Кіріспе

Ауыл шаруашылығы мен мал шаруашылығы – негізгі табыс көзі. Қара теңіз мыс зауыты, Самсун тыңайтқыш зауыты, ұйымдастырылған өнеркәсіп алаңы, өнеркәсіп алаңы және ұйымдастырылған азық-түлік өнеркәсібі алаңы, тыңайтқыш және ұсталық өнеркәсібі, газбен жұмыс істейтін электр станциясы, көптеген хирургиялық құралдар өндіруші компаниялар және басқа да өндірушілер экономикалық түрғыдан дамыған аймақ құруға ықпал етті. Теккекей Қара теңіз жағалауында, Шаршамба жазығының батыс жағында және Самсун-Трабзон тас жолының 13-шы шақырымында орналасқан. Самсун трамвайы Теккекейде аяқталады. Аудан жерінің үштен бірі Есілiрмiк өзенiнiң дельтасында орналасқан, бұл Шаршамба жазығының бір бөлігі болып, суаруға мүмкіндік береді. Өнеркәсіп орындары мен Самсун-Орду тас жолындағы көптеген ірі көрме залдарының арқасында күнделікті халық саны 100-150 мың адамға жетеді. Yaşar Doğu Аренасының және жаңа қалалық стадионның салынысы, халықаралық көрме және конгресс орталығы аудан ішінде орналасқандығы, сондай-ақ Логистикалық ауыл, Ғылым және технология орталығы, Өнер және мәдениет орталығы, Олимпиадалық жүзу бассейні сияқты жобалар ауданды жаңғыртуға септігін тигізді. Теккекейде халықаралық брендтерге тиесілі көптеген қонақүйлер бар. Самсун-Шаршамба әуежайы да аудан шегінде орналасқан. 2013 жылдың наурыз айының соңында қалада 7500 орындық көп мақсатты жабық арена – Tekkeköy Yaşar Doğu Arena ашылды. Теккекей муниципалитеті 2015 жылдан бері Тарихи қалалар одағының мүшесі.

Тарих

1941 жылы археологтар профессор доктор Тахсин Өзгіш және профессор Нимет Өзгіш Текекейде және оның төңірегіндегі аймақтарда жүргізген зерттеулер нәтижесінде, бұл аудан палеолит дәуірінен бері мекен ету ортасы ретінде пайдаланылғанын анықтады. Қазіргі аудан орталығынан оңтүстікке қарай орналасқан бұл қоныстар шамамен 600 000 – 100 000 жыл бұрынғы кезеңге жатады. Ауданды зерттеу барысында хетт және фригий дәуірлеріне тән қалдықтар да табылды. Бұл жерлер б.з.д. III ғасырының ортасында Понт империясының құрамына кірді, кейіннен римдіктер, византиялықтар және анатолиялық селжұқтар басып алды. Селжұқтар Анатолияға енген кезде, олар үлкен түрік батыры шейх Зейнуддинді осы маңызды аймаққа жіберіп, жергілікті халықты ислам дініне өткізу үшін исламдық мешіт-кешенін (текке) құрды. Шамамен 1250-1330 жылдар аралығында өмір сүрген шейх Зейнуддин саяхатшыларға, кедейлерге және мұқтаж жандарға көмек қолын созды. «Текке» сөзінің тікелей мағынасы «әулиелердің мекені» болғандықтан, Текекей атауы осы мешіт-кешеннен шыққан деседі. 1399 жылы Осман империясы Текекейге билік етті, бірақ 1402 жылы Анкара шайқасынан кейін Кубатоғуллары тайпасы бұл жерді қысқа мерзімге басып алды. Алайда, 1419 жылы Селеби Мехмет арқылы бұл аймақ қайтадан Осман империясының құрамына кірді. Осман дәуірінде түріктер мен жергілікті гректер (румдар) Лозанна шартына дейін бейбіт түрде қатар өмір сүрді. Аталған шарт бойынша, Батыс Фракия мен Балқандағы түріктер (әсіресе Салоники, Грекия және оның төңірегіндегі аймақтар) осы аймақтағы гректермен орын алмастыруға міндеттелді. Осының салдарынан, бүгінгі Текекей тұрғындары үш негізгі топқа бөлінеді: жергілікті тұрғындар, батыстан келген көшпенділер және мәдени мұраларын сақтап қалған орын алмастыру арқылы келген халық. Сонымен қатар, Текекейдегі 1800 жылдарға дейін салынған араб зираты, бұл жерде басқа да тайпалар болғандығын көрсетеді. Румындар да Текекейдің мәдени байлығына үлес қосады. Осы алуан түрлі және бай мәдениеттер Текекейдің мәдени және фольклорлық маңыздылығын құрайды.

