Англо-саксон тайпаларының тізімі: "Тайпалық Гидаж"

Кіріспе

Англосаксон тайпаларының тізімі (Tribal Hidage) – 7-9 ғасырлар аралығында Англосаксон Англиясында құрастырылған, 35 тайпаны қамтитын тізім. Ол бірнеше тәуелсіз мемлекеттерді және басқа да кішігірім аумақтарды қамтиды, сондай-ақ әрқайсысына белгілі бір мөлшерде жер (hide) бөледі. Тізімді Мерсия бастап береді және ол негізінен Хумбер өзенінің оңтүстігінде және Мерсия мемлекетін қоршаған аймақтарда өмір сүрген халықтарды қамтиды, олардың кейбіреулерін ғалымдар әлі күнге дейін толық анықтай алған жоқ. Уэссекске арналған 100 000 жер мөлшері ең ірісі болып табылады: бұл әдейі ұлғайтылған болуы мүмкін. Tribal Hidage-дың бастапқы мақсаты белгісіз: бұл патша жасаған салық тізімі болуы мүмкін, бірақ басқа да мақсаттар ұсынылған. Жер мөлшерінің көрсеткіштері әр аймақтың мәртебесін көрсететін символдық сипатта болуы мүмкін, немесе есеп жүргізудің алғашқы мысалы болуы мүмкін. Көптеген тарихшылар Tribal Hidage-дың 9 ғасырдың басына дейін Оңтүстік Англосаксон Англиясында үстемдік құрған Мерсияда пайда болғанына сенімді, бірақ басқалары мәтіннің түпнұсқасы Нортумбрияда жасалғанын айтады. Tribal Hidage 19 ғасырдың ортасынан бері тарихшылар үшін маңызды, өйткені ол басқа құжаттарда кездеспейтін аумақтарды атайды. Тізімдегі барлық атауларды қазіргі заманғы жерлермен байланыстыруға жасалған әрекеттер жорамалға негізделген және осыған байланысты жасалған карталарға сақтықпен қарау керек. Үш түрлі нұсқасы (немесе редакциясы) сақталған, олардың екеуі бір-біріне ұқсас: біреуі 11 ғасырға жатады және әртүрлі еңбектер жинағының бөлігі болып табылады; екіншісі 17 ғасырғы латын трактатында кездеседі; үшіншісі, алты ортағасырлық қолжазбада сақталған, кейбір жоғалған бөліктері мен әртүрлі жазылу нұсқаларына ие. Үш нұсқа да бір жоғалған қолжазбаға негізделген сияқты көрінеді: тарихшылар түпнұсқа құрастырылған күнді анықтай алмады. Tribal Hidage англосаксондықтардың саяси ұйымы туралы теорияларды құруға және Мерсия мемлекеті мен оның көршілері туралы мәлімет беруге пайдаланылды. Ол тізімдегі тайпалардың шығу тегі және олардың басқалармен жүйелі түрде бағалануы және басқарылуы туралы теорияларды қолдау үшін де қолданылды. Кейбір тарихшылар Tribal Hidage-дың халықтардың емес, әкімшілік аймақтардың тізімі екенін ұсынады.

List of thirty five Anglo Saxon tribes

The Tribal Hidage is a list of thirty five tribes that was compiled in Anglo Saxon England some time between the 7th and 9th centuries. It includes a number of independent kingdoms and other smaller territories, and assigns a number of hides to each one. The list is headed by Mercia and consists almost exclusively of peoples who lived south of the Humber estuary and territories that surrounded the Mercian kingdom, some of which have never been satisfactorily identified by scholars. The value of 100,000 hides for Wessex is by far the largest: it has been suggested that this was a deliberate exaggeration. The original purpose of the Tribal Hidage remains unknown: it could be a tribute list created by a king, but other purposes have been suggested. The hidage figures may be symbolic, reflecting the prestige of each territory, or they may represent an early example of book keeping. Many historians are convinced that the Tribal Hidage originated from Mercia, which dominated southern Anglo Saxon England until the start of the 9th century, but others have argued that the text was Northumbrian in origin. The Tribal Hidage has been of importance to historians since the middle of the 19th century, partly because it mentions territories unrecorded in other documents. Attempts to link all the names in the list with modern places are highly speculative and resulting maps are treated with caution. Three different versions (or recensions) have survived, two of which resemble each other: one dates from the 11th century and is part of a miscellany of works; another is contained in a 17th century Latin treatise; the third, which has survived in six mediaeval manuscripts, has omissions and spelling variations. All three versions appear to be based on the same lost manuscript: historians have been unable to establish a date for the original compilation. The Tribal Hidage has been used to construct theories about the political organisation of the Anglo Saxons, and to give an insight into the Mercian state and its neighbours when Mercia held hegemony over them. It has been used to support theories of the origin of the listed tribes and the way in which they were systematically assessed and ruled by others. Some historians have proposed that the Tribal Hidage is not a list of peoples, but of administrative areas.

