Кіріспе

Бір жасушалы организмнің түрі – Ophryocystis elektroscirrha (кейде OE немесе O. e деп қысқартылады) – монарх (Danaus plexippus) және патшайым (Danaus gilippus) көбелектерін қоздыратын міндетті, неогрегаринді протозоан паразиті. Басқа белгілі қожайындары жоқ. Бұл түр алғаш рет Флорида штатында 1960 жылдардың аяғында табылды. Одан бері, Солтүстік Америка, Гавай, Австралия, Куба, Орталық және Оңтүстік Америкадағы зерттелген монарх көбелектерінің барлық популяцияларында осы түр табылды. Ұйқыдағы споралар көбелектердің денесіндегі қабықшаларының арасында кездеседі. Олар көбелек қабыршағының енінен 1/100 бөлігіне тең, кішкентай, қоңыр немесе қара түсті нығыздар. Ophryocystis паразитін емдеудің қазіргі кездегі жалғыз белгілі тәсілі – қожайынның жұмыртқаларын әлсіз ағартқыш ерітіндісіне батырып, жұмыртқа бетіндегі спораларды жою.

Өмірлік цикл

Ophryocystis elektroscirrha әдетте аналықтардан ұрпақтарына аналықтардың жұмыртқаларының қабығына және монархтар мен патшайымдардың қоректік өсімдігі – сүтқұрт жапырақтарының бетіне жұмыртқа салған кезде спораларын шашырату арқылы беріледі. Аталық көбелектерде де О. е. ауруы болуы мүмкін, және олар ұшып жүргенде ұйықтап жатқан спораларды сүтқұрт жапырақтарына шашыратады. Олар сондай-ақ жұптасу кезінде аналық көбелекке спораларын шашыратуы мүмкін. Жұптасу кезінде аналыққа шашыраған споралар оның ауруға шалдығуына себеп болмайды, бірақ енді ол осы ұйықтап жатқан спораларды салған жұмыртқаларына немесе сүтқұрт жапырақтарына шашыратуы мүмкін. Сүтқұртта монарх личинкаларын ішінара қорғайтын уытты заттар бар. Личинкалар спораларды жұтады. Қонақшының ішегіне енгеннен кейін споралар ашылады және пайда болған спорозоиттар личинканың ішек қабырғасын тесіп, оның гиподермасына (личинканың қабығын бөліп шығаратын жасушалар қабатына) өтеді, онда олар вегетативті көбеюдің екі фазасынан өтеді. Көбелек қуыршаққа айналғаннан кейін, O. elektroscirrha жыныстық көбеюді бастайды. Ересектер пайда болуға үш күн қалғанда, дамитын паразит спораларын қуыршақтың қабығы арқылы көруге болады. Ересек көбелектер көбінесе құрсақтарында споралармен қапталған күйде пайда болады. Паразиттер ересек көбелектерде көбеймейді және жаңа инфекция тудыру үшін спораларды личинкалар жеуі керек.

Әсерлер

O. elektroscirrha географиялық тұрғыдан кең таралған және монарх көбелектерінде ұзақ тарихы болуы мүмкін. O. elektroscirrha жұқтыру монархтардың тірі қалу деңгейін төмендетеді. O. elektroscirrha тірі қалу мен өнімділікке теріс әсер етеді. Бұл личинкалар көп мөлшерде спора жұтып алғанда және ерте сатыларда жұқтырғанда қаттырақ болады. Статистикалық маңызды жұқтыру деңгейі ересектердің қалыпты емес құртқа шығуына себеп болады. Жоғары жұқтыру қанаттың өлшемі мен салмағының кішіреюіне әкелуі мүмкін. Паразиттердің саны арта түссе жұптасу сәттілігі төмендейді және жұптасып, жұмыртқа салатын ұрғашылардың өмір сүру ұзақтығы қысқа болғанымен, жұмыртқа салу мөлшері азаймайды. Споралар ұрғашыдан гусеницаға беріледі. Паразит деңгейі географиялық популяциялар арасында 70%-дан 3%-ға дейін ауытқиды. Бұл зертханада өсіруде байқалмайды, онда бірнеше буын өткен соң барлық жеке тұлғалар жұқтыруы мүмкін. Бұл паразитпен жұқтыру нәтижесінде популяцияның қырылуына әкеледі. Жұқтырылған көшіп бара жатқан монархтар көші-қонды аяқтау мүмкіндігі аз. Көшіп-қон жасайтын популяциялардағы паразит жүктемесі көшіп-қон жасамайтын популяцияларға қарағанда төмен болады.

Инфекция деңгейі

О. elektroscirrha жұқтырған көбелектердің таралуы (пайыздық көрсеткіші) өте өзгермелі және иесінің қоныс аудару қашықтығына кері пропорционалды. Көшпес популяцияларда инфекция деңгейі 70%-ға дейін жете алады. Батыстан көшіп жүретін популяцияның 30%-ы да жұқтырылған. Шығыстан көшіп жүретін популяциядағы монархтардың 8%-дан азы ғана ауыр жұқтырылған.