Кіріспе

Орта ғасырдағы христиандар мен яһудилер арасындағы пікірсайыс

Тортоса пікірсайысы – 1413–1414 жылдары Арагон тажының (қазіргі Испанияның бір бөлігі) Каталониядағы Тортоса қаласында өткен, орта ғасырдағы христиандар мен яһудилер арасындағы белгілі реттелген пікірсайыстардың бірі. Яһуди энциклопедиясының мәліметінше, бұл еркін және шынайы пікірсайыс емес, христиандардың яһудилерді дінге көндіруге жасаған әрекеті болды. Яһуди тарапынан Профиат Дюран мен Йосеф Альбо, сондай-ақ Моше бен Аббас және Аструк ха Леви сияқты басқа да раввиндер қатысты. Олардың әрқайсысы әртүрлі қауымды ұсынды. Кейін қасиетті деп жарияланған Винсент Феррер христиандық тараптан маңызды қатысушы болды. Пікірсайыстардың нәтижесінде 1415 жылдың мамырында папаның бұйрығымен Талмудты оқуға тыйым салынды және яһудилерге түрлі қарапайымдықтар жасалды. Бұл пікірсайыс екі тараптың еркін талқылауы емес, христиандық тараптың яһудилерге қарсы насихаттық шабуылы болды, оның ішінде қорқыту және қауіп-қатер арқылы психологиялық қысым көрсетілді.

Басталуы

Келіссөздер 7 ақпан 1413 жылы басталғанда, Джеронимо талқылаудың негізгі мәселелерін және яһудилерге христиандыққа қарсы қиындықтар туғызуға тиым салуды ұсынды. Оның сөзіне қарағанда, яһуди діні христиан дініне жақын болғандықтан және Рим папасы яһудилерді «жоғалған қойлар» деп есептегендіктен, ол оларды Ислам дінінің жақтастарына қарағанда Құдайға қайтаруға көбірек ниетті. Яһуди ғалымдарының арасынан басты спикер әр күні кезекпен таңдалып алынды. Олар үлкен стресске ұшырады және өздеріне бөлінген жерге қайтқанда, берген жауаптары үшін пікір таластары жиі туындады. Олардың қарсыласына әрқашан соңғы сөз берілді. Джеронимо Мәсіхтің келгенін көрсететін Мидраш үзінділеріне ерекше назар аударды. Оларға Мәсіхтің туған күнінің Екінші ғибадатхананың қирауымен сәйкес келетіні және Талмудтағы әлемнің 6000 жылға созылатыны, соның соңғы 2000 жылы Мессиандық дәуір болатыны туралы мәлімдеме кірді. Ол сондай-ақ Песикта Мидрашын пайдаланды, онда Мәсіх азап шегетіні айтылған. Яһудилер Мидрашқа түсіндірме беру арқылы жауап берді, мессиандық мәнді жою үшін оның сыртқы (пешат) және салыстырмалы (драш) мағыналарын пайдаланды. Олар Нахманидтің Аггадаға сену міндетті емес деген мәлімдемесін қайталады, бұл Джеронимо оларды өз діндері бойынша еретиктер деп сипаттауға әкелді. Яһудилер сондай-ақ Мәсіхке сену яһуди дінінің негізгі қағидасы емес екенін атап өтті. Бұл ой Йосеф Альбоның даудан кейін жазған «Сефер ха Икарим» («Негізгі қағидалар кітабы») кітабында нақты және кеңейтілген түрде келтірілді. Джеронимо Рамон Мартидің «Пугио Фидей» кітабында жарияланған Мидраштарын да пайдаланды. Яһудилер оларды жалған жасау деп есептеді және Мидраштарда келтірілген түпнұсқа еврей қолжазбасын көрсетуді талап етті, бірақ бұл талап орындалмады. Марти ұсынған Мидраштардың жалғандығы мәселесі ғалымдар арасында даулы болып қала береді. Екі апталық талқыдан кейін Доминикан орденінің басшысы қорытынды жасап, христиандардың жеңісі анық екенін және яһудилердің өз Мидраштары Мәсіхтің келгенін нақтылайтынын мәлімдеді. Осылайша, екі мүмкіндік болды: яһуди өкілдерінің барлық ойларын білдірмегендігі немесе олардың жауабы болмауы. Папа қорытындылай келе, яһудилер өз сөздерін үнемі өзгертетіндіктен, пікірсайысты жазбаша түрде жүргізу дұрыс болады деді. Осылайша, наурыз және сәуір айларында жазбаша меморандумдарды оқу арқылы пікірсайыс жалғасты. Яһудилер еркін пікірсайыс өткізуді сұрады, бірақ оларға бұл пікірсайыс емес, сендіру және сіңіру үшін өткізілген жиналыс екені айтылды. Олар мұғалім шәкірттің тілегін ескеруі керек десе, оларға тек еврейлердің ғана қызығушылығы бар екені жауабы берілді. Өздерін кемсіткендей, ғалымдар оларға қателіктер мен жаңылысулар орын алуы мүмкін, бірақ Мұса заңы мәңгілік дейді. Джеронимо «Иманның қылышынан» алынған Мидраштарды қайта-қайта пайдаланды және олардың келгенін көрсетуді сұрағанда қолжазбаны көрсетуден бас тартты.