Бағалауларды жасыру

Тарихшы Д. П. Кирбидің айтуынша, "Тайпалық хидаж" – "Хамбердің оңтүстігіндегі бірқатар аумақтардың терілер бойынша есептелген жалпы тізімі, ол VII ғасырдың ортасынан VIII ғасырдың екінші жартысына дейін мерзімде жасалған" болып саналады. Гептархияның көптеген мемлекеттері кірген. 30 000 терісі бар Мерсия тізімде ең жоғары орында, одан кейін Мерсияның батысы мен солтүстігінде орналасқан бірнеше кіші тайпалар келеді, олардың әрқайсысы 7000 теріден аспайды. Басқа аталған тайпалардың хидажы 300 мен 1200 тері арасында: олардың ішінде Herefinna, Noxgaga, Hendrica және Unecungaga анықталмаған, ал қалғандары Англияның оңтүстігінде және Мерсия мен Шығыс Англия арасындағы шекаралық аймақта орналасқан. Охтагаганы Ютегага деп естіп, Хэмпширдегі Меон аңғары мен оның төңірегінде юттар қоныстанған аймақ деп түсінуге болады. "Гага" термині – көне ағылшын тіліндегі "wara" (адамдар/ерлер) сөзінің кейінгі көшірмешілердің қате жазылуы, себебі "w" wynn және ұзын құйрықты "r" әрпі "g" ретінде оқылған. Хика сияқты бірқатар аумақтарды анықтау үшін тек жер-су атауларының куәліктері қолданылған. Тізім Гептархиядан тағы бірнеше мемлекеттермен аяқталады: Шығыс Англиялықтар (30 000 тері), Шығыс Саксондар (7 000 тері), Кент (15 000 тері), Оңтүстік Саксондар (7 000 тері) және 100 000 теріге бағаланған Уэссекс. Хидаж бағаларының дөңгелек сандары олардың нақты сараптама нәтижесі емес екенін көрсетеді. Бағалау әдістері аймақтың мөлшеріне қарай өзгерген болуы мүмкін. Бұл сандар әрбір тайпаның бағаланған кездегі мәртебесін көрсететін, таза символдық мағынаға ие болуы мүмкін. Мәтінде келтірілген жалпы сомалар Тайпалық хидажтың есеп жүргізу құралы ретінде қолданылғанын көрсетеді. Франк Стентон Гептархия мемлекеттері үшін берілген хидаж сандарын асыра бағаланған деп сипаттаған, ал Мерсия мен Уэссекс жағдайында – "басқа мәліметтермен мүлдем үйлеспейді".

The Tribal Hidage is, according to historian D. P. Kirby, "a list of total assessments in terms of hides for a number of territories south of the Humber, which has been variously dated from the mid 7th to the second half of the 8th century". Most of the kingdoms of the Heptarchy are included. Mercia, which is assigned 30,000 hides, is at the top at the list, followed by a number of small tribes to the west and north of Mercia, all of which have no more than 7000 hides listed. Other named tribes have even smaller hidages, of between 300 and 1200 hides: of these the Herefinna, Noxgaga, Hendrica and Unecungaga cannot be identified, whilst the others have been tentatively located around the south of England and in the border region between Mercia and East Anglia. Ohtgaga can be heard as Jutegaga and understood as the area settled by Jutes in and near the Meon Valley of Hampshire. The term' gaga' is a late copyist mistranscription of the Old English ' wara' (people/ men of) the letter forms of 'w' wynn and the long tailed 'r' being read as 'g'. A number of territories, such as the Hicca, have only been located by means of place names evidence. The list concludes with several other kingdoms from the Heptarchy: the East Angles (who are assessed at 30,000 hides), the East Saxons (7,000 hides), Kent (15,000 hides), the South Saxons (7,000 hides) and Wessex, which is assessed at 100,000 hides. The round figures of the hidage assessments make it unlikely they were the result of an accurate survey. The methods of assessment used probably differed according to the size of the region. The figures may be of purely symbolic significance, reflecting the status of each tribe at the time it was assessed. The totals given within the text for the figures suggest that the Tribal Hidage was perhaps used as a form of book keeping. Frank Stenton describes the hidage figures given for the Heptarchy kingdoms as exaggerated and in the instances of Mercia and Wessex, "entirely at variance with other information".

