Кіріспе

Түркиядағы ассириялықтар (Түркия Süryanileri, сирия тілінде: ܣܘܪܝܝܐ ܕܛܘܪܩܝܐ) немесе түрік ассириялықтары – Түркияның түпкілікті халқы, семит тілінде сөйлейтін этникалық топ және азшылық. Олар шығыс арамей тілінде сөйлейтін христиандар, олардың көпшілігі Сирия православие шіркеуінің, Халдей католик шіркеуінің, Ассириялық евангелистік шіркеуінің немесе Шығыс Ежелгі шіркеуінің мүшелері. Олар Ирактағы, Ирандағы және Сириядағы ассириялықтармен, сондай-ақ ассириялық диаспорамен ортақ тарихымен және этникалық бірегейлігімен, тілдік, мәдени және діни дәстүрлерімен байланысты. Швеция және Германия сияқты Еуропа елдеріндегі ассириялықтар көбінесе туройо тілінде сөйлейтін немесе батыс ассириялықтар болып табылады және олардың көпшілігі Түркиядан шыққан. Ассириялықтар бір кезде Осман империясының Хаккари, Сирнак және Мардин провинцияларында тұратын ірі этникалық азшылық болды, бірақ Сайфодан кейін (1915 жыл, сондай-ақ Ассирия геноциді деп белгілі) көптеген адамдар қаза болды немесе Солтүстік Иракқа, Солтүстік-Шығыс Сирияға және Солтүстік-Батыс Иранға көшіп, басқа ассириялықтармен қосылды. Геноцидтен аман қалғандардың көпшілігі Түркияда қалды, бірақ 20-шы ғасырдың екінші жартысында Күрдстан жұмысшы партиясы (ПКК) мен Түркия Құрлық әскерлері арасындағы қақтығыстар салдарынан Батыс Еуропаға көшіп кетті. 2019 жылғы мәліметтерге сәйкес, елдің 25 000 ассириялықтарының шамамен 18 000-ы Стамбулда тұрады. Сирия православие қауымының рухани жетекшісі Юсуф Четиннің мәлімдемесіне қарағанда, 2023 жылға қарай Түркияда 25 000-30 000 ассириялық бар, оның ішінде Стамбулда 17 000-22 000 аралығында, олардың көпшілігі 2023 жылдың 8 қазанында ашылған жаңа Мор Эфрем Сирия православие шіркеуі орналасқан Ешілкөйде тұрады. Протестантизмге өткендер ежелгі шіркеулерге жергілікті епископтар арқылы жыл сайынғы салық төлегісі келмеді, одан кейін оның бір бөлігі Патриархқа, содан кейін Портаға салық түрінде берілді. Олар этностық байланыстар арқылы (мұсылман әкімшісі арқылы болса да) Портамен тікелей байланыс жасап, өздерінің дауысын білдіруге және Патриархалдық жүйеге бағынбауға ниеттенді. Бұл жалпы протестанттық жарғы 1850 жылы бекітілді. Гаунт Бірінші дүниежүзілік соғыс басталғанға дейін ассириялықтардың саны 500 000 мен 600 000 аралығында болғанын бағалаған, бұл Осман империясының халық санағында көрсетілген көрсеткіштен әлдеқайда жоғары. Диярбекир вилаятіндегі Мидят Осман империясында ассириялықтар көпшілік құраған жалғыз қала болды, бірақ ол Сирия православие, Халдейлер және протестанттар арасында бөлінген. Сирия православие христиандары Мидят маңындағы таулы ауылдық аймақтарда, Тур Абдин деп аталатын жерде шоғырланған, онда олар шамамен 100 ауылда тұрып, ауыл шаруашылығымен немесе қолөнермен айналысты. Сирия православие мәдениеті Мардинге жақын (Тур Абдиннің батысында) екі монастырда, Мор Габриэль мен Дейрульзафаранда дамыды. Сириялықтардың негізгі қоныстанған аймағынан тыс Диярбакыр, Урфа, Харпут және Адиаман қалаларында, сондай-ақ ауылдарда да көптеген адамдар тұрды. Тур Абдиннің сириялық тұрғындарынан айырмашылығы, бұл сириялықтардың көпшілігі басқа тілдерде сөйледі. Құдшанисте орналасқан Шығыс шіркеуінің патриархы басшылығымен ассириялық тайпалар Хаккари тауларын (Тур Абдиннің шығысында, Осман-Парсы шекарасына жақын) асир мәртебесімен басқарды, бұл теориялық тұрғыдан оларға толық автономияны берді, сондай-ақ бағынышты шаруаларға да мүмкіндік берді. Хаккари өте таулы, биік шыңдары мен тік жарлары бар, сондықтан көптеген аймақтарға тек таудың бетіне қазылған жаяу жолдары арқылы ғана қол жеткізуге болады. Ассириялық тайпалар кейде курдтардың жағынан бір-бірімен соғысты. Шығыс шіркеуінің қонысы Персиядағы Урмия көлінің батыс жағалауында, Урмия қалашығында және оның айналасындағы ауылдарда басталды; солтүстікте, Саламаста Халдей анклавы болды. Битлис вилаятіндегі Сирттің айналасында (Тур Абдиннің солтүстік-шығысында және Хаккаридің солтүстік-батысында) Халдей аймағы орналасқан, ол Хаккариге қарағанда аз таулы болды, бірақ Халдейлердің көпшілігі оңтүстікке қарай, қазіргі Иракта және Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде геноцидке ұшыраған аймақтан тыс жерде тұрды.