Екінші кезең

Мамыр айынан бастап талқылау Мәсіхтің қандай істер атқаруы керектігіне қатысты болды. Яһудилер оның Израиль ұлтын диаспорадан шығарып, Иерусалимдегі ғибадатхананы қайта тұрғызатынын, бірақ Иса мұндай іс жасаған жоқ деп мәлімдеді. Яһудилердің басты аргументтері: диаспора әлі де бар, тіпті христиандық та әлемде толыққанды тараған жоқ, ұлттар бір-бірімен соғысып жатыр, әлемде бейбітшілік жоқ және адамдар күнә жасауын тоқтатпайды. Қайсылай болғанда да, Израильдің құтқарылуы яһудилердің құтқарылуы болуы керек, ал мұндай құтқарылу әлі болған жоқ. Өзге ұлттарды "Израиль" деп атауға болмайды (Шіркеудің пікіріне қарсы). Христиандар мидраштарда Мәсіх әкелген құтқарылу рухани екенін, яғни ол адамның күнәсін кешіру және жанды тозақтан босату екенін дәлелдеді. Яһудилер: "Жанды құтқару үшін мессияның қажеті жоқ, әр буынның мицвоттарды сақтаушылары мәсіхсіз ахиратта құтқарылуға жетеді" деп жауап берді. Бұл пікірсайыста талқыланған тақырып – құрбандықтардың болашақта жойылуы. Жеронимо, басқа да көздермен қатар Маймонидтің атақты сөзін пайдаланып, құрбандықтардың психологиялық тұрғыдан бұтқа табынудың орнына қойылғанын және соңында жойылатынын айтты. Яһудилер құрбандықтардың Мәсіх заманында да жалғаса беретініне сенді, олардың рационалды түсіндірмелерімен қатар мистикалық түсіндірмелері де бар екенін мәлімдеді. Яһуди дінбасылары Исаның дінін қабылдамауының құлдыққа ұзақ уақыт тоқтау себебі екенін қатаң түрде жоққа шығарды, себебі егер олар ислам дінін қабылдап, Осман империясы сияқты елдерге бет бұрғанда да босатылмақ еді.