Қолжазбалар

Қазір жоғалған қолжазба бастапқыда "Тайпалық Хидаге" үш редакциясын – А, В және С – жасау үшін пайдаланылды.

Ең ерте және толық нұсқасы болып табылатын А редакциясы 11 ғасырға жатады. Ол ежелгі ағылшын және латын тілдерінде жазылған еңбектер жинағына кіреді, соның ішінде Элфриктің латын грамматикасы және оның 1034 жылы жазылған "De initio creaturæ" уағызы, қазір Британ кітапханасында сақтаулы. Оны әртүрлі көшірушілер 1032 жылдан кеш емес жазған. А редакциясына ұқсас В редакциясы 17 ғасырдағы латын трактатында, Генри Спельманның 1626 жылы жазған "Archaeologus in Modum Glossarii ad rem antiquam posteriorem" атты еңбегінде кездеседі.

Шығу тегі

Тарихшылар тізімнің түпнұсқасының қай уақытта жасалғаны туралы келіспейді. Кемпбеллдің сөзіне қарағанда, тізім Мерсияның өркендеу кезеңінде жасалған болуы мүмкін, сондықтан оны 7- немесе 8-ғасырға жатқызуға болады. Басқа тарихшылар, мысалы, J. Brownbill, Barbara Yorke, Frank Stenton және Cyril Roy Hart, тізімнің осы шамада Мерсияда пайда болғанын жазған, бірақ тізім жасалған Мерсия билеушісінің кім екендігі туралы пікірлері әртүрлі. Венди Дэвис пен Хайо Виерк құжаттың шығу тегін 670–690 жылдарға нақтырақ орналастырған. Мәтіннің Мерсиядан шыққандығы туралы көбінесе келісім бар, себебі оның патшалары 7-ғасырдың соңынан 9-ғасырдың басына дейін басқа территорияларға кеңінен билік еткен, сондай-ақ тізімнің басында Мерсия тұрғандығы және онда Хумбер өзенінің оңтүстігінде өмір сүрген халықтар басым екендігі де осыны көрсетеді. Федерстон 7-ғасырдың соңына жататын түпнұсқа материалдың 9-ғасырдың соңындағы құжатқа қосылғанын айтады және Мерсия патшалығы "Трибальдық Хидагеде көрсетілген әлемнің ортасында болды" деп мәлімдейді. Н. Дж. Хигамның пікірінше, түпнұсқа ақпараттың мерзімі белгісіз және ең ірі Нортумбрия патшалықтары кірмегендіктен, бұл Мерсияның салық тізімі екенін дәлелдеу мүмкін емес. Ол тізімде Мерсияның провинциясы болмаған Элметтің бар екенін атап өтеді және оның 620 жылдары Нортумбрияның Эдвин жасаған болуы мүмкін екенін ұсынады, бұл, мүмкін, Нортумбрия патшасы соңғы рет Солтүстік және Оңтүстік Умбриа патшалықтарына билік жүргізген кезде туған. Хигамның сөзіне қарағанда, әр халыққа тағайындалған мәндер 625–626 жылдардағы оқиғаларға байланысты болуы мүмкін, бұл Эдвин мен оның үстемдігін мойындағандар арасындағы келісімдерді көрсетеді, сондықтан сандардың дөңгелек болуын түсіндіруге болады: Батыс саксондарына арналған 100 000 тері Эдвиннің білетін ең үлкен саны болған. Д. П. Кирбидің айтуынша, бұл теория кеңінен қабылданбаған.

