Кіріспе

Бұл саясатты Василий II-нің мұрагерлері де жалғастырды. 1040 жылы Хованнес Смбаттың және одан кейін Ашот IV-нің қайтысынан кейін, Василий II-нің мұрагерлерінің бірі Михаил V Арменияны қоршауға алған император болды. Михаил, Ани патшалығы Хованнес Смбаттың өсиеті бойынша, оның қайтысымен бірге Византия империясына берілгенін мәлімдеді. Армениялық спарапет Вахрам Пахлавуни, Хованнес Смбаттың мұрагері, корольдің немере інісі Гагик II-нің (сол кезде он төрт жаста болған) тәж кигізуге дайындалып жатқанда, Византия императоры бұрынғы патшаның регенті болып тағайындалған, Византияға адал армян князі және министрі Саргис Хайказнды қолдауға кірісті. Осыдан кейін Ани патшалығы Византия империясының үш шабуылына қарсы тұрып, оларды шегінуге мәжбүр етті. Византия Арменияны басып алып, оны империя құрамына біржола қосып алу үшін бар күшін жұмсады. Осы мақсатта олар Арменияның оңтүстік бөлігіне үлкен әскер жіберіп, сонымен бірге Ташир Дзорагет патшасын Аниге шығыстан шабуыл жасауға көндірді. Ани қабырғалары алдында болған қатал шайқаста генерал Вахрам Пахлавуни византиялық әскерді ауыр жеңіске ұшыратып, қазіргі армян жылнамаларында айтылғандай, 20 000 өлікті қалдырды. Бұл жеңіс Вахрам Пахлавуни мен Католикос Петрос I Гетадарцқа Гагик II-ні Армения патшасы етіп тәж кигізуге және Вест Саргистің қолында болған Ани бекінісін басып алуға мүмкіндік берді. Саргис Сент-Мария бекінісіне қашып, ақырында қолға түсті. Осы жеңістен кейін жаңа армян патшасы Вахраммен бірге патшалықты басып алуды көздеген екінші жауына – түрік сельджуктеріне бет бұрды. Келесі екі жылда Гагик армияны нығайтып, сельджук шапқыншылығына қарсы күресті. Вахрамның немересі Григорий Пахлавуни Бжни бекінісін қорғады. Армян әскері қазіргі Севан көлі орналасқан жерде жаумен кездесуге асықты, онда патша мен оның қолбасшысы армян әскерін екі бөлікке бөлді. Бірінші бөлім сельджук түріктерімен шайқасып, кейін шегінгендей болып, түріктерді екінші армия тұтқан тықсырғанға тартып әкелді. Шайқас сельджук түріктерінің тотальді жеңілісімен аяқталды. Бұрын Византия империясының қорғауында болған Васпуракан патшалығында, император әскері халықты тастап кеткеннен кейін, адамдар армян патшасы түрік сельджуктерін өз отанынан қуатынын асыға күтті. Батырлығы үшін "Арыстан" аталған Гагик II-нің басшылығымен армяндар көтеріліс жасады, ал түріктер Хой мен Салмаске шегінуге мәжбүр болды.

Гагик ІІ-нің алдауы

Вахрам жаңа Византия императоры Константин IX Мономахпен келіссөздер бастады. Гагик II императордың қарауында болуға ұсынды, бірақ Византия оны қабылдамады және Иберия герцогы Михаил Язитқа сеніп тапсырылған жаңа әскери жорықты дайындады, бірақ ол армян халқының қарсылығына тойтарыс бере алмады. Император Константин өзінің ізашарларының саясатын жалғастыруды ниеттенді, сондықтан Арменияны басып алу үшін әскер жіберді, сонымен бірге Двиннің күрд әмірі Абу'л Асварды Арменияға шығыстан шабуыл жасауға қосақтады. Бірақ король Гагик II Абу'л Асварды сыйлықтар жіберіп, оның ықыласын басып, таразыны теңдестіруге тырысты. Бұл Гагикке византиялықтарға қарсы күштерін шоғырландыруға мүмкіндік берді, нәтижесінде оларды қашуға мәжбүр етті. Гагик II таққа лайықты екенін және Багратуни әулетінің алғашқы патшаларынан оған жеткен жауынгер патша атын көрсетті. Византиялықтар Арменияны күшпен бағындыра алмаса, адалсыздық арқылы бағындыруға болатынын тез түсінді. Гагик Вест Саргисті кешірді, бірақ оның адалдығы Византияға қарайды, егер Византия Арменияны жаулап алса, Арменияның патшасы болып тағайындалуы мүмкін деген үмітте болды. Вест Саргистің көмегімен византиялық император Гагик II-ні Константинопольге шақырып, тұрақты бейбітшілік шарты жасауды ұсынды. Гагик II Константинопольге шақырылды. Онде император Армения патшасының тақтан бас тартуын және оған билікті тапсыруын талап етті, ал ол бас тартқандықтан түрмеге тасталды. Византиялықтар дереу Арменияға әскер жіберді, енді ол басшысыз қалды. Заңды патшасы болмағандықтан, армян халқы Ани тағын Лорилік Давид I Анхогинге немесе Давид Анхогиннің қарындасына үйленген Двин әмірі Абу'л Асварға беруді қарастырды. Грузияның Баграт IV-і де қарастырылды, бірақ таңқаларлықтай, Карстың Багратуни патшасы Гагик Абас II емес. Патриарх Петрос үш кандидаттың ешқайсысын мақұлдамады және соңында византиялықтарға Ани қаласын және басқа да бекіністерді беруге келісім берді. Оның ықпалымен византиялықтар 1045 жылы Аниді басып алды. Ел империя құрамына енді. Таққа үміткер болмағандықтан, Гагик Абас Карсты Гагиктің тақтан бас тартуынан кейін бүкіл Арменияның патшасы екенін жариялады. Жиырма жыл өткен соң, 1065 жылы Гагик Абас та тақтан бас тарды және жерлерін Византия империясына тапсырды.

