Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Спорттық немесе дене шынықтыру жаттығуларын жүйелі жоспарлау
Systematic planning of athletic or physical training
Периодизация – спорттық немесе дене шынықтыру жаттығуларын жоспарлау және басқарудың циклдық әдісі. Ол белгілі бір кезең ішінде жаттығу бағдарламасының түрлі аспектілерін кезең-кезеңмен дамытуды қамтиды. Кондициялық бағдарламалар кезеңділікті пайдаланып, жаттығу бағдарламасын маусымнан тыс, маусымға дайындық, маусым және маусымнан кейін деп бөлуге болады. Периодизация жылдық жаттығу бағдарламасын әртүрлі мақсаттарға бағытталған кезеңдерге бөледі.
Periodization is a cyclical method of planning and managing athletic or physical training and involves progressive cycling of various aspects of a training program during a specific period. Conditioning programs can use periodization to break up the training program into the off season, preseason, inseason, and the postseason. Periodization divides the year round condition program into phases of training which focus on different goals.
Тарих
Периодикацияның тамыры Ханс Селье моделіне негізделген, ол жалпы бейімделу синдромы (GAS) деп аталады. ГАС стресске жауап берудің үш негізгі кезеңін сипаттайды: (а) жүйені қозғайтын бастапқы соққыны қамтитын дабыл сатысы, (б) жүйенің стимулға бейімделуін қамтитын қарсылық сатысы және (в) жөндеудің жеткіліксіздігінен және жүйелік функциялардың төмендеуінен тұратын шаршау сатысы. Кезекті жаттығудың негізі – денені шаршау сатысына енбей, қарсылық сатысында ұстау. Циклдік жаттығу арқылы денеге қосымша жаттығуларға кіріспес бұрын, маңызды стрестен қалпына келуге жеткілікті уақыт беріледі. Спорттық кезеңділік мақсаты – денеге қалпына келу үшін қарсылық сатысы аяқталатын жерде стрессті азайту. Осылайша, шаршау сатысы қол жеткізілген нәтижелерді төмендетпейді, дене қалпына келіп, бастапқы тепе-теңдік нүктесінен жоғары қалады. Стимулдың келесі циклы жауапты одан әрі жақсартады және әр циклдан кейін тепе-теңдік нүктесі өсуді жалғастырады. Селье (1957) пайдалы стрессті "эустресс", ал зиянды стрессті "дистресс" деп атады. Спортта, дене шынықтырудағы стресс дұрыс деңгейде (эустресс) болғанда, спортшы бұлшықет күшін және өсуін сезінеді, ал шамадан тыс дене шынықтырудағы стресс (дистресс) тіндердің зақымдануына, ауруларға және өлімге әкелуі мүмкін. Периодикация көбінесе қарсылық бағдарламасын жобалауда, артық жаттығудан сақтану және жүйелі түрде жоғары жүктемелі жаттығуларды азайтылған жүктемелі фазалармен ауыстырып, бұлшықеттердегі дене шынықтыру компоненттерін жақсарту үшін қолданылады (мысалы, күш, күш-жылдамдық және күш-төзімділік). Селье циклдері кейінірек қолданылатын "микроциклдерге" ұқсас. Ресейлік физиолог Лео Матвеев және румындық спорт ғалымы Тюдор Бомпа кезеңділік моделін кеңейтіп, одан әрі ұйымдастырды. Матвеев 1964 жылы кезеңділік моделін формалдауды алғаш рет көрсеткендердің бірі болып саналады. Ол 1952 және 1956 жылдардағы жазғы Олимпиада ойындарында кеңес спортшыларының нәтижелерін талдап, сәтті және сәтті емес спортшыларды және олардың жаттығу кестелерін салыстырды. Осы жаттығу жоспарларынан 1960 жылғы Олимпиадаға арналған кезеңді кестелер жасалды. Кеңес спортшыларының табысымен Матвеевтің жоспарлары жыл сайынғы үйлестіру кездесулерінде бүкіл Шығыс блогына тарады. 1979 жылы АҚШ-та Дж. Гархаммер спортшылардың күштік жаттығуларын кезеңдікпен жүргізуге қатысты алғашқы мақалалардың бірін жариялады. Сол кезде Индиана университетінің Джеймс 'Док' Консилман, ол жылдар бойы жүзушілермен қолданатын кезеңдік жаттығу туралы айтты.
