Кіріспе

Зигмунд Фрейдтің пациенті Дора – Зигмунд Фрейдтің 1900 жылы гистерия диагнозы қойылып, шамамен он бір апта бойы емделген пациентіне берген псевдоним. Оның ең айқын гистериялық белгісі – афония, яғни дауыс жоғалту. Пациенттің нағыз аты Ида Бауэр (1882–1945); оның інісі Отто Бауэр австромарксистік қозғалыстың жетекші мүшесі болған. Фрейд Дора туралы жағдайды зерттеу жұмысын жариялады, "Гистериялық жағдайды талдау фрагменттері" (1905 [1901], Стандартты басылым, 7-том, 1–122 беттер; Bruchstücke einer Hysterie Analyse).

Отбасылық негіздер

Дора ата-анасымен бірге өмір сүрді, олардың некесі махаббатсыз болғанмен, Дораның ата-анасының достары – Херр мен Фрау К. есімді тағы бір жұбаймен тығыз байланыста болды. Әкесін Дораны Фрейдке әкелуге мәжбүрлеген дағдарыс – Дораның Херр К. оған жыныстық шабуыл жасады деген айыптауы болды, содан кейін ол оның бетіне шапалақ салды. Херр К. бұл айыптауды жоққа шығарды, ал Дораның әкесі оған сенбеді. Фрейд бастапқыда бұл мәселеде шешім шығармай, Дорадан әкесінің Фрау К.пен қарым-қатынаста екенін және ол оны Херр К.-ге жасырын түрде ұсынып отырғанын естіді. Бастапқыда оқиғаны Дора баяндайтындай қабылдаған Фрейд оның жөтел белгісін басуға қол жеткізді; бірақ оны осы күрделі отбасылық дауға өзінің қатысы және Херр К.-ға деген тартымдылығы туралы теорияны қабылдауға көндіру арқылы ол пациентін ренжітіп алды, нәтижесінде Дора 11 аптадан кейін емделуді тоқтатты, Фрейд бұл терапиялық сәтсіздікке әкелді деп ашуланып айтты.

Фрейдтің түсіндірмесі

Фрейд Иданың истериясын Фрау К. мен оның әкесі арасындағы қарым-қатынасқа деген қызғанышымен, сондай-ақ герр К.-нің оған жасаған жыныстық қызығушылығына байланысты туындаған қайшы сезімдердің көрінісі деп түсіндіреді. Фрейд істің бастапқы нәтижелеріне көңілі толмаса да, оны маңызды деп санады, себебі бұл жағдай оған трансферт құбылысы туралы білуге мүмкіндік берді, және осы құбылыстың өзі оның істегі сәтсіздіктеріне кінәлі деп есептеді. Фрейд оған "Дора" деген есімді берді және "Күнделікті өмір психопатологиясында" осы есімді таңдауының себептерін, өзінің бейсаналық мотивтерін егжей-тегжейлі сипаттайды. Фрейдтің әпкесінің күтімшісі Роза есімді болған, бірақ Фрейдтің әпкесі де Роза аталғандықтан, күтімші өз атын өзгертіп, Дора деп атануға мәжбүр болды. Сондықтан, Фрейдке өзінің нақты есімін жасыру қажет болған жағдайда (бұл жолы пациентінің құпиясын сақтау үшін), Дора есімі ойға келді.

Ертедегі поляризациясы

Фрейдтің жағдайды зерттеуі алғашқы рецензияда психикалық мастурбацияның бір түрі деп, оның медициналық лауазымын адалсыздықпен пайдалану деп айыпталды. Британдық дәрігер Эрнест Джонс осы зерттеуге байланысты психоаналитик болып, "Венада пациенттерінің айтқан әр сөзін шынайы тыңдайтын адам бар екендігіне терең қызығушылық танытты – нағыз психолог" деген ойға келді. Карл Юнг та осы зерттеуді ынтамен зерттеді.

Орта жастары

ХХ ғасырдың ортасына қарай Фрейдтің зерттеулері психоанализдің жалпы қабылдауына ие болды. Мысалы, Отто Фенихель оның жөтелін Фрау К. есімді әйелмен теңестірудің дәлелі ретінде, ал оның үнсіздігін герр К. жоғалтуға реакция ретінде келтірді. Жак Лакан техникалық тұрғыдан мақтауға лайық деп Фрейдтің Дораның "әкесінің әлеміндегі үлкен дүрбелеңге" қатыстылығын атап көрсетті – «шынында ол оның негізгі қозғаушы күші болды». Алайда Эрик Эриксон Фрейдтің Дораның герр К-нің ұсынысына қандай да бір деңгейде жағымды жауап бергені керек деген тұжырымын сынға алды: «Біздің арамызда қанша адам Фрейдтің сау жас қыз мұндай жағдайда герр К-нің ұсынысын 'әдепсіз деуге болмайды, сондай-ақ қорлаушы емес' деп есептегенін қарсылықсыз қабылдай алатынына таңғаламын».

Феминисттер және кейінгі сын

Екінші толқын феминизмі Эриксонның пікірін Фрейд пен психоанализді кеңінен сынаудың бір бөлігі ретінде дамытады. Фрейдтің "Бұл, әрине, он төрт жасар қыздың жыныстық қызығушылығының айқын сезімдерін оятуға қолайлы жағдай болды" деген пікірі, Дораның "ұсыныс жасайтын сырт келбеті бар жас жігіттен" сүйісқандығына қатысты, жасөспірім қыздың жыныстық өмірінің шындығына деген қабақтылықты көрсетті. Торил Мои көптеген адамдардың пікірін білдіре отырып, Фрейдті фаллоцентризмде айыптады және оның зерттеуін "Патриархаттың бейнесі" деп атады, ал Хелен Сиксос Дораны "әйелдердің денелері мен тілі үстінен еркек билігіне қарсы үнсіз қарсылықтың" символы, "қарсы тұратын қаһарман" ретінде қарастырды. (Дегенмен, Катерина Клемент Дораның терапиядан қашып, үнсіз гистерияға ұшырағандықтан, тәуелсіз мансапты әйел Анна О-ға қарағанда феминистік үлгі ретінде кем маңызды екенін айтты.) Фрейдке көңіл білдіргендер де оның тергеушіл тәсіліне қарсы болды, Джанет Малкольм оны "науқасқа көмектесетін дәрігерге емес, күдіктіні сұраққа тығып алатын полиция инспекторына" ұқсас деп сипаттады. Питер Гей де Фрейдтің "талапкерлік үнін" күмәндандырып, оның трансфері ғана емес, сонымен қатар өзінің контр-трансферіне психоаналитикалық техниканың осы кезеңінде Фрейдтен көбірек назар қажет болды деген қорытындыға келді.

Фильм

Фрейд: "Сырлы құмарлық", режиссер Джон Хьюстон, 1962 жыл. Дора ісінен шабыттанған қаһармандық драмалық фильм. Зигмунд Фрейдтің "Дора" ісі, режиссерлер Энтони Макколл, Эндрю Тиндалл, Джейн Вайнсток және Клэр Паячковска, 1979 жыл. Психоанализ және феминизм тақырыбындағы пікірталстарға Дора ісін енгізетін тәжірибелік эсселік фильм. "1919", режиссер Хью Броди, 1985 жыл. Фрейдтің екі науқасының кездесуі туралы драмалық көркем фильм, негізінен Дора және Қасқыр адам істеріне негізделген. "Истериялық қыз", 2020 жыл, режиссер Кейт Новак. Зерттеудің заманауи феминистік интерпретациясы.