Үшінші кезең

Тамыз бен қараша айлары арасында талқылаулар тоқтады, ал жаңа кездесулер сериясы 1414 жылдың 8 қаңтарында ғана басталды. Жалғастыруға тек үш яһуди басшысы келісті. Раввин Йосеф Альбо үйіне қайтуды сұрады, бірақ соңында қалада қалды. Яһудилер: «Христиандар мидраштарды қызықсыз түрде пайдалануда», - деді. Олар тіпті мидраштар Мәсіхтің келгенін көрсетеді дейді, бірақ ол Исаның заманында келгенін көрсетпейді. Егер осылай болса, оларды христиан дінінің рас екенін дәлелдеу үшін қалай қолдануға болады? Христиандар: «Біздің мидраштарға сенуге міндетті емеспіз, бірақ оларға сенетін яһудилер олардан Мәсіхтің туғанын түсінуі керек», - деп жауап берді. Яһудилер бұл ойға неліктен келіспейтінін қайта түсіндірді. Мәсіх туралы доктрина бойынша талқылаулар жалғасқанда, Аструк Халеви «мәсіх» сөзі яһуди және христиан мағыналарында мүлдем өзгеше екенін атап өтті. Осылайша, ол айтты, яһудилер мен христиандардың Мәсіхтің келуі туралы пікірлерде дау жоқ, керісінше, дау Мәсіх дегеніміз не екені туралы. Содан кейін ол талқылаудың маңыздылығын жоққа шығарды. Дебаттағы сәтсіздік сенімнің сәтсіздігін дәлелдей алмайды, ол тек дауласушының қабілетсіздігін ғана көрсетеді. Яһуди дін басшылары үйлерінен алыс, мүліктерінен айырылып, отбасыларына зиян келтіруде. Олардың жағдайы соншалықты нашар, олармен осы жағдайда пікір алмасу үшін ерекше білімнің қажеті жоқ. Джеронимо: «Олардың қорқып, үрейленген түрлері олардың сенімі рас емес екенін көрсетеді, өйткені нағыз сенім туралы Киелі кітапта: «Мен патшалардың алдында да сенім туралы айтамын және ұялмамын» (Пс. 119:46) делінген». Сенім туралы пікірталас қажет, және яһуди басшылары олар үйрететін Тора үшін жауап беруі керек. Зерахия Халеви содан кейін Мәсіхке сену – мидраштарды түсіндіруге қажетті сенім принципі екенін атап өтті. Осылайша, ол мидрашқа қарсы аргументтер келтіруге жасалған әрекетті жоққа шығарды, өйткені түсіндіру мидрашты түсіндіру үшін сенім принципін пайдалануы керек, керісінше емес. Сәуір айында Джеронимо Мәсіх мәселесі бойынша пікір алмасты өзінің түсінігіне сәйкес қорытындылады.

Талмуд туралы пікірталас

Талқылау жаңа тақырыпқа бұрылды, ол 1240 жылы Парижде өткен бұрынғы дау-дамайдың төңірегінде болды: Талмудта табылган "қателіктер, ерестер, дінге зиян келтірушіліктер және христиан дініне қарсы құрметсіздіктер". Осы сәтте яһудилер үндемегені жөн деп шешкен сияқты, және олар Талмуд ғалымдары өз сөздерін қалай қорғайтынын білгеніне сенсе де, олардың өзі білмейтінін айтты. Йосеф Альбо мен Зерахия Халеви бұл пікірсайысқа қатыспады, бірақ жауап беруге келісті, алайда олардың жауаптары белгісіз. Джеронимо Талмудты өртеуді талап етті. Ол Маймонидтің еңбектеріне қатысты дауды, оның кітаптары өртелуімен аяқталғанын, кітаптың тек кішкентай бөлігі еретикалық болса да, өртеуді ақтау үшін пайдаланды. Көбінесе яһуди дін қызметкерлері дау-дамайды жалғастырудың ауыр құны болатыны және олардың қауымдары мен отбасыларына келтірген зиян көтере алмайтындықтан, оны кез келген бағамен тоқтатуға шешім қабылдады. Олардың арасынан жалғастыруға шешім қабылдағандар қалған бөлігінде не айтқаны белгісіз, ал 1414 жылдың желтоқсан айында дау-дамай ресми түрде аяқталды.

Нәтижелер

Бенедикт жеңіс жариялады және Талмудтың барлық кітаптарын цензура үшін өзінің қызметкерлеріне тапсыруды бұйырды. Яһудилерді мәжбүрлеп дін өзгерткені жалғасты, бірақ бұл іске ресми қолдау көрсетілмеді. Дегенмен, христиандыққа көшкен яһудилер қаласа, өз діндеріне қайта оралуға құқылы болды. Винсент Феррер қалаларды аралап, яһудилерді өзінің уағыздарын тыңдауға мәжбүр етті, сосын 1416 жылы Францияға қарай жорыққа шықты; сол жылы Арагонда Альфонсо V таққа отырды және Феррер кезеңіндегі яһудилерге қарсы барлық заңдарды кері қайтарды, яһудилер мен дин өзгерткендерді билік басынан бері қатты қорғады және оларға жасалған барлық шабуылдарды жолға бермеді. Тартыстың салдарынан туған зиянның көбісі яһудилердің рухын құлатты. Арагон яһудилері ауыр соққыға ұшырады, көптеген беделді тұлғалары мен байлары дін өзгертті. Яһудилер Геронимомен болған қақтығыста ең көп зиян шекті деген пікір қалыптасты. Кейін Исаак Абрабанел яһуди дінбасыларының ұсынған аргументтерінің нашарлығын сынады, бірақ олардың қысым астында болғандықтан, сәттілікке жету мүмкіндіктері шектеулі болды.