Кіріспе
Баламен кездесу
Отбасы құқығында, байланыс, кездесу және араласу – баланың күтімдік қамқорлығынсыз ата-анамен өткізетін уақытын білдіретін синонимдер, бұл уақыт келісім бойынша немесе сот белгілеген ата-аналық кестеге сәйкес айқындалады. Егер екі ата-ана да бірлескен физикалық қамқорлыққа ие болса, баламен кездесу термині қолданылмайды. Бақылаусыз кездесу – ең көп таралған түр, онда ата-ана баланы өз үйіне алып кетуге немесе баламен бірге кез келген демалысқа шығуға құқылы. Бақылаумен кездесу кезінде басқа ересек адамның болуы міндетті, ал кейде сот шешімімен алдын ала белгіленген, бақылаумен баламен байланыс орталығында болу қажет. Виртуалды кездесулер бейнеконференция технологиясын пайдаланады, бұл бала ата-анасынан алыс тұрғанда да байланыс орнатуға мүмкіндік береді. Балалар өмірінің алғашқы жылдарында, яғни ересек болу мерзіміне дейін, ата-аналарының билігінде болады. Мемлекеттер балалар өз іс-әрекеттеріне жауапкершілік алу үшін жеткілікті деңгейде есейгеніне көз жеткізгенге дейін түрлі шектеулер қояды. Араласу және қамқорлық мәселелері өзара байланысты және бір-бірін толықтырады, сондай-ақ ата-аналар балаларына қатысты қолданатын күтім мен бақылаудың барлық аспектілерін көрсетеді. Соттың араласуды реттеуге құқығы ата-аналардың қарым-қатынасының сипатына байланысты болады. Кәмелетке толмаған баланың ата-анасы арасындағы қарым-қатынас бұзылған жағдайда, сот ажырасу, неке бұзу, ажырасу немесе баланың қамқорлығын анықтау процесінде ата-ананың баламен араласу құқығын анықтай немесе өзгерте алады. Қамқорлық және араласу құқықтары бала асырап алу немесе заңды қорғаншылық сияқты басқа да жолдармен белгіленуі мүмкін. Кейбір жағдайларда сот, қамқорлыққа қатысты дау кезінде баланың мүддесін қорғау үшін арнайы қамқоршы тағайындауы мүмкін.
Ата-анасы тұратын жер
Баласының көп бөлігі уақытын өткізетін ата-анасы – осы ата-ана. Ортақ қамқоршылық енгізілгеннен бастап бұл термин қолданыла бастады, себебі екі ата-ана да баланың қамқоршылығын жүзеге асырады, бірақ әдетте бала көп уақытын олардың біреуінің үйінде өткізеді.
Резидент емес ата-ана
Баламен тұрмайтын ата-ана – бұл балаға қамқорлық құқығы берілген, бірақ баланы тек шектеулі мерзімге ғана өз үйінде қабылдайтын ата-ана.
Бақылаумен келу
Бақылаумен кездесулер кезінде, байланыс уақытында басқа ересек адамның болуы міндетті. Бұл баланың қауіпсіздігін қамтамасыз ету үшін, сонымен бірге бала мен ата-ана арасындағы қарым-қатынасты сақтау үшін қолданылады. Мысалы, отбасылық зорлық-зомбылық, балаларды зорлау немесе балаларға немқұрайлы қарау фактілері болған жағдайда, немесе ата-ананың есірткіге тәуелділігі немесе психикалық ауруы болса, мұндай шара қолданылуы мүмкін. Бақылаумен кездесулерге орналасуына қатысты шектеулер қойылмайды, немесе олар белгілі бір балалармен байланыс орталығында өткізілуі мүмкін. Бақылаумен кездесулер уақытша болуы мүмкін және кейіннен бақылаусыз кездесулерге ауыстырылуы мүмкін.
Виртуалды кездесулер
Виртуалды кездесулерде бала бейнеконференция, бейнехат, электрондық пошта немесе жылдам хабарламалар арқылы ата-анасымен байланысады. Мұндай кездесулерді соттап беруге болады және бала ата-анасынан қашық жерде тұрған жағдайларда жиі қолданылады. Сондай-ақ, ата-ана түрмеде болса да қолданылуы мүмкін. Виртуалды кездесулер стандартты жеке кездесу уақытын толықтыру үшін жасалған, оны алмастыру емес.
