Кіріспе
Мотивациялық ығыстыру теориясы – психология және микроэкономикадағы теория, бұл белгілі бір мінез-құлықтарға сыртқы ынталандырулар ұсыну, мысалы, белгілі бір тапсырманы орындағаны үшін ақшалай сыйақы беру, кейде осы мінез-құлықты орындауға ішкі мотивацияны әлсіретуі мүмкін. Неоклассикалық экономиканың болжамдарына қайшы, мотивацияның төмендеуі жалпы өнімділіктің азаюына әкелуі мүмкін. "Ығыстыру" терминін Бруно Фрей 1997 жылы қолданған, бірақ бұл идеяны экономикаға алғаш рет Ричард Титмусс енгізген, ол 1970 жылы белгілі бір мінез-құлықтарға қаржылық ынталандыру ұсыну керісінше, осы мінез-құлықтардың төмендеуіне алып келуі мүмкін деп дәлелдеген. Қан донациялау үшін ығыстыруды қолдайтын эмпирикалық деректер әртүрлі болғанымен, содан бері психологиялық және экономикалық зерттеулер ығыстыру құбылысын растады. Ығыстыруды зерттеу үшін зерттеушілер қатысушылардан белгілі бір тапсырманы төлеммен немесе төлемсіз орындауын сұрайды. Содан кейін зерттеушілер тапсырманы орындау мотивациясының өзін-өзі бағалау нәтижелерін, қосымша төлемақысыз тапсырманың қосымша кезеңдерін орындауға дайындығын немесе осы екеуін де қарастырады. Төлемді ынталандыруды алып тастау, ешқашан төленбегендерге қарағанда, әдетте тапсырманы орындауға деген жалпы қызығушылықты және дайындықты төмендетеді. Бұл процесс "ығыстыру" деп аталады, себебі бұрын тапсырмаға деген мотивация (төлемақы ұсынылмаған бақылау шарты бойынша бағаланған) төлемге негізделген мотивациямен ығыстырылып тасталды. 2020 жылы 100-ден астам мотивациялық ығыстыру теориясын қарастырған және өз тәжірибелерін жүргізген зерттеуде адамдарға өздеріне ұнайтын тапсырмалар үшін төлем жасау олардың өнімділігін арттыратыны, бірақ күтілгеннен кейін төлемді алып қою адамдардың бастапқыда төленбегенге қарағанда нашар жұмыс істеуіне әкелуі мүмкін екендігі анықталды.
Motivation crowding theory is the theory from psychology and microeconomics suggesting that providing extrinsic incentives for certain kinds of behavior—such as promising monetary rewards for accomplishing some task—can sometimes undermine intrinsic motivation for performing that behavior. The result of lowered motivation, in contrast with the predictions of neoclassical economics, can be an overall decrease in the total performance. The term "crowding out" was coined by Bruno Frey in 1997, but the idea was first introduced into economics much earlier by Richard Titmuss, who argued in 1970 that offering financial incentives for certain behaviors could counter intuitively lead to a drop in performance of those behaviors. While the empirical evidence supporting crowding out for blood donation has been mixed, there has since been a long line of psychological and economic exploration supporting the basic phenomenon of crowding out. The typical study of crowding out asks subjects to complete some task either for payment or no payment. Researchers then look to self reported measures of motivation for completing the task, willingness to complete additional rounds of the task for no additional compensation, or both. Removing the payment incentive, compared to those who were never paid at all, typically lowers overall interest in and willingness to complete the task. This process is known as "crowding out" since whatever motivation for the task that previously existed—as estimated by the control condition that was not offered compensation for the task—has been crowded out by motivation merely based on the payment. A 2020 study which reviewed more than a 100 tests of motivation crowding theory and conducted its own field experiments found that paying individuals for intrinsically enjoyable tasks boosts their performance, but that taking payment away after it is expected may lead individuals to perform worse than if they were not paid at first.