The roots of periodization come from Hans Selye's model, known as the General adaptation syndrome (GAS). The GAS describes three basic stages of response to stress: (a) the Alarm stage, involving the initial shock of the stimulus on the system, (b) the Resistance stage, involving the adaptation to the stimulus by the system, and (c) the Exhaustion stage, in that repairs are inadequate, and a decrease in system function results. The foundation of periodic training is keeping one's body in the resistance stage without ever going into the exhaustion stage. By adhering to cyclic training the body is given adequate time to recover from significant stress before additional training is undertaken. The goal in sports periodization is to reduce the stress at the point where the resistance stage ends so the body has time to recover. In this way the exhaustion stage does not reduce the gains achieved, the body can recover and remain above the original equilibrium point. The next cycle of increased stimulus now improves the response further and the equilibrium point continues to rise after each cycle. Selye (1957) labeled beneficial stresses as "eustress" and detrimental stresses as "distress". In athletics, when physical stress is at a healthy level (eustress), an athlete experiences muscular strength and growth, while excessive physical stress (distress) can lead to tissue damage, disease, and death. Periodization is most widely used in resistance program design to avoid over training and to systematically alternate high loads of training with decreased loading phases to improve components of muscular fitness (e. g. strength, strength speed, and strength endurance). The Selye cycles are similar to the "micro cycles" used at later times. Russian physiologist Leo Matveyev and Romanian sport scientist Tudor Bompa expanded and further organized the periodization model. Matveyev is regarded as one of the first to demonstrate a formalized model of periodization around 1964. He analysed the results of the Soviet athletes of the 1952 and 1956 summer Olympics and compared successful and not so successful athletes and their training schedules. From these training plans periodized schedules were developed for the 1960 Olympics. With the success of the Soviet athletes, Matveyev's plans were spread all over the Eastern Bloc in their annual coordination meetings. In the United States in 1979, J. Garhammer published one the first articles relating to periodization of strengthing training in athletes. Around that same time, James 'Doc' Counsilman, at the University of Indiana, talked about the periodization training that he has been using for years with swimmers.
Жоспарлау теориясы
Периодтық жаттығу жүйелері әдетте уақытты үш түрлі циклге бөледі: микроцикл, мезоцикл және макроцикл.
Periodic training systems typically divide time up into three types of cycles: microcycle, mesocycle, and macrocycle.
Макроцикл
Макроцикл – жаттығу кезеңінің толық циклы. Бұл – жылдық жоспар, жылдың басты жарысына дайындалу мақсатында жасалады. Макроцикл үш кезеңнен тұрады: дайындық, жарыс және қайта жаңғырту. Дайындық кезеңі макроциклдің 2/3-тен 3/4-іне дейін созылуы тиіс. Дайындық кезеңі жалпы және нақты дайындыққа бөлінеді, мұнда жалпы дайындық көбірек уақыт алады – жартысынан астам. Жалпы дайындыққа мысал – төзімділік споршысының аэробтық базасын қалыптастыру, мысалы, жүгіргіштің тренажерде жүгіруі және қажетті ережелерді оқып үйренуі, мысалы, дисквалификациядан сақтану үшін дұрыс жүзу техникасын меңгеруі. Нақты дайындыққа мысал – тиімділік үшін дұрыс техниканы жаттығу және спорттың соңғы форматына көбірек назар аудару, яғни тренажерден нақты жарыс жолына өту. Жарыс кезеңі бірнеше жарыстан тұруы мүмкін, бірақ олар басты жарысқа дейін арнайы сынақтармен жүзеге асырылады. Сынақтарға келесілер кіруі мүмкін: өнімділік деңгейі, жаңа киім-кешек немесе жабдық, жаңа жарыс тактикасы, жарыс алдындағы тамақтану, жарысқа дейін алаңдаушылықты азайту тәсілдері немесе «тейпер» (жарысқа дейін жаттығу жүктемесін азайту) үшін қажетті уақыт. Егер жарысқа дейінгі жарыстар жоғары басымдыққа ие болса, «тейпер» кезеңі міндетті түрде болады, ал төмен басымдықты жарыстарды жаттығу процесіне енгізуге болады. Жарыс кезеңі «тейпер» және басты жарыспен аяқталады. Макроциклдер мезоциклдер мен микроциклдерге бөлінеді.