Шөгеді жылдары

Гагик өзінің патшалығы үшін өтемақы ретінде Кіші Азиядағы Ликанд округін, сондай-ақ Цамандос, Лариса, Амасея және Комана жерлерін, Кесарияның жанындағы аймақтарды 1064 жылы алды. 1065 жылы Цамандоста жаңа католикос Григорий II Мартирофил тағайындалды. Гагикке Константинополдегі Босфордағы сарайды пайдалануға және императорлық қазынадан зейнетақы алуға рұқсат берілді. Бірнеше мөр "Каккиос Аниотес" (Анилік Гагик) Харсианон темасының герцогы екенін куәландырады. Матай Эдессаның мәлімдеуінше, Гагик сүргін кезінде Константинополде Византия императорымен теологиялық пікірсайысқа қатысып, Армян шіркеуін, оның дәстүрін және қағидаларын қорғады. Кейсария митрополиті Маркос Гагикті дінге қарсы санайтындықтан, оған деген жеккөрушілігін жасыра алмады. Маркостың бірнеше рет қорлағаннан кейін, Гагик епископты өлтірді, бұл оның жергілікті халық арасында беделін одан да нашарлатты. Әңгімеге сүйенсек, епископ Армениялықтарды жек көру үшін Армен есімді иті болған. Бір күні Гагик епископқа барып, итті мата қапқа салып, таяқпен ұрып-соқты. Содан кейін ол епископты да ұстап, иттің ішіндегі қапқа салды, иттің ауырсынудан ашуланғанын көрді. Епископ иті салған жаралардан қайтыс болды. Гагик тұтқындалды және 1079 жылдың 5 мамырында/24 қарашасында Кизистраның византиялық губернаторлары (үш бауырлас) тарапынан өлтірілді. Оның денесі маңындағы қамалға ілінді, бұл басқаларға көрсетілді. Кейін денесі қамалдан тыс жерге жерленді, бірақ кейін Аниден келген армян Баник оны жасырын түрде Пизу қаласында салған монастырға жеткізді деген әңгіме бар.

Жеке өмір

Гагиктің ұлы Дәуіт, күйеуінің әкесі Әблғариб Арцруни тарапынан сатқындыққа күдікпен түрмеге қамалып, содан кейін уланды. Гагик Әблғарибпен, Византия тағайындаған Тарс және Мамистраның православиелік армян губернаторы болған ол кісімен, ұлын босату үшін сүбесіден тырысты, бірақ нәтижесіз болды. Оның тағы бір ұлы, Хованнес, Ашот атты ұлға ие болды. Ашотты евнух улап, денесін Пизуға жеткізді. Хованнес ұлынан көп ұзамай қайтыс болды, осымен Арменияның Багратид әулетінің ересек еркек тарапынан тараған патшалық ұрпағы тоқтап қалды.

Салдары

Киликия армян патшалығының Торос I билігі тұсында армян әскері Гагик II патшаның өлімінен кек алды, Кизистра бекінісін жаулап алып, Анидің соңғы армян патшасын өлтірген үш византиялықты атқылады.

Көркем шығармаларда

Гагик Баграт Айвазианцтың Анидің құлауы мен Багратид әулетінің тарихын баяндайтын "Анидің сатқындыққа ұшырауы" романындағы кейіпкер ретінде бейнеленеді.