Тарих
1950 жылдары оперативтік шарттау және бихевиоризм саласындағы зерттеулерге сәйкес, сыртқы ынталандырулар сыйақыланған мінез-құлықтың қайталану мүмкіндігін арттыруға тиіс, әсіресе сыйақы мінез-құлықтан кейін дереу берілгенде ең тиімді нәтижелерді береді. Осы зерттеулерде сыйақыны жылдам алып тастау көбінесе мінез-құлықтың сыйақы алғанға дейінгі деңгейіне оралуына әкеп соқты. Бұл тұжырымдар кәсіби және білім беру салаларында ынталандыруды мотивациялық құрал ретінде қолдануға шақыруларға жол ашты. Бұдан өзге, стандартты экономикалық теория бойынша, мінез-құлыққа сыртқы ынталандыру беру оның салыстырмалы құнын арттырып, сол мінез-құлықтың көбірек орын алуына себеп болуы керек. Экономика әдебиетінде осыған байланысты көптеген мысалдар бар. Дегенмен, Титмусс кейде ынталандыруды қосу сыйақыланған мінез-құлықты нашарлатуы мүмкін екенін айтты. Мұндай жағдайларда мінез-құлыққа ешқандай сыртқы ынталандыру қажет болмайды.
Тәуелді шаралар
Көптеген әртүрлі мінез-құлықтар "ығыстыру" құбылысын зерттеу үшін қарастырылды, соның ішінде жатқа оқу тапсырмаларын аяқтау, қызықты жұмбақтармен айналысу, қоғамдық жақсылыққа жасалған қызметтер, шығармашылық өнер жобалары және тағы да басқалары. "Ығыстыру" әдетте екі тәсілмен өлшенеді. Біріншіден, ынталандыру ұсынылғаннан кейін белгілі бір қызметке деген жеке қызығушылық деңгейі өлшенеді. Екіншіден, "ығыстыру" зерттеуге қатысушылар эксперимент аяқталды деп ойлағанда және толық төлем алғаннан кейін, сол қызметке қатысу арқылы өлшенеді. Кейбір зерттеулер екі өлшемді де қолданады. Кейбір жағдайларда, "ығыстырудың" мақсатты мінез-құлықтың өзіне тікелей әсер ететіні анықталды, тіпті осы мінез-құлық үшін сыйақы төленген жағдайда да. Мысалы, қайырымдылыққа ақша жинау үшін адамдарға шамалы сома төлеу, нәтижесінде, еш төлем алмағандарға қарағанда аз ақша жинауға әкелуі мүмкін.
Тәуелсіз айнымалылар
Мета-талдауға сәйкес, сыртқы ынтаны ығыстыруды зерттеуде үш түрлі сыйақы қолданылады. Біріншіден, тапсырмаға байланысты емес сыйақылар, мысалы, қатысу ақысы, қатысушыларға тапсырманы орындау немесе аяқтаудан тәуелсіз, тек уақыттары үшін төленеді. Бұл сыйақылар ішкі мотивацияны ығыстырмау деп күтіледі. Екіншіден, тапсырмаға байланысты сыйақылар, керісінше, белгілі бір мінез-құлықтың мөлшеріне, сапасына немесе аяқталуына байланысты ынталандырулар болып табылады (мысалы, сөзжұмбақтарды шешу немесе қайырымдылық жинау). Сыртқы ынтаны ығыстыру осы жағдайда ең маңызды деп саналады. Соңғысы, нәтижеге байланысты сыйақылар, белгілі бір нәтижелерге қол жеткізу үшін берілетін ынталандырулар, салыстырмалы түрде аз сыртқы ынтаны ығыстыруға себеп болады, себебі олар мотивацияға тікелей әсер етудің орнына, мәртебе мен жетістіктің белгісі ретінде танылуы мүмкін. Нақты сыйлықтар (мысалы, заттар) және символдық сыйақылар студенттер мен ересектердің түрлі тапсырмаларды орындауында