A macrocycle refers to a season of training in its entirety. It is an annual plan that works towards peaking for the goal competition of the year. There are three phases in the macrocycle: preparation, competitive, and transition. The entire preparation phase should be around 2/3 to 3/4 of the macrocycle. The preparation phase is further broken up into general and specific preparation of which general preparation takes over half. An example of general preparation would be building an aerobic base for an endurance athlete such as running on a treadmill and learning any rules or regulations that would be required such as proper swimming stroke as not to be disqualified. An example of specific preparation would be to work on the proper form to be more efficient and to work more on the final format of the sport, which is to move from the treadmill to the pavement. The competitive phase can be several competitions, but they lead up to the main competition with specific tests. Testing might include any of the following: performance level, new shoes or gear, a new race tactic might be employed, pre race meals, ways to reduce anxiety before a race, or the length needed for the taper. When the pre competitions are of a higher priority there is a definite taper stage while lower priority might simply be integrated in as training. The competitive phase ends with the taper and the competition. Macrocycles are broken down into mesocycles and microcycles.
Мезоцикл
Мезоцикл – маусым ішіндегі белгілі бір жаттығу блогын білдіреді, мысалы, күшті дамыту немесе төзімділік фазасы. Мезоциклді жаттығу бағдарламасының физикалық бейімделудің бір түріне, мысалы, бұлшықет массасы мен анаэробтық қабілетіне баса назар аударатын бірнеше үздіксіз апта ретінде де анықтауға болады. Дайындық кезеңінде мезоцикл көбінесе 4–6 микроциклден тұрады, ал жарыс кезеңінде жарыс күнтізбесіне байланысты әдетте 2–4 микроциклден тұрады. Жоспардың мақсаты – мезоциклдерді жалпы жоспардың уақыт шеңберіне сәйкес келтіріп, әр мезоциклді белгілі бір фазада аяқтау, содан кейін әр циклдің жүктемесі мен жұмысының түрін жоспардың жалпы бағытына қарай анықтау. Басты мақсат – жоғары маңызды жарыстарда ең жақсы нәтиже көрсету үшін әр циклды жақсарту.
A mesocycle represents a specific training block within your season, such as a strength building or endurance phase. A mesocycle can also be defined as a number of continuous weeks where the training program emphasize the same type of physical adaptations, for example muscle mass and anaerobic capacity. During the preparatory phase, a mesocycle commonly consists of 4 – 6 micro cycles, while during the competitive phase it will usually consist of 2 – 4 micro cycles depending on the competition's calendar. The goal of the plan is to fit the mesocycles into the overall plan timeline wise to make each mesocycle end on one of the phases and then to determine the workload and type of work of each cycle based on where in the overall plan the given mesocycle falls. The goal in mind is to make sure the body peaks for the high priority competitions by improving each cycle along the way.
Микроцикл
Микроцикл – жаттығулардың ең кішкентай жиынтығы және әдетте шамамен бір аптаға созылады. Микроциклдің басты мақсаты – нақты бір жаттығу блогына ден қою, мысалы, екі немесе үш күн қатаң жаттығудан кейін, сондай уақытты қалпына келтіруге жұмсау. Әрбір микроцикл жалпы макроциклдың қай кезеңінде екеніне сәйкес жоспарластырылады.
A microcycle is the smallest training set and typically lasts around a week. The main focus of a microcycle is a small focused block of training, such as two or three days of very hard training followed by the same about of time for recovery. Each microcycle is planned based on where it is in the overall macrocycle.
Жарыс кезеңі
Бұл кезеңде бірнеше негізгі жарыс болуы мүмкін, олардың әрқайсысы бәсекеге дейінгі және негізгі жарыстан тұрады. Негізгі жарыстың ішінде жүктеу кезеңі және арнайы дайындық кезеңі қарастырылуы мүмкін.
This phase may contain a few main competitions each containing a pre competitive and a main competition. Within the main competition, an uploading phase and a special preparatory phase may be included.
Өтпелі кезең
Бұл кезең психологиялық сергіту, демалыс және биологиялық жаңару үшін, сондай-ақ жалпы физикалық дайындықтың қажетті деңгейін сақтау үшін пайдаланылады. Бұл кезең 3-4 аптаға созылады (мүмкін, одан да ұзақ), бірақ қалыпты жағдайда бес аптадан аспауы тиіс және спорт түріне қарай өзгеріске ұшырауы мүмкін. Ол денеге толыққанды жаңаруға және келесі жаттығуларға дайын болуға мүмкіндік береді. Бұл кезеңде жарыс өткізілмейді.