Мақсаты

Тайпалық Хидаждың мақсаты белгісіз. Хигам мәтіннің синтаксисі әр жолда 'салық' деген сөзді жоюды талап ететінін айтады және бұл "әлдеқашан салық тізімі" болған деп санайды. Хигам үшін, Батыс Саксонияның үлкен хидаж мөлшері салық мөлшерінің саяси факторлармен байланысты екенін көрсетеді. Джеймс Кэмпбелл тізімнің қандай да бір мақсаты болса, салықтар ұйымдасқан түрде бағаланып, жиналғанын білдіреді деп аргументтейді.

Йорк Тайпалық Хидаждың мақсаты белгісіз екенін және оның жиі айтылғандай, билеушінің салық тізімі болмауы мүмкін екенін мойындайды. Ол кіші тайпалардың (7000 немесе одан аз хидажға ие) "өздерін жеке халық ретінде анықтауға қабілетті екендігін" болжауға қарсы ескертеді. Олардың ішінде Уайт аралы мен Оңтүстік Гирве тайпалары, хидаж мөлшері бойынша шағын және географиялық тұрғыдан басқа тайпалардан оқшауланған, өздерінің тәуелсіз патшалық әулеттеріне ие болған аз ғана тайпалардың қатарында болды. Тарихшы Дж. Браунбилл Уэссекс үшін тым үлкен хидаж бағасын қате деп санады, бірақ Харт Уэссекс бағасы дұрыс екенін және бұл Мерсияның басты қарсыластарынан барынша салық алу үшін жасалған бірнеше бағалаудың бірі екенін мәлімдейді.

Тарихшылар үшін маңызы

"Тайпалық хидаж" тарихшылар үшін құнды мәліметтер көзі болып табылады. Оның ерекшелігі – осы тектес ешқандай мәтін сақталмаған: бұл құжат англосаксон патшалықтарының әкімшілері жасаған көптеген жазбалардың арасынан сақталған санаулы құжаттардың бірі, Кэмпбеллдің айтуынша, көптеген құжаттар "құтқарылған". Харт оны "тарихи топографияның егжей-тегжейлі жазбасы ретінде бүкіл Батыс Еуропада теңдесі жоқ" деп атап көрсеткен. Тарихшылар англосаксон Англиясының саяси құрылымын дәлелдеу үшін "Тайпалық хидаж" қолданған, ал Н. Дж. Хайамның сөзімен айтқанда, ол "Викингтер кезеңіне дейінгі патшалықтар мен "халықтардың" мәні мен географиясын түсіндіруге тырысқан зерттеушілердің қызметіне тартылды". Алекс Вулф Мерсия мен Шығыс Англия арасындағы өте шағын тайпалардың шоғырлануын "ірі, көп аймақтық провинциялардың бар екендігін, олардың кейбіреулері даулы аумақтармен қоршалған" деген аргумент ретінде пайдаланады. Стентон орта англ халқын мерсиялықтардың оңтүстік-шығысына орналастырған. Ол бір кезде "Тайпалық хидаж" тізімінде болған жиырма халықтан тұратын тәуелсіз Орта Англия болған деген болжам айтады. Уэссекстің 10 ғасырдағы кеңеюі Орта Англияның ескі бөліністерін жоюға себеп болған болар еді, сол кезде тізімдегі жерлер тек атауларға айналған болар еді. Джеймс Кэмпбелл әр тайпаға берілген жердің жергілікті жиналған бағалау жүйесінің қорытындысы болғанын жоққа шығарады және бағалаудың екі деңгейлі жүйесі болған болуы мүмкін дейді: бірі – патшалықтар сияқты ірі аумақтар үшін, ал екіншісі – жеке меншіктер үшін толыққанды. Ол "Тайпалық хидаж" деп аталған тайпалардың көпшілігі әкімшілік бірліктер ғана болғанын, ал кейбір атаулар тайпаның өзінен емес, халық басқарылған жерден шыққан, соңынан тайпаның өзі тұрған ауданды білдіргенін қарастырады. Йорк пікір білдіреді, бірнеше жер аттарының sætan/sæte түрі олардың жергілікті ландшафттың ерекшелігімен аталғанын көрсетеді. Ол сондай-ақ тайпалар тәуелсіз патшалықтар емес, тәуелді әкімшілік бірліктер болғанын, ал кейбіреулері негізгі патшалықтар тұрақтанғаннан кейін құрылғандығын айтады. "Тайпалық хидаж" термині ғалымдарды англосаксон әкімшілерінің жергілікті аймақтарды белгілеу үшін тайпалардың атауларын қалай қолданғанын бағаламауға итермелеген болуы мүмкін; атаулар нақты халықтарға (олардың бірегейлігі мерсиялық үстемдікке түскеннен кейін сақталған) немесе жергілікті халықтардың аттарымен байланысы жоқ әкімшілік аймақтарға сілтеме болуы мүмкін. Кэмпбелл шындықтың осы екі мүмкіндіктің арасында жатқанын болжайды. Скотт ДеГрегорио "Тайпалық хидаж" англосаксон үкіметтеріне Оффаның Дайк сияқты ірі жер құрылыстарын салу үшін "ерекше бағалау" жүйесі қажет болғанын дәлелдейді. Дэвис пен Виерктің сөзіне сәйкес, 7 ғасырдағы Шығыс Англия аймақтық топтардың жиынтығынан тұрған болуы мүмкін, олардың кейбіреулері өздерінің жеке ерекшеліктерін сақтаған. Мартин Карвер Дэвис пен Виеркпен келіседі, ол Шығыс Англия аумағының шекаралары белгіленбегенін айтады, "саяси билік негізінен аумаққа емес, адамдарға инвестицияланған сияқты" деп мәлімдейді.