Археология аңғарлары мен үңгірлері

Бұл үңгірлер Халколит дәуірінің қоныстары, олар табиғи түрде кішігірім үңгірлер болып қалыптасқан, кейіннен ойылып, үйлерге айналдырылған және кеңейтілген. Үңгірлер көп деңгейлі құрылымға ие, сондықтан оларды пәтерлер үйлері деп санауға болады. Осы үңгірлердің тұрғындары алғашқы симбиоздық мәдениетті қалыптастырған. 1941 жылы Анкара университетінің Тіл, тарих және география факультетінің профессоры, доктор Тахсин Озгуч басқаратын зерттеулер мен қазба жұмыстары аймақта көптеген тарихқа дейінгі үңгірлер, паналау орындары және қоныстарды тапты. Бұл қазба жұмыстары барысында Палеолит дәуірінен жасалған қол балталары, найза ұштары және басқа да өткір заттар табылған. Зерттеулер мен қазба жұмыстары арқасында керамика, сырғалар, білезіктер, пышақтар, қылыштар, найза ұштары және инелер сияқты жоғары шеберлікпен жасалған қабірлік заттар да анықталды. Дюндартепеден оңтүстік-шығысқа қарай 14 шақырым жердегі қазба жұмыстары Хетттер мен Ерте қола дәуірінің қалдықтарын ашты. Көбінесе түйе және қызыл түсті керамикалық ыдыстар кездеседі, олар гончарлық шеңберімен жасалған. Хетт аймағынан көптеген қабірлер, қолмен жасалған керамика, қара және ақ геометриялық өрнектермен безендірілген ыдыстар мен антропоморфты вазалар табылды. Археологиялық аңғар және оны қоршаған аңғарлар жаяу серуендеуге, атпен және велосипедпен жүруге қолайлы. Фындыджақ және Чынарлы ағындары аңғарды кесіп өтеді. Аңғардың жартастарындағы әр түрлі өлшемдегі ойықтар мен үңгірлер Халколит дәуірінен қалған. Чинарчик және Фындыджақ ағындарының қиылысында орналасқан және екі аңғарға көрініс беретін массивті тас құрылымы "Қуыс Тас" деп аталады. Тасқа апаратын баспалдақтардың техникалық аспектілері мен пішіндері Фригия дәуіріне тән екені анықталды. Теккекейдегі қалдықтар Самсун археологиялық мұражайында, ал жергілікті дәуірлерді көрсететін материалдар Түркияның алғашқы имитациялық мұражайы – Теккекей археологиялық мұражайында қойылған. Оның бағында мүсіндер де бар. Бұдан әрі Археологиялық аңғар Археопаркке дейін кеңейтіледі.

Ататүрктің үйінің көшірмесі

Ататүрктің Салоникадағы туған үйінің нақты көшірмесі Алтынқая шіркеуінен қайтып келе жатқанда, басты жол торабында көруге болады. Теккекей – 1923 жылғы халық алмасудан кейін аймаққа қоныс аударған түріктердің ең маңызды елді мекендерінің бірі. Бұрын грек ауылдары мен шағын аудандары болған бұл аймақ, алмасу арқылы келген тұрғындар қоныстанғаннан кейін мәдени және фольклорлық маңызға ие болды. Балқаннан көшіп келген түріктер ата-бабаларының жерін еске алу үшін Салоникадағы Ататүрктің үйінің нақты көшірмесін салуды ұсынды, соның нәтижесінде муниципалитетіміз Ататүрк үй-мұражайын салды. Көптеген келушілерді қабылдайтын мұражайда Салоникадағы түпнұсқа үйдің көшірме жиһаздары, сондай-ақ Ататүрктің азаматтық және әскери киімдері қойылған. Кіреберіс қабатында, көбінесе Ататүрк туралы кітаптардан тұратын Тарих кітапханасы орналасқан. Сол қабатта, келушілер сувенирлер сатып ала алатын сыйлық дүкені де бар.

Чыркмандағы көне жел диірмені

Қара теңіз аймағындағы жалғыз жел тегермені Текекейдегі Чырақман ауданында орналасқан. Бұл аудан ежелгі грек қонысы, кейіннен 1923 жылғы халық алмасудан кейін аймаққа көшіп келген түріктердің мекені болды. Чырақман сөзі "үлкен от" деген мағынаны білдіреді. Бұл жерде бір кезде өмір сүрген гректер егіншілік және балық аулаумен айналысқан. Олар жағалауға орналасып, үлкен от жағып, балық аулаған. Олардың оттары балықты жағалауға жақындату үшін қолданылған. Сол үлкен от Чырақман деп аталған, содан кейін аймаққа да осы ат берілді. 1800 жылдардың соңында гректер салған ежелгі жел диірмені, консервация комиссиясы мен біздің муниципалитетіміздің күш-жігері арқасында бастапқы қалпына келтірілді. Бүгінде бұл жел диірмені толыққанды жұмыс істейді. Сондай-ақ, ол көптеген жергілікті және шетелдік туристерді тартатын маңызды туристік орын. Ол бидайды ұнтақтай алады және жел бағытына қарай төбесін бұра алады. Жел тегерменінің ішінде 1830 жылдары жұмыс іздеу үшін Грузия мен Ресейге кеткен Чырақмандық гректер құрған шағын мұражай орналасқан. Жел диірменінің айналасын абаттандырғаннан кейін муниципалитет демалыс үшін арналған пикник аймағын ұйымдастырды. Бұрын, жаңа үйленген жұбайлар жел диірменге келіп, жаңа ұнтақталған ұнға қолын малып, мол және бақытты өмір тілеген. Бүгінде бұл дәстүр кейбір жергілікті тұрғындар тарапынан сақталып келеді.