This phase is used to facilitate psychological rest, relaxation and biological regeneration as well as to maintain an acceptable level of general physical preparation. This phase lasts 3–4 weeks (perhaps longer) but should not exceed five weeks under normal conditions and may be sports specific. It allows the body to fully regenerate so that it is prepared for the next discipline. there is no competition in this phase.
Периодизацияға қарсылық
2017 жылы «Спорттық медицина» журналында жарияланған шолу спортта дәстүрлі кезеңдеу модельдерін қолданудың дұрыстығына күдік тудырды. Бұл, көбінесе, спортта қолданылатын әртүрлі жаттығу әдістерінің психобиологиялық әсерлеріне толық көшпейтін, кезеңдеу теориясының бастапқы даму кезеңіндегі тым қарапайым болжамдарға байланысты. Кезеңдеу редукционистік/детерминистік көзқараспен қарастырылғандықтан сынға ұшырады. Әсіресе жаттықтыруда бұл тым қарапайымдатылып, жаттықтырудың динамикалық, хаотикалық және үнемі өзгеріп отыратын орта екенін ескермейді. Кезеңдеу спортшыны, жаттықтырушыны және жаттықтыру процесінің контекстін ескермейді. Спортшының немесе команданың жетістігі гормоналды жауапқа, генетикалық бейімділікке, мотивацияға, стресс деңгейіне, сондай-ақ уақытша әлеуметтік және қоршаған орта факторларына байланысты өзгереді. Команданың өнімділігін арттыру мақсатында кезеңдеу спорттық жаттығудың ең тиімді әдісі болып саналады, өйткені оның ұйымдық және құрылымдық сипаттамалары бар. Кили (2012) кезеңдеудің спортшыларды дамыту және жалпы физикалық дайындық деңгейін сақтау үшін идеалды жаттығу құрылымдарын және прогрестің уақыт шеңберін ұсынатынын айтады. Дегенмен, футбол сияқты командалық спорт түрлерінде жаттығу мақсаттарының алуандығы, жаттығу көлемі мен практикалық қажеттіліктері, сондай-ақ прогрессивті жарыс матчтарымен ұзартылған жарыс маусымы салдарынан (Гэмбл, 2006) қиындықтар туындауы мүмкін. Бұл командалық спортта кезеңдеу модельдерін жүзеге асырудың қиындығын көрсетеді, себебі оның табиғаты үнемі өзгеріп отырады, сондықтан командалық спортта кезеңдеуді зерттеулер шектеулі.
A review published in the journal 'Sports Medicine' in 2017 has questioned the validity of the use of traditional models of periodization in sport. This is largely due to the oversimplified assumptions put forward in the early development of periodization theory that are not always transferable to the psycho biological effects of various training methods used in sport. Periodization has been questioned due to it being viewed as reductionist/deterministic. In coaching in particular it is oversimplified and doesn't take into account the true nature of coaching which is viewed as a dynamic, chaotic and forever changing environment. Periodization fails to consider the athlete, coach and the context of the coaching taking place. The improvement of an athlete or a team in sports varies depending on an individual's hormonal response, genetic predispositions, motivation, stress levels, as well as transient social and environmental variables. Periodization is suggested to be the optimum method of sports training when aiming to enhance team performance due to the organisational and structural nature to its approach. Kiely (2012) states periodization provides benefits such as providing idealized training structures, times frames to progress athletes and therefore development and retention of overall fitness adaptations. However, within team sports, such as football, can be complicated due to the various training goals, volume of training and practices required as well as an extended season of competition – with reference to additional progressive competition matches (Gamble, 2006). This showing that periodization models can be difficult to implement in team sports due to its ever changing nature, relating to why there are limited studies regarding the implementation of periodization in team sports.
