болды, және Джеймстің көптеген поддандылары (әсіресе Парламентте) оның корольдігінің патшаның күйеу баласы Фредерик V, Палатинат курфюрстісінің жағында соғысқа түсуін қалады. Алайда Джеймс дипломатиялық шешімді жөн көрді. Соғысты қолдағандардың ең белсенділері пуритандықтар болды, бұл терминді анықтау қиын, бірақ доктриналық тұрғыдан алғанда олар негізінен ортодоксал кальвинистер еді. Кейбір ғалымдар арминиандардың патшаның соғыстың алдын алуға жасаған күш-жігерін қолдауы, оның пуритандықтардың ықпалын теңестіру үшін олардың біразын жоғары лауазымдарға тағайындауына себеп болды деп санайды. Басқалары бұл тағайындамалардың тек қана лайықтылық принциптерінің нәтижесі екенін айтады: «Джеймс арминиандарды олар білімді, еңбекқор және өз епархияларында қабілетті адамдар болғандықтан жоғарылатты». 1625 жылы Джеймс I қайтыс болып, тақты ұлы Карл I-ге қалдырды.

Карл I арминиандарды қолдады және оларды насихаттауды жалғастырды; Карл көбінесе тек арминиандарды қызметке тағайындады. Карл өз поддандыларына Лаудиандық формада енгізген діни өзгерістер (дұрыс немесе бұрыс) арминий теологиясымен байланыстырылды. Олар оны Шотландия шіркеуінің шотланд пресвитериан кальвинистерімен тікелей қақтығысқа түсірді. Нәтижесінде епископтардың соғыстары ағылшын азаматтық соғысының бастауы болды, олардың екеуі де күрделі тамырлары бар Үш Корольдіктің соғыстарының бір бөлігі болды, олардың ішінде діни сенімдер маңызды фактор болды.

Алғашқы методизм

Бұл теологиялық мәселелер 18 ғасырдағы методизмнің ерте тарихында бөліс тудырды. Арминийлік туралы қызу пікірталас методист пасторлары Джон Уэсли мен Джордж Уайтфилд арасында өтті. 1740 жылдан бастап Уэсли кальвинизмнен жаңылды. Оның ұстанымы бастапқыда 1742–1743 жылдары Хауэлл Харрис басшылығындағы Уэльстің кальвинистік методистерімен үзіліске әкелді, содан кейін 1756 жылы Ханттингдон графинясының қоғамдастығы құрылды, шамамен Уэсли Джеймс Хервимен жаңылған кезде. 1770 жылдары Уэсли мен Аугуст Монтегю Топлади арасында қатаң пікірсайыс болды. Уэсли Арминиустың ілімін жақтады, оның құтқару тануын "Арминий" журналында қорғады және "Тағдырды сабырмен қарастыру" сияқты мақалалар жазды. Ол Арминиусты жартылай пелагиандық деп айыптауларға қарсы қорғады, түпкі күнә мен толық бұзылуға берілді. Сонымен қатар, Уэсли ол шартсыз сайлауды сипаттайтын детерминизмге шабуыл жасады және құтқарылуды жоғалту мүмкіндігіне сенімді болды. Уайтфилд Уэслимен барлық мәселе бойынша пікірсайыс жүргізді (толық бұзылу туралы келісімнен басқа), бірақ Вестминстерде баяндалған кальвинистердің тұжырымдамаларына қосымша элементтер енгізбеді.

Протестанттық конфессиялар

Күні бүгінге дейін методистер және олардың тармақтары: Пентикосталдар мен Үшінші толқын, сондай-ақ жалпы баптистер әдетте арминиандыққа жатады, ал пресвитериандар, реформаланған шіркеулер, реформаланған баптистер және басқалары кальвинизмді қабылдайды. Лютерандық, көбінесе Германия мен Скандинавияда, Британ аралдарынан немесе Голландиядан шыққандықтан, бұл дауға араласпады, ал ресми лютерандық доктрина ешқайсысын толық қолдамайды, оның орнына адамның еркіндігі мен құдайлық биліктің арақатынасы туралы өз доктриналық тұжырымдамаларын бағалайды. Бұл примитивтік баптист сеніміне де қатысты. Жаңарушылық бірлестіктер әдетте сотериологияда еркін таңдауды жақтайды. Осы бағытта Мәсіх шіркеулері бұл көзқарасты қолдау үшін Киелі кітаптан аяттар келтіруге бейім, бірақ көбінесе пресвитериандармен және (көбінесе кальвинистік) баптистермен келіспейді. Доктриналық ерекшеліктер, әсіресе АҚШ-тағы шағын қалаларда, Мәсіх шіркеулерін баптистермен шомылу рәсіміндегі ұқсастықтарына қарамастан, "бір рет құтқарылған, мәңгі құтқарылған" доктринасына қарсы тұрып, методист көршілерімен біріктіреді.

Рим-католиктік көзқарастар

Рим-католик теологтарының көпшілігі екі еселік алдын-бекіту туралы қатаң ілімді қабылдамаса, 16-шы ғасырдың басындағы азшылық оны өздерінің Августин мұрасымен үйлесімді деп есептеді. Реформациядан кейінгі Рим католиктері бұл тақырыпта көбінесе қатыспады, бірақ шіркеу ішінде томистік және молинистік көзқарастар сақталып келеді. Августиндік теодиция, соның ішінде Кальвинге Августин Гиппондықтан әсер еткен элементтері, Рим католиктерінде басым сотериология болып табылады. Сонымен қатар, Янсенизм көптеген адамдар тарапынан кальвинистік ілімге ұқсас деп қарастырылып, 17-шы ғасырдың соңында Католик шіркеуімен айыпталып жатты.

Шығыс православие көзқарасы

1672 жылы Иерусалимде протестанттық кальвинизмнің ықпалына қарсы тұру үшін Шығыс православие шіркеулерінің Синоды шақырылды. 1672 жылғы Иерусалим Синоды (1672), сондай-ақ Досифейдің Исповеді деп аталады, кальвинистік ұстанымдарды қатты қабылдамады және оларды ересь деп жариялады. Онда былай делінген:

Осы құжатта синод Кальвиннің есімін айтудан бас тартып, Құдайдың ешкімді жамандыққа немесе тозаққа қадам жасамауға алдын ала белгілегенін үйретушілерге анафема жариялады.