Саясат негіздері
Parens patriae (қараңыз, мемлекеттік саясат және ең жақсы мүдделер ұғымы) ерекше қолданысы ретінде көптеген мемлекеттер сот процесіне тартылған кез келген баланың мүдделерін бірінші және ең маңызды мәселе деп есептейді. Әдетте, балалар тікелей сотқа тарап болмайды, сондықтан соттарда олардың мүдделерін қорғау үшін қорғаншы тағайындау құқығын қоса алғанда, әртүрлі нұсқалар бар. Бұл, әсіресе, отбасылық қарым-қатынастардың бұзылуына байланысты туындайтын жағдайларда маңызды, онда балалардың әл-ауқатына қатысты мәселелер кейде шиеленіскен дауларда шешуші рөл атқарады. Халықаралық деңгейде Балалар құқықтары туралы конвенция балалардың олардың әл-ауқатына қатысты кез келген мәселеде өз пікірін білдіруге мүмкіндік беру қажеттігін баса көрсетеді. Сонымен қатар, ол терминологияны өзгертуді ұсынады, "қорғауға алу" және "көру" ұғымдарын "тұру орны" және "байланыс" ұғымдарымен алмастырады. Дегенмен, күтім мен бақылау мәселелеріне қатысты істердің ең көп кездесетін құқықтық нәтижесі ананың кішкентай балаларға күтім жасауға әрқашан жақсы білікті екендігі туралы жыныстық стереотипті нығайтады. Ал кейбір юрисдикциялар бұрынғыда тұрақты отбасылық қарым-қатынас болған жағдайларда бірлескен қорғауға алуды формалды түрде басымдықпен қарастырса, көптеген мемлекеттерде ананың пайдасына ресми қайта қаралатын презумпция бар.
Жапония
Жапонияда күтімге ие емес ата-ананың баламен кездесу құқығы заңмен қамтамасыз етілмейді. Бұл ретте, соттар ажырасу кезінде немесе некеден тыс туған баланың әкесіне, ол заң бойынша күтімге ие емес деп есептелген жағдайда, көбінесе кездесу құқығын береді. Дегенмен, сот шешімімен белгіленген бұл кездесулер көбінесе айына бірнеше сағатқа ғана созылады, ал кейбір жағдайларда жылына бір рет ғана болады. Сонымен қатар, егер күтімді қамтамасыз ететін ата-ана ынтымақтастық танытпаса, соттар бұл кездесу шарттарын күшіне енгізбейді. Бірнеше ұйым осыған қатысты заңдарды өзгерту және осы заңдар мен мүмкіндіктер туралы толыққанды ақпарат беру үшін жұмыс істеп жатыр.
Америка Құрама Штаттары
Жалпы алғанда, кездесу құқығы отбасының кез келген баласының қамқорлықтан айырылған ата-анасына берілген мүмкіндік ретінде қарастырылады. АҚШ-тың көптеген штаттарында отбасылық соттың стандартты, жақын қашықтықтағы ата-аналық жоспары, апта соңы күндерін және кейбір мерекелерді кезектестіретін режимді қамтиды. Сонымен қатар, орта және ұзақ қашықтықтағы ата-аналық жоспарлар да бар, олар сапарды азайту үшін кездесулерді ұзақ мерзімге біріктіруге мүмкіндік береді. Ата-аналар әдетте штат стандартындағы ата-аналық жоспарға өзгерістер енгізе алады немесе судья мақұлдаған жағдайда, жеке жоспарды жасай алады. Көптеген штаттарда сот шешімімен бекітілген ата-аналық жоспарларда, қамқорлықтан айырылған ата-анаға тиесілі ата-аналық уақыт пен қатынасудың ең төменгі мөлшері міндетті түрде көрсетілуі керек. Дегенмен, бала, штатқа байланысты 13 жасқа толғанда немесе оған жуық жаста, қамқорлық және ата-аналық жоспарға қатысты сотта куәлік беру құқығына ие болуы мүмкін, бұл сот шешіміне елеулі әсер етуі мүмкін. Ата-аналар (және көптеген штаттарда әже-шешелер) жиі кездесуге немесе қатынасуға "құқығы" бар деп санайды. Алайда, егер қамқорлықпен күтіп отырған ата-ана кездесуге кедергі келтірсе, АҚШ-тағы азаматтық соттар өздерінің сот шешімдерін күштеңдіре алмайды. Әдетте, бұл "баланың ең жақсы мүддесі" деп түсіндіріледі, сондай-ақ қамқорлықпен күтіп отырған ата-ананы жазалау кездесу туралы сот шешімін орындау үшін балаға одан да көп зиян келтіруі мүмкін деген пікір айтылады. Кейбір штаттар бұл жағдайды өзгертуді қарастырып, кездесуге кедергі келтіруді қылмыстық құқық бұзушылық деп тануда. Көптеген қамқорлықтан айырылған ата-аналардың кездесу туралы сот шешімдері бар, олар балаға ешқандай қадағалаусыз, қамқорлық ортасынан тыс кездесуге рұқсат береді. Бірақ кейде қауіпсіздік мәселелері немесе балаға қатысты зорлық-зомбылық оқиғалары болған жағдайларда, сот қадағалаумен немесе "қауіпсіздікке бағытталған" ата-аналық жоспарды белгілеуі мүмкін.