The Tribal Hidage is a valuable record for historians. It is unique in that no similar text has survived: the document is one of a very few to survive out of a great many records that were produced by the administrators of the Anglo Saxon kingdoms, a "chance survivor" of many more documents, as Campbell has suggested. Hart has observed that "as a detailed record of historical topography it has no parallel in the whole of western Europe". Historians have used the Tribal Hidage to provide evidence for the political organisation of Anglo Saxon England and it has been "pressed into service by those seeking to interpret the nature and geography of kingships and of 'peoples' in pre Viking England", according to N. J. Higham. Alex Woolf uses the concentration of tribes with very small hidages between Mercia and East Anglia as part of an argument that there were in existence "large, multi regional provinces, some of which were surrounded by small, contested territories". Stenton positions the Middle Anglian peoples to the south east of the Mercians. He suggests that an independent Middle Anglia once existed, seemingly consisting of twenty of the peoples that were listed in the Tribal Hidage. The expansion of Wessex in the tenth century would have caused the obliteration of the Middle Anglia's old divisions, by which time the places listed would have become mere names. James Campbell refutes suggestions that the hides given for each tribe were the sum of a system of locally collected assessments and argues that a two tier system of assessment, one for large areas such as kingdoms and a more accurate one for individual estates, may have existed. He considers the possibility that many of the tribes named in the Tribal Hidage were no more than administrative units and that some names did not originate from a tribe itself but from a place from where the people were governed, eventually coming to signify the district where the tribe itself lived. Yorke suggests that the sætan/sæte form of several of the place names are an indication that they were named after a feature of the local landscape. She also suggests the tribes were dependent administrative units and not independent kingdoms, some of which were created as such after the main kingdoms were stabilized. The term Tribal Hidage may perhaps have led scholars to underestimate how the names of the tribes were used by Anglo Saxon administrators for the purpose of labelling local regions; the names could be referring to actual peoples (whose identity was retained after they fell under Mercian domination), or administrative areas that were unconnected with the names of local peoples. Campbell suggests that the truth lies somewhere between these two possibilities. Scott DeGregorio has argued that the Tribal Hidage provides evidence that Anglo Saxon governments required a system of "detailed assessment" in order to construct great earthworks such as Offa's Dyke. According to Davies and Vierck, 7th century East Anglia may have consisted of a collection of regional groups, some of which retained their individual identity. Martin Carver agrees with Davies and Vierck when he describes the territory of East Anglia as having unfixed borders, stating that "political authority appears to have primarily invested in people rather than territory".