Шейх Юсуф Зейнуддин мешіті мен ғибадатханасы

Шейх Юсуф Зейнуддин – Анатолия Сәлжұқ империясы тұсында өмір сүрген ұлы Исламдық Вели. Ол Гавс-Азам шейх Абдулқадыр Ғейланидің ұрпағы. Шейх Юсуф Зейнуддин 1285 жылы мешіт салған, ал мешіт ауласында оның есімімен аталатын қабір бар. Мешітпен қатар, ол мұқтаж жандарға көмек көрсету үшін демалыс үйі мен дастарқан да ашқан. Қазір бұл дәстүрді қала әкімдігі жалғастырып келеді.

Костел жағалауы

Текекей ауданы теңізге тікелей ұласатын жерде Косталдың ұзын, табиғи құмды жағажайлары жатыр. Косталға қарайтын басты жол бойымен ағатын Бюльбюль ағысы – келуші жабайы қаздар мен балықшыл құстарға мекен, сонымен қатар демалыспен балық аулауға қолайлы жай. Егер Самсун – Орду тас жолынан Самсун Шаршамба әуежайына баратын белгіні орындап, содан кейін Yeni Mahalle және Kurtuluş белгілеріне бұрылсаңыз, Костал орманына жетесіз. Бұл ағыспен солға қарай жүріп, табиғи жағажаймен шектесетін, сосын қарағайлар арасына тығырылған жаздық үйлерге дейін жете аласыз. Басқа аймақтар көбінесе өнеркәсіптік болғандықтан, Костал маңызды жүзу орнына айналған. Тарихи деректерде генуялық теңізшілер де осы жерді пайдаланған, алғашқылардың бірі болып оны Костал (итальян тілінде – теңізші немесе теңізден келген) деп атаған. Генуялықтар Текекейді Мағда (металл орны) деп атап, жергілікті кендерден алынған металдарды өңдейтін шеберханалар құрған. Қазір қираған Самсун қамалының шығыс қақпасы Мағда қақпасы деп аталған екен. Жағалау бойымен созылған Хажы Осман тоғайы, 700-800 метрлік биіктіктегі Капаклы Пынар, Қырантепе, Азман және Асарағаш төбелері пикниктер мен басқа демалыс түрлері үшін танымал орындар.

Бююклудағы Курсунлу шарлауығы

Курсунлу шарлауы Бююклюдің жанында орналасқан.

Ескі темір жол станциясының ғимараттары

Ескі теміржол станциясы ғимараттары қалпына келтіріліп, айналасындағы аумақ қалалық мұражай және туристік ақпарат бюросы бар ностальгиялық саябаққа дайындалады.

Жергілікті тағамдар

Жергілікті халықтың, черкестердің, грузиндердің және римдіктердің аймақтағы қозғалысы Текекейдің мәдени байлығына, әсіресе жергілікті ас мәдениетіне, мысалы, қаз етімен дайындалған күрішке әсер еткен. Османдық негіздегі "Юфка" – ет сияқты түрлі ингредиенттерді орап дайындауға қолданылатын өте жұқа қамыр. "Бөрек" (етті қуырылған нан) (борек) танымал. Тандырда пісірілген кебабтар да көп танылған тағамдар. Жергілікті деликатес – Қара теңіз анчоусы (хамси) көптеген мәзірлерде кездеседі және күріш, нан сияқты әртүрлі тағамдарға айналдырылады. Сонымен қатар, табада қуырылған күйінде де жиі ұсынылады. Патенттелген Гама Бөрегі маңызды тағам болып саналады. "Коцакари Герданы" (қарт әйелдің мойны) деген мағына беретін тәтті нан роллы – жәрмеңкелерде кең танылған жергілікті деликатес.

Мерекелер мен карнавалдар

Жыл сайын Текекей муниципалитеті Табиғат, мәдениет және туризм фестивалін ұйымдастырады. Дәстүрлі майлы күрес чемпионаты көптеген қонақтарды тартады және осы фестиваль біртіндеп Киркпинар майлы күрес чемпионатымен бірдей маңызға ие болып келеді. Жыл сайын мамыр айының екінші аптасында Қараперчин ауылында ағаш отырғызу және бұзаулар сайысы өтеді. Жергілікті тұрғындар бұрынғы ауылдар болған елді мекендерде де жайлау фестивалдарын өткізеді.