қолданылады. Классикалық зерттеуде Деси барлық қатысушыларға психологиялық экспериментке қатысқаны үшін ақы төледі, онда қатысушылар жұмбақтарды шешуге немесе IQ тесті сұрақтарына жауап беруге тиіс болды. Қатысушылардың жартысына экспериментке келгені үшін бір реттік төлем жасалды, ал қалған жартысына зерттеу тапсырмаларын орындаған сайын ақы төленеді деп хабарланды. Эксперимент аяқталғаннан кейін қатысушыларға бос уақыт берілді, олар осы уақытты бекер өткізе де, қосымша тапсырмаларды орындауға да мүмкіндік алды. Деси осы ақы төленбеген уақытта орындалған қосымша IQ сұрақтары мен жұмбақтардың санын, сондай-ақ тапсырмаға деген қызығушылықты өлшеді. Деси тапсырманы орындағаны үшін ғана ақы алғандарға қарағанда, тапсырманы орындағаны үшін ақы алғандардың қосымша ақы төленбеген тапсырмаларды орындауға көбірек қарсылық танытқанын және тапсырмаға деген қызығушылық деңгейін төмен бағалағанын анықтады. Деси бұл нәтижелерді сыртқы ынталандырулардың тапсырмаларға деген мотивация мен қызығушылықты ығыстырғанын көрсетеді деп түсіндірді. Алайда, соңғы зерттеулер көрсеткендей, егер жұмысшылар ынталандыруды жеткіліксіз деп санаса, сыйақыланған мінез-құлықтан қысқа мерзімді ығыстыру да болуы мүмкін. Осы алғашқы зерттеулердің барлығы сыртқы ынталандырулардың сыйақыланған мінез-құлыққа деген мотивацияны әлсіретуі мүмкін екенін көрсеткенімен, зерттеушілер нәтижелердің осы тұрақты үлгісін түсіндіретін психологиялық процесті әлі анықтамаған.
Психологиялық теориялар
Қысып шығарудың неге болатынына қатысты түрлі түсіндірмелер ұсынылған.
Мотивациялық теориялар
Осы көзқарас бойынша – кейде когнитивтік бағалау теориясы деп аталатын – адамдардың сыйақыға тағайындаған мінез-құлықтан кейінгі маңыздылығы, келесі мотивацияны анықтайды. Деси мен Райан сыйақының екі компоненті бар екенін айтады: біреуі адамдардың мінез-құлқын бақылап, осылайша олардың тәуелсіздігіне қол сұғады, ал екіншісі – адамдардың қабілеттілік сезімін күшейтетін мәртебелік сигнал компоненті. Мысалы, қызметкерді мойндау сыйлығы, қызметкердің белгілі бір айда соншалықты көп жұмыс істеуіне себеп болған нәрсе (яғни сыйлықты жеңу үшін) ретінде де, немесе қызметкердің жалпы өнімділігін мойындау ретінде де қарастырылуы мүмкін. Егер қандай да бір мінез-құлық үшін сыртқы сыйақы бақылаушы болып көрінсе (яғни, адамның осы мінез-құлықты орындауының себебі), онда бұл мінез-құлыққа қатысуға қатысты ішкі мотивацияны ығыстырады делінеді. Алайда, сыртқы ынталандыру ынталандыру ретінде емес, жоғары мәртебе немесе жалпы жоғары жетістіктің белгісі ретінде қарастырылса (мысалы, еңбек жетістігіне негізделген сыйлық), онда ынталандыру мотивацияны ығыстырмай, көбірек күш салуға мүмкіндік береді. Осыған сәйкес, белгілі бір сыртқы ынталандырудың мотивацияны қаншалықты ығыстыратыны, актердің бағалайтын сыйлықтың бақылау және мәртебелік сипаттарының арасалмағымен анықталады.