Тактикалық кезеңділік
Көптеген жылдар бойы футбол жаттығулары мен оның жоспарлауы фрагменттелген ойлаумен сипатталды (және қазір де солай), бұл, мүмкін, жеке спорт түрлеріндегі осындай тәсілдің табысына байланысты туған. Жоспарлау мен жақсартуға басымдық негізінен күш, жылдамдық және төзімділік сияқты физикалық қасиеттерге қатысты. Сонымен қатар, толқын тәрізді модель, кері сызықтық модель немесе дәстүрлі кезеңдеу шеңбері болсын, бағдарламаны реттілік иерархиядағы бөлек жаттығу блоктарына бөлудің дұрыс екені туралы негізгі болжам бар, яғни жылдамдықтан бұрын төзімділік, ал күштен бұрын күштілік дамыту үшін жаттығу блогы. Бұл «кезеңдеу ғылымына» негізделген деп есептеледі. Алайда, Кили, осының барлық негізі болып табылатын дәлелдің кемшіліктері бар екенін айтады, өйткені бұл дәлелді құру үшін қолданылған зерттеулер тек «жаттығу араласуларын өзгертусіз және өзгертулермен» салыстырған, бірақ «осы өзгертулерді қалай жақсы жоспарлау және ұйымдастыру керектігі» туралы ешқандай түсінік бермеген (Кили, 2010, 4-бет). Жаттығудың әртүрлілігі жаттығу жоспарына енгізілуі керек маңызды дизайн ерекшелігі екеніне кеңінен келісілгенімен, бағдарламаны бөлек жаттығу блоктарына бөлудің немесе оны қалай жасау керектігінің реттілік иерархиясы болуының пайдалы екенін дәлелдейтін «аздаған немесе ешқандай дәлел жоқ». Garganta, Maia, & Marque, Oliveira, Castelo және Gaiteiro сияқты көптеген авторлар футбол өнеміне қатысты техникалық, тактикалық, физикалық және психологиялық құраушылардың ажырамас екендігі туралы пікір білдірді. Бұл күрделілік футболды көп өлшемді құбылысқа айналдырады, оны құрамына кіретін бөліктердің қосындысына дейін қарапайымдауға болмайды. Қорғану шабуылдан маңыздырақ па, әлде керісінше ме? Бұл сұраққа жауап беру мүмкін емес, өйткені футболды тұтас жүйе ретінде қарастыру қажет. Тамариттің атап көрсетуінше, футбол – бұл тактикалық ойын, онда ойыншылар нақты жағдайларға жауап ретінде үнемі шешімдер қабылдауы керек. Сондықтан футболды физикалық, техникалық және психологиялық аспектілерді қамтитын тактикалық ойын ретінде қарастыру қажет, бұл оң нәтижелерге жету үшін қажет. Бұл Виктор Фрадтың тактикалық кезеңдеу деп аталатын жаттығу әдістемесін әзірлеуінің негізі болды, ол тактикалық өлшемді дамытуға баса назар аударады. Сондықтан, кез келген физикалық, техникалық немесе психологиялық дамуда әрқашан тактикалық мақсат болуы керек. Басқаша айтқанда, 90 минут бойы жүгіре білу ойын ойнау үшін маңызды болғанымен, қашан, қайда және қалай жүгіру керектігін білу әлдеқайда маңызды.
For many years, football training and its planning has been (and still is) characterised by fragmented thinking of which has perhaps been attributed to the success of such an approach in individual sports. The emphasis of planning and improvement was mainly in regards to the physical attributes of strength, speed and endurance. Furthermore, whether it be the undulating model, the reverse linear model or the traditional periodization framework, one of the underpinning assumptions is that it would be best to segregate the programme into distinct training blocks in a sequential hierarchy i. e. a training block to build endurance before speed and strength before power. This is claimed to be based on the ‘science of periodization’. However, Kiely, argues that the proof on which this is all based on is flawed because the studies used to build this proof have only ‘compared training interventions with no training variation to those with degrees of variation’ but did not offer any insight ‘into how that variation is best scheduled and organised’ (Kiely, 2010, p. 4). So although it is commonly agreed that training variation is an important design feature which needs to be integrated into the training plan, there is ‘little or no supporting evidence’ which proves that the segregation of the program into distinct training blocks or that there should be sequential hierarchy of how this should be done is in fact advantageous. Many authors such as Garganta, Maia, & Marque, Oliveira, Castelo, and Gaiteiro have argued in regards to the indivisibility of the 4 components which make up a football performance technical, tactical, physical and mental. This complexity makes football a multidimensional phenomenon which cannot be simply reduced to the sum of its parts. Is defending more important than attacking or vice versa? This question cannot be answered as football needs to be understood as a whole. As highlighted by Tamarit, football is a tactical game where players are constantly required to make decisions in response to specific situations. So football needs to be viewed as a tactical game which encompasses with it the physical, technical and mental aspects required for positive performances. This is the foundation upon which Victor Frade developed a training methodology known as tactical periodisation which emphasises the development of the tactical dimension. Therefore, any physical, technical or mental development must always have a tactical intention. In other words, although the ability to run for 90 minutes may seem vital to play the game, knowing when, where and how to run is much more important.