Түркия Республикасы

1923 жылдан кейін жергілікті саясаткерлер христианға қарсы науқанға кірісті, бұл 1915 жылғы геноцидке ұшырамаған сириялық қауымдарға (мысалы, Адана, Урфа немесе Адиаман) кері әсер етті. Көптегендер мүлкін тастап, Сирияға қашуға мәжбүр болды, соңында Алеппо, Камишли немесе Хабурға қоныстанды. 1924 жылы Сирия православиелік патриархаты жаңа түрік үкіметіне адалдығын білдіргеніне қарамастан, Түркиядан қуылды. 1923 жылғы Лозанна шартында армяндар, яһудилер және гректерден өзгеше, ассириялықтар аз ұлттық топ ретінде танылмады. Қалған халқы күрд бектеріне бағынып өмір сүрді және оларды эмиграцияға итермелеген тұрақты мазақтаулар мен зорлық-зомбылыққа ұшырады. Түрік заңдары қашқандардың азаматтығын жойып, мүлкін тәркіледі. Түркияда қалған көптеген ассириялықтар азаматтық құқықтарына қарамастан, күрд бектерінен өздерінің мүлкін қайта сатып алуға мәжбүр болды немесе түрік азаматтығынан айырылу қаупіне тап болды. Кейбір ассириялықтар Тур Абдинде 1980 жылға дейін өмір сүрді; бұл Түркиядағы түпкі мекенінде ауылдық жерде тұратын соңғы маңызды христиан халқы болды. Кейбір ғалымдар Түркиядағы сириялықтарды шеттету мен мазақтауды Сайфоның жалғасы деп сипаттайды. Гректер мен армяндар сияқты қуғынға ұшыраған басқа христиандық топтардан айырмашылығы, түрік ассириялық қауымы ассириялық геноцидтен кейін санын сақтап қалды, бірақ олар көптеген қиындықтарға тап болды. 1960 жылдары Тур Абдиннің аймақтық орталығы Мидиатта ассириялықтар/сириялықтар үшін қауіпсіздік азайды. Кипрдегі оқиғаларға жауап ретінде мұсылмандар христианға қарсы наразылықтарды қоздырды. Бұл көптеген ассириялық-сириялықтардың өздерінің атамекенінде болашаққа үмітсіздігіне әкелді. Геноцидтен аман қалған 300 мыңға жуық адамнан кеміп қалды. Қазіргі кезде 28 мың ассириялықтың санының азаюына негізінен 1980 жылдардағы күрд көтерілісі, Таяу Шығыстың көп бөлігінің нашар жағдайы және түрік үкіметінің кемсіту мәселесі себеп болды. 1990 жылдардың соңындағы қақтығыстар аяқталған кезде Тур Абдинде немесе Хаккарида 1000-нан аз ассириялық қалды, ал қалғаны Стамбулда өмір сүрді. 2001 жылы түрік үкіметі ассириялықтарды/сириялықтарды Түркияға қайта оралуға шақырды, бірақ кейбіреулер бұл ұсынысты жарнамалық трюк деп санайды, себебі жақында қабылданған жер заңы диаспорада тұратын және өздерінің мүлкін өңдей алмайтын немесе күтіп ұстай алмайтын ассириялықтарға тиесілі орманды фермаларды немесе жерді мемлекетке тәркілеп, үшінші тұлғаларға сатуға мүмкіндік берді. Тағы бір заң түрік емес азаматтардың көптеген ассириялықтар көшіп келген Мардин провинциясында жер сатып алуын заңсыз деп жариялады. 2013 жылы ассириялықтарға 1928 жылдан бері ана тілінде жұмыс істейтін алғашқы мектеп ашуға рұқсат берілді. Сол жылы Түркия мемлекетінен тәркіленген Мардин провинциясындағы 55 сирия шіркеуі, монастыры және зираттары оларға қайтарылды. 2023 жылдың 8 қазанында Түркия Республикасының құрылуынан бері салынған алғашқы шіркеу – Мор Эфрем сириялық православие шіркеуі ашылды. 2023 жылға қарай сириялық қауымының меншігіндегі 113 мүлік қауымдық қорлар атынан тіркелген.

