Кіріспе

Сокол (,) немесе толық Polskie Towarzystwo Gimnastyczne "Sokół" – Чехияның Сокол қозғалысының поляк тармағы және Польшаның ең көне жастар ұйымы. 1867 жылы Львов қаласында құрылған бұл қозғалыстың Бірінші дүниежүзілік соғыстың соңына қарай Польшаның барлық өңірлерінде, сондай-ақ шетелдегі поляк қауымдастықтарында gniazda ("Ұялар") бөлімшелері болды. Ұйымның мақсаты – дене және рухани даму арқылы физикалық жарамдылықты жетілдіру, ал ұраны – mens sana in corpore sano ("салауатты денеде салауатты рух").

Тарих

Сокол 1867 жылдың 7 ақпанында Львов қаласында, сол кезде Австрия-Венгрияның Галиция астанасы болған жерде құрылды. Қоғамның негізгі мақсаты – гимнастиканы және бөлінген Польшаның барлық аймақтарында ұлттық жаңаруды насихаттау болды. 1885 жылы алғашқы төраға Жозеф Миллерт неміс билігін Польшаның неміс бақылауындағы бөліктерінде Сокол "ұяларын" құруға рұқсат беруге көндірді. 1905 жылғы революциядан кейін Сокол Ресей империясына тарады. Польшада сол кезде пайда болған скауттық қозғалыстан (көбінесе Юзеф Пилсудскийдің социалистері тарапынан қолдау көрсетілген) ерекшелене отырып, Сокол көбінесе оңшыл бағытталды, маңызды лауазымдардың көп бөлігін Роман Дмовскинің Ұлттық лигасының жақтастары иеленді. Ол гимнастиканы, салауатты өмір салтын, сондай-ақ дәстүрлі моральдық құндылықтарды ұстанып насихаттады. Қозғалыс футболға қарсы болды, оны қара халықтың спорты деп есептеді. Осы себепті, 20 ғасырдың басында көптеген мүшелер ұйымды тастап, өздерінің футбол клубтарын құрды, соның ішінде Польшадағы алғашқы футбол командасы – Czarni Lwów.

Үлкен Польшада

Ұлы Польшада Сокол Польша тәуелсіздігіне арналған маңызды ұйымға айналды. Польшаның Германия тарапынан бөлінген кезде Сокол қозғалысы басталысынан-ақ полицияның қуғын-сүргінімен, бақылауымен, мазақтауымен және қастықтарымен кездесті. Бұл тек Сокол полицияның тұрақты бақылауына келіскеннен кейін ғана тоқтады. Тағы бір өзгеріс – мүше болуға тек ересектер ғана қабылданды. Осы себепті Сокол президенті Бернард Хрзановский және вице-президент Ксавери Закжевский тәуелсіз жастар ұйымдарын құруды ұсынды, олар гимнастика залдарын сағаттық немесе күндік төлеммен жалдайтын еді. Альфред Филип Завадинский Польшаның Соколов Подляски қаласында Соколды алғаш құрды. Неміс полициясы барлық жаңа ұйымдарды қайтадан мазақтау және қуғындауды бастады, және бір кезде олардың қызметін тоқтатып қойды. Адвокат Хрзановский полицияның ешқандай дәлелі жоқ екенін және осы ұйымдар мен Соколдың арасында жеке немесе қаржылық байланыс жоқ екенін айтты. Ол бұл істі Берлиндегі Жоғарғы Әділет Сотына дейін жеткізді. «Искра» президенті Казимеж Силлер, «Брзаск» Станислав Сюльц және «Огниво» Эдмунд Мачковиак, сондай-ақ ешбір басқа ересек мүше Соколдың мүшесі болмағандығы көрсетілді. Кадр сот заңдарды жойды, бірақ бұл полиция тарапынан одан да көп мазақтауға және ұйымдарға тыңшылардың ену әрекеттеріне әкелді.

Соғыс аралығында

Польша тәуелсіздігін қайта алғаннан кейін, 1919 жылы әртүрлі бөліктерде құрылған ұялар "Sokół" гимнастикалық қоғамдар одағында біріктірілді. 1939 жылы поляктардың жеңілісінен кейін, жаңа советтік және нацистік билік "Sokół" ұйымын тыйым салып, содан кейін оның қайта құрылуына рұқсат бермеді. Тек 1988 жылы Польшаның коммунистік үкіметі бұл тыйымды жойды. Осы кезеңде, Ұлыбританияда, АҚШ-та (Польшалық соқолдар), Францияда және басқа бірнеше елдегі поляк диаспорасы арасында аз ғана ұялар қызметін жалғастырды. Келесі жылы, 10 қаңтарда Екінші дүниежүзілік соғыстан кейінгі алғашқы ұя ресми тіркелді, ал 1990 жылдың 1 наурызында қоғам Польшада қайта тіркелді. Қазіргі уақытта ұйымның 86 ұясы бар және Польшада да, шетелде де шамамен 10 000 мүшесі бар екенін мәлімдейді.

Екінші дүниежүзілік соғыстан кейінгі кезең

1947 жылы Польша Халық Республикасының коммунистік билігі ұйымды ресми түрде таратып жіберді. "Sokół" Польша гимнастика қоғамына қатысты барлық ақпарат цензураланды. Қоғам 1989 жылдың 10 қаңтарында тіркелді, ал 1990 жылдың 1 наурызында оның атауы Польшадағы "Sokół" гимнастикалық қоғамдарының одағы (Związek Towarzystw Gimnastycznych "Sokół" w Polsce) деп өзгертілді. Қазіргі уақытта одақта 80 топқа біріккен шамамен 8000 мүше бар, бұл топтар "ұялар" (gniazda) деп аталады. "Sokół" одағы екінші дүниежүзілік соғысқа дейінгі өкілінің дәстүрін жалғастырып, жас мүшелеріне патриотизм, білім және азаматтық міндет сезімін сіңіруге, сондай-ақ елге деген сүйіспеншілікті және ұлттық сананы нығайтуға ұмтылады. 2017 жылы Польша Сеймі мен Сенаты "Sokół" Польша гимнастика қоғамының құрылғанына 150 жыл толуына арналған арнайы қаулы қабылдады.