Марокколық равин Хаим ибн Аттар: Өмір және мұрасы

Кіріспе

Марокколық раввин Хаим ибн Аттар немесе Хайым бен Моше ибн Аттар (حاييم بن موشي بن عطار, ; шамамен 1696 – 7 шілде 1743) Тораға жазған танымал түсіндірмесімен белгілі Ор ха Хайым деп те аталады. Ол Талмудты және Каббалані зерттеген ғалым. Ол Марокконың ең көрнекті раввиндерінің бірі деп есептеледі және Хасидтік иудаизмде өте жоғары бағаланады.

Өмірбаян

1696 жылы Марокконың Сале қаласында туған Хаим, раввин Моше Бен Аттардың ұлы және раввин Хаим Бен Аттардың (үлкенінің) немересі болды, ол жас кезінде одан тәлім алған. Тоғыз жасында оның отбасы жергілікті антисемит визирден қашып, Мароккодағы Мекнес қаласына қашқан. Біраз уақыттан соң ол туысы Фацуньяға үйленді, оның әкесі оны қолдап, үй шаруашылығының күтімінсіз Тораны оқуға мүмкіндік берді. Бірақ одан балалары болмады, сондықтан кейін Эстер Бибас есімді екінші әйелге үйленді, одан тек қыздары болды. Ол олармен әр жұма күні аптаның Тора бөлімін түсіндіріп оқыды, бұл кейін жазылып, оның танымал «Ор ха-Хаим аль ха-Тора» түсіндірмесіне айналды. 1724 жылы қарындасы қайтыс болғанда, оның қаржылық жағдайы нашарласа бастады, бірақ күтім әкесіне ауысты. Осы уақытта ол Саледе де ешива басқарды. Мароккода ашаршылық болғанда, ол туған жерін тастап, сол кезде Османдық Сирияның бөлігі болған Израиль жеріне қоныстанды. Жолда Ливорнода еврей қауымының бай мүшелері оны ұстап алып, оның үшін ешива құрды. Бұл 1739 жылы болды. Оның көптеген шәкірттері кейін танымал болды және оған «Ор ха-Хаим» басып шығаруға қаржылай көмектесті. Израиль жерінде тұрақты қоныстанбас бұрын, ол Алжирге барып, Израильде ашпақ болған ешиваға студенттер жинады. Біраз уақыттан соң ол екі әйелімен және отыз шәкіртімен бірге Израильдегі Акра портына келді. Бірақ эпидемия болғандықтан ол бірден Иерусалимге бара алмады. 1742 жылдың ортасында ол Иерусалимге келді, онда Ешиват Кнессет Исраелді құрды. Оның шәкірттерінің бірі Хаим Йосеф Давид Азулай ұстазының ұлылығы туралы былай деп жазды: «Аттардың жүрегі Талмудпен соқты, ол қарсы тұра алмайтын ағын сияқты тауларды қиратты, оның қасиеті – Иеміздің періштесінің қасиеті, ол осы дүниелік істерден толықтай қол үзген». 1743 жылдың 7 шілдесінде, Иерусалимге келгеніне бір жылдай уақыт өткен соң Хаим қайтыс болды, ол сәбәт күні болды. Еуропада сол аптада Баал Шем Тов Сеуда шлишитте отырғанда, аймақтағы ешкім Хаимнің өлімі туралы білмей тұрып, «Батыстан келген жарық сөнді!» деп айқайлады. Ол Иерусалимдегі Зәйтүн тауындағы еврей зиратында жерленген.

Born in Salé, Morocco in 1696, Chaim was the son of Rabbi Moshe Ben Attar and the grandson of Rabbi Chaim Ben Attar (the elder), whom he learnt with in his early years. When he was nine years old, his family fled to Meknes, Morocco, escaping the local antisemitic vizier. He soon married a relative of his, named Fatzunyah, whose father supported him, letting him study Torah without the burden of supporting a household; he did not end up having any children with her, so he later would marry a second wife named Esther Bibas, with whom he had only daughters. He studied with them every Friday night the Torah portion of the week with explanations that was later written down and developed into his famed commentary 'Or ha Hayyim al ha Torah.' When his father in law died in 1724, his financial situation worsened, although the burden of support shifted to his father. At this time, he also ran a yeshiva in Salé. When a famine hit Morocco, he decided to leave his native country and settle in the Land of Israel, then part of the Ottoman Syria. En route, he was detained in Livorno by the rich members of the Jewish community who established a yeshiva for him. This was in 1739. Many of his pupils later became prominent and furnished him with funds to print his Or ha Ḥayyim
Chaim was received with great honor wherever he traveled because of his extensive knowledge and keen intellect. Before permanently settling in the Land of Israel, he went to Algiers where he recruited students for a yeshiva he was planning on opening in the Land of Israel. He soon arrived at the Acre port in the Land of Israel with his two wives and thirty students. However he could not immediately proceed to Jerusalem, due to an epidemic. In the middle of 1742 he arrived in Jerusalem, where he founded Yeshivat Knesset Yisrael. One of his disciples there was Chaim Yosef David Azulai, who wrote of his master's greatness: "Attar's heart pulsated with Talmud; he uprooted mountains like a resistless torrent; his holiness was that of an angel of the Lord, having severed all connection with the affairs of this world." On July 7, 1743, less than a year after his arrival in Jerusalem, Chaim died; it was on a Shabbat. It is said that that week in Europe, the Baal Shem Tov was sitting at Seudah shlishit, and before anyone in the area could have found out about Chaim's death, he exclaimed, “The light from the West has been extinguished!”
He is buried in the Mount of Olives Jewish Cemetery in Jerusalem, Israel.

Шығармалары

Хефетс Хашем (Құдайдың қалауы), Амстердам, 1732 – Берахот, Шаббат, Хорайот және Хулин төрт Талмуд трактаты бойынша диссертациялар. "Жанның жарығы" (Or ha Ḥayyim), Венеция, 1742 – Pardes деп аталатын төрт әдіс бойынша Пентатеухке түсіндірме; ол бірнеше рет қайта басылды. Оның даңқы негізінен осы еңбекке байланысты, ол хасидтердің арасында да кеңінен танымал болды. Пери Тоар (Көрікті жеміс), Шүлхан Арух, Йоре Де'аға жаңаша көзқарас, әсіресе Хиския де Сильваның "Пери Ḥадаш" түсіндірмесіне арналған, Амстердам, 1742; Вена және Лемберг, 1810. Ришон ле Сион, Константинополь, 1750 – бірнеше Талмуд трактаттарына, Шулхан Арухтың белгілі бір бөлімдеріне, Маймонидтің терминологиясына, бес Мегиллаға, Пайғамбарларға және Нақыл сөздерге жаңаша көзқарас жинағы. 1804 жылы Полнада Ешуа, Сотшылар, Самуил және Ишаяға жазған жазбалары осы атпен жарияланды.