Тіл

Армениялықтардан, яһудилер мен гректерден өзгеше, ассириялықтар 1923 жылғы Лозанна шартында азшылық топ ретінде мойындалмады және өз тілдерін оқытатын мектептер ашуға мүмкіндік алмады. Ассирия тіліндегі соңғы мектеп 1928 жылы жабылды. 18 маусым 2013 жылы Анкараның 13-ші апелляциялық әкімшілік соты Лозанна шартында белгіленгендей, ассириялықтардың ана тілін қолдану құқығын растады. Білім министрлігі бұл шешімді қабылдады және 2014 жылы алғашқы балабақша ашылды. 2023 жылы Режеп Тайып Ердоған мемлекеттік қаржыландырумен жаңа ассириялық мектеп ашылатынын хабарлады. Классикалық сирия және қазіргі сурайт тілдері Мардин Артуклу университетінде оқытылады. 2017 жылғы сауалнама бойынша Стамбулдағы ассириялықтардың 64% өз ана тілі ретінде "ассириялық" тілін атады, ал 27% түрік тілін атады.

Дін

Ассириялықтар – әртүрлі христиан шіркеулеріне бөлінген этникалық топ, және осы шіркеулердің діни рәсімдері мен құрылымы айқай түрлі, тіпті жеке тұлғаның өзін анықтайды (Сирия христиандарына қатысты терминдерді қараңыз). Түркиядағы ассириялықтардың басым христиан діні – Сирия православие шіркеуі, оның 15 000–20 000 жақтасы сириялықтар деп аталады. Көші-қонның нәтижесінде, сириялықтардың қазіргі Түркиядағы негізгі қоныс аумағы – Стамбул қаласы, онда 12 000–18 000 адам тұрады. Сирия католик шіркеуі 1800 жылдары Алеппо қаласынан Сирия православие шіркеуінің қысымынан қуылғаннан кейін Мардин қаласында орналасқан. Көптеген қауымдар Тур Абдин аймағында оңтүстік-шығыста Сайфо кезеңіне дейін өмір сүрді, содан кейін қырғынға ұшырап, Ливанға қашуға мәжбүр болды, онда шіркеу қайта құрылды. Мардин мен Стамбулда әлі де шағын Сирия католик қауымы бар, бірақ көптеген Сирия католиктері қазір Ирак, Сирия және Ливан елдерінде тұрады. Түркияда Сирия протестант шіркеулері де бар.