Әдептік теориялар
Мінез-құлықты зерттеушілер сыйақыға байланысты шарттылық арқылы ығысу құбылысын түсіндіруге әртүрлі тыраштандырған. Бұл теориялар бойынша, әдетте ішкі мотивацияға негізделген деп есептелетін мінез-құлық, шын мәнінде олардың тудыратын әлеуметтік мақтауға байланысты болады. Дикинсонның пікірінше, осы мінез-құлықтардың әлеуметтік мақтауға ие болуының себебі, олардың нақты бір нығайтушы факторлармен байланысты болмауында. Оның сөзіне қарағанда, адам басқаға көмектессе, көмектесуге жекелеген себептердің болмауы себепті мақтау алады. Осылайша, Дикинсонның пікірінше, сыртқы сыйлық сияқты нақты нығайтушы факторды енгізу әлеуметтік мақтауды азайтады. Егер мақтаудың жоғалуы нақты нығайтушы фактордың мөлшерінен артық болса, онда осы мінез-құлықты еркін таңдау азаяды. Демек, ішкі мотивацияның ығысуы секілді көрінетін нәрсе, осы теорияларға сәйкес, қабылдаулар мен ынталандырулардың өзгеруі арқылы түсіндірілуі мүмкін.
Орындаушыларға берілетін белгілер
Белгісіздік немесе ақпарат асимметриясы жағдайында сыйақылар актерге маңызды ақпаратты жеткізе алады. Егер сыйақы ұсынатын адам ("тапсырма беруші") іс-әрекетті атқаратын адамнан ("агенттен") тапсырма туралы көбірек біледі деп есептелсе, сыртқы сыйақы ұсыну тапсырма берушінің, егер ынталандыру болмаса, әрекет орындалмауы мүмкін деген сенімсіздігін көрсетеді деп қарастыруға болады. Осы тұрғыдан алғанда, сыйақы ұсыну – тапсырманың жағымсыз екенін және оны орындау қиынға түседі немесе агенттің осындай ынталандыруларсыз жеткілікті мотивациясы жоқ екенін көрсететін сигнал. Екі жағдайда да, агенттер осы қызмет туралы жағымсыз пікірге келіп, қосымша ынталандырусыз оған қатысуға құлшынын төмендетеді. Бұл көзқарасқа сәйкес, белгілі бір жағдайларда мотивацияның артуы мүмкін. Егер агент қызметтің құндылығын төмен бағаласа, ұсынылған аса жоғары сыйақы агентке бұл тапсырманың оның бұрынғы ойыншағыдан гөрі құндырақ екенін білдіруі мүмкін.
Байқаушыларға актерлердің мотивациясы туралы сигналдар
Сонымен қатар, сыртқы ынталандырулардың болуы немесе болмауы байқаушылар үшін агенттің қандай да бір іс-әрекетке қатысу себептерін көрсететін сигнал ретінде қабылдануы мүмкін. Егер агенттер өздерін жомарт адам ретінде көрсетуге тырысса, сыртқы ынталандырулардың болуы, жомарттыққа қатысы жоқ себептерді білдіретін жұмыстарға деген қызығушылықты азайтуы мүмкін.
Қолданбалар
Адамдар мотивациялық жинақталу теориясының түсініктерін жұмыста, мектепте, мемлекеттік саясатта, коммерциялық емес ұйымдарда және үйде сыйақы жүйелерін өзгерту үшін пайдалануды ұсынды. Ынталандырулардың мотивацияны, күш-жігерді және өнімділікті кемсітуі деген негізгі құбылыс балалар, колледж студенттері, ересектер және жұмысшылар арасында зертхана жағдайында да, нақты өмірде де дәлелденді. Бұл құбылыс мұғалімдердің еңбекақысына байланысты төлемдерде, комиссиялық жалақы жүйесіндегі уақытша жұмысшылардың күш-жігерінде, қайырымдылық көмектесуде және студенттердің оқу жетістіктерінде байқалды. Осы деректерді жинау нәтижесінде кейбір экономистер еріктілерге сүйенетін үкіметтер мен қайырымдылық ұйымдарының ынталандыруды және нәтижелері үшін сыйақы төлеу схемаларын қайта қарастыру